thumb|Tereny działań bojowych 8. i 18 dywizjonu artylerii ciężkiej w latach 1919–1920 thumb 1 pułk artylerii ciężkiej (1 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk został sformowany 7 września 1921, na bazie 8. i 18 dywizjonu artylerii ciężkiej. Do 1939 stacjonował w Twierdzy Modlin (Okręg Korpusu Nr I) i podlegał dowódcy 1 Grupy Artylerii. W kampanii wrześniowej między innymi bronił Modlina.

Formowanie i zmiany organizacyjne „Wojenny” I dywizjon 8 pułku artylerii ciężkiej (przemianowany na 8 dac) swój szlak bojowy zakończył na Podolu.

W tym czasie w twierdzy Modlin odtwarzał się „wojenny” 18 pułk artylerii ciężkiej, a jego 4 bateria wcielona została do 18 pułku artylerii polowej. Reorganizacja artylerii nie przewidywała odtwozrenia 1 pac. 15 grudnia z I dyonu i resztek II dyonu utworzono samodzielny 18 dywizjon artylerii ciężkiej w Modlinie.

W 1921 gruntownie zreorganizowano polską artylerię. Powstawały między innymi nowe pułki artylerii ciężkiej. Na mocy decyzji Naczelnego Dowództwa WP z 7 września 1921 rozpoczęto formowanie „pokojowego” 1 pułku artylerii ciężkiej. W jego skład weszły: „wojenny” 8 dac oraz utworzony 15 grudnia 1920 z „wojennego” 18 pułku artylerii ciężkiej – 18 dac.

Kawalerowie Virtuti Militari

Żołnierze dywizjonów odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari: kpt. Mieczysław Karaszewicz, ognm. Zygmunt Gackowski, Ponadto 13 oficerów i 27 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych.

1 pac w Modlinie thumb|Święto artylerii konnej w Warszawie - defilada 1 pac z Modlina przed Belwederem; październik 1929 thumb|Obchody Święta Niepodległości na Polu Mokotowskim w Warszawie - bateria 1 pac podczas defilady; 11 listopada 1930 thumb|Uroczystości Święta 3 Maja - defilada na Placu Saskim w Warszawie – 120 mm armata polowa mle 1878 De Bange W latach 1924–1925 w strukturze pułku funkcjonowała na prawach dywizjonu detaszowanego 1 kompania artylerii pieszej.

19 maja 1927 Minister Spraw Wojskowych zatwierdził dzień 7 września świętem pułkowymDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 V 1927, poz. 174.. Święto obchodzono w rocznicę połączenia 8 i 18 dywizjonów artylerii ciężkiej w 1921.

Pułk był podporządkowany szefowi Artylerii i Służby Uzbrojenia Okręgu Korpusu Nr I (1921–1926), szefowi 1 Okręgowego Szefostwa Artylerii (1926–1928) i dowódcy 1 Grupy Artylerii (1929–1939).

Do 1934 oddział składał się z trzech dywizjonów po dwie baterie. Na wyposażeniu 1., 4. i 7 baterii znajdowały się armaty kal. 105 mm, a w bateriach 2., 5. i 8. haubice kal. 155 mm.

Rozkazem Departamentu Artylerii z 20 listopada 1934 doszło do częściowej reorganizacji pułku. Jednocześnie na uzbrojenie pułku trafiły 120 mm armaty wz. 78/09/31, będące do tej pory na wyposażeniu 1 pułku artylerii najcięższej z Góry Kalwarii.

Kultura i oświata w pułku Życie kulturalne pułku w znacznej mierze skoncentrowało się w Domu Żołnierza w Modlinie. Organizowano tu występy teatralne, gry, zabawy, 2-3 razy tygodniowo wyświetlano filmy. Dla absolwentów szkoły podoficerskiej organizowano co roku wycieczkę oświatowo-turystyczną do Warszawy. Kadra organizowała też popularne majówki. Cena takiej imprezy wraz z żywnością wynosiła średnio 3 zł od osoby, przy czym transport dostarczał nieodpłatnie pułk. Pułk starał się utrzymywać kontakt z oficerami rezerwy zapraszając ich na tradycyjne święto artylerii w dniu świętej Barbary.

Pułk w okresie przewrotu majowego 13 maja 1926 dowódca OK I gen. bryg. Jan Wróblewski swoim telegramem poinformował dowódcę pułku o przejęciu władzy przez marszałka Józefa Piłsudskiego. Polecał on jednocześnie przysłanie do dyspozycji stacjonującego W Warszawie 36 pułku piechoty Legii Akademickiej jednej baterii. Dowodzący w owym czasie ppłk szt. gen. Karol Matkowski wyznaczył do tego celu 2 baterię kpt. Wojciecha Pluty. Baterię zaprowiantowano na 2 dni, pobrano z magazynów amunicję w ilości 30 granatów stalowo-surówkowych, po 100 naboi do kb i po 2000 na ckm. Brakujący sprzęt uzupełniono z innych pododdziałów. Po przybyciu do Warszawy bateria zakwaterowana została w koszarach 36 pp. W starciach nie uczestniczyła, ale do garnizonu powróciła dopiero 18 maja.

Zmiany etatowe w pułku W 1923 w skład pułku wchodziły: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej. Na wyposażeniu 1., 4. i 7. baterii znajdowały się armaty kal. 105 mm, a w bateriach 2., 5. i 8. były haubice kal. 155 mm. Rozkazem Departamentu Artylerii z 20 lutego 1934 L. 158/tjn. Og. Org. doszło do reorganizacji pułku i częściowego przezbrojenia 1 pac w 120 mm armaty wz. 78/09/31, będące do tej pory na wyposażeniu 1 pułku artylerii najcięższej. W nowej strukturze pułk składał się z dowództwa, kwatermistrzostwa, plutonów: gospodarczego i łączności, I dywizjonu w składzie trzech baterii po 4 haubice kal. 155 mm, II dyonu w składzie dwóch baterii po 4 armaty kal. 120 mm, III dyonu w składzie dwóch baterii po 4 armaty kal. 105 mm. W związku z tym 5 baterię II dyonu przesunięto do I dyonu i przemianowano na 3 baterię. II/l1 pac uzupełniono przez sformowanie nowej 5 baterii.

W 1937 puk wydzielił ze swojego składu 3-działową baterię haubic kal. 155 mm dla nowo formowanego w Warszawie 28 dywizjonu artylerii ciężkiej. Wydzielił też kadrę do tworzonego w Zambrowie 18 dywizjonu artylerii ciężkiej. Ostatnie zmiany nastąpiły w 1939. Wtedy to przemianowano pluton łączności na baterię łączności, a plutonu gospodarczy na baterię remontów w składzie plutonu gospodarczego i plutonu ujeżdżania koni.

Organizacja pokojowa pułku Dowództwo I dywizjon (3 baterie po 4 haubice kal. 155 mm) II dywizjon (2 baterie po 4 armaty kal. 120 mm) III dywizjon (2 baterie po 4 armaty kal. 105 mm) kwatermistrzostwo pluton gospodarczy (w 1939 – bateria remontów) pluton łączności (w 1939 – bateria łączności)

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkupłk dypl. Marian Kazimierz KorewoI zastępca dowódcyppłk dypl. Zygmunt Andrzejowskiadiutantkpt. Bronisław Niezgodzińskinaczelny lekarz medycynykpt. dr Edward Kawickilekarz weterynariimjr dr Stefan Włodzimierz Kejdanaoficer zwiadowczypor. Leopold GaloczII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Michał Kubickioficer mobilizacyjnykpt. Franciszek Mostekzastępca oficera mobilizacyjnegopor. Stanisław Kazimierz Dawidczyńskioficer administracyjno-materiałowykpt. Józef Sobczakoficer gospodarczykpt. int. Konstanty Pietrzakoficer żywnościowychor. Franciszek Stróżewskidowódca plutonu łącznościkpt. Jerzy Piotr Rybarskioficer plutonuppor. Edward Nowakowskidowódca szkoły podoficerskiejkpt. Zbigniew Bolesław Emil Mokrzyckizastępca dowódcypor. Jerzy Filutowskidowódca plutonupor. Eugeniusz Małeckidowódca plutonuppor. Franciszek Stefan Ruszkowskidowódca I dywizjonuppłk dypl. Marian Ogórkiewiczdowódca 1 bateriikpt. Marian Fijałkowskidowódca plutonuppor. Bronisław Stanisław Mraczekdowódca 2 bateriipor. Sergiusz Orłówdowódca plutonuppor. Mieczysław Józef Stefan Franzdowódca 3 bateriipor. Józef Kurtykadowódca II dywizjonumjr Konrad Kazimierz Rowińskidowódca 4 bateriikpt. Jan Zdzisław Hennigdowódca plutonuppor. Józef Tadeusz Dryladowódca 5 bateriipor. Józef Plewińskidowódca plutonuppor. Stanisław Małkowskidowódca III dywizjonumjr Władysław Niewodniczańskidowódca 7 bateriikpt. Stanisław VI Kozłowskidowódca plutonpor. Stanisław Brunon Tomaszewskidowódca 8 bateriikpt. Bolesław Gołębiowskidowódca plutonuppor. Ryszard Mieczysław Podciechowskina kursiekpt. Józef Hłasko

1 pac w kampanii wrześniowej thumb|Artyleria ciężka w 1939 przed wybuchem II wojny światowej

Mobilizacja Pułk był jednostką mobilizującą. Zgodnie z planem mobilizacyjnym „W” sformował: w sierpniu 1939, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem niebieskim: dywizjon artylerii ciężkiej typ II nr 8 dla 8 DP pluton taborów nr 8 dla 8 DP od 31 sierpnia 1939, w I rzucie mobilizacji powszechnej: Dowództwo 1 pułku artylerii ciężkiej I dywizjon 1 pac typ I II dywizjon 1 pac typ I dywizjon artylerii ciężkiej typ I nr 46 dla Odwodu Naczelnego Wodza w II rzucie mobilizacji powszechnej: Dowództwo 11 pułku artylerii ciężkiej dywizjon artylerii ciężkiej typ I nr 47 dla Odwodu Naczelnego Wodza polowy szpital weterynaryjny nr 12 pluton marszowy artylerii ciężkiej typ I nr 1.

Od 31 sierpnia 1939 dywizjony 1 pac mobilizowały się we wsi Wymysły (I dywizjon) i we wsi Kosewo (II dywizjon). Mobilizacja przebiegła bez zakłóceń. I/1 pac otrzymał 12 nowych armat kal. 105 mm wz. 29, zaś II/1 pac 12 haubic kal. 155 mm wz. 17. Braki wystąpiły w słabej jakości wozów, zabrakło kbk dla części taborytów, dywizjony otrzymały tylko po jednej radiostacji N2. W nocy z 3/4 września pułk zakończył przechodzenie na stopę wojenną.

Działania bojowe pułku Po zmobilizowaniu 1 pac został podporządkowany dowódcy artylerii płk. Michałowi Gałązce w Armii „Modlin” gen. Emila Krukowicza-Przedrzymirskiego.

4 września pułk wzmocnił przedmoście modlińskie. Poszczególne baterie zajęły stanowiska ogniowe na lewym brzegu Wisły, na południowy wschód od Zakroczymia. Zadaniem pułku było zamknięcie ogniem kierunku północnego w pasie od Zakroczymia do Pomiechówka. 5 września pułk podporządkowany został dowódcy obrony Modlina, płk. Wacławowi Młodzianowskiemu. Do 8 września pułk nie uczestniczył w walkach, a przygotowywał stanowiska ogniowe i punkty obserwacyjne. 1 pac miał wspierać obronę przedmościa Modlina i zamknąć ogniem zagrożone kierunki. W tych dniach stwierdzono działanie silnej dywersji niemieckiej. Dywersanci niszczyli łączność przewodową pomiędzy stanowiskami ogniowymi a punktami obserwacyjnymi. Zorganizowano więc stałe patrole. W jedną z zasadzek zorganizowanych przez patrol wpadło troje dywersantów. Zostali oni rozstrzelani. Dowódcy 1 pac podporządkowano 8 dac. Z zasobów pułku na rozkaz dowódcy AD 5. DP ppłk. Ciałowicza złożono dwie z 6 j.o. na stanowiskach zapasowych na południowym brzegu Narwi przy moście kolejowym. Amunicję tę przejął 8 dac.

Nocą 8/9 września 1 pac zwinął swoje stanowiska i pomaszerował przez Nowy Dwór, Okunin, Janówek do Wieliszewa. 9 września dowództwo pułku przygotowywało się do wsparcia obrony zgrupowania gen. bryg. Juliusza Zulaufa. Dywizjon II/1 pac przydzielono do wsparcia obrony rejonu Marek, gdzie zajął stanowiska ogniowe 9/10 września. Tej samej nocy 1 pac bez II dywizjonu pomaszerował przez Nieporęt, Strugę, Drewnicę i Zielonkę do Rembertowa na poligon, gdzie wypoczywano. Dowódca pułku otrzymał w Warszawie rozkaz od dowódcy artylerii Armii "Warszawa" odesłania całej amunicji do Warszawy. Rozkaz ten mimo protestów ppłk. Edwarda Bagieńskiego został wykonany, amunicja została przewieziona do koszar PP w Golędzinowie. W I dywizjonie pozostało na rozkaz dowódcy pułku tylko po 25 naboi na baterię. O świcie 11 września do miejsca stacjonowania pułku dołączył zupełnie bez amunicji II dywizjon. 11 września 1 pac podjął marsz na odcinek Falenica-Świder, jednocześnie podporządkowano go Grupie Operacyjnej Kawalerii gen. bryg. Władysława Andersa. Z uwagi na to, że GOKaw. miała uderzyć w kierunku Mińska Mazowieckiego, 1 pac otrzymał rozkaz udania się w kierunku Garwolina. 12 września zajął las koło wsi Sępochowo i w tym miejscu został zaatakowany przez lotnictwo niemieckie; poniósł ciężkie straty osobowe w zabitych i rannych, stracono wiele koni, co zdekompletowało zaprzęgi. Na rozkaz gen. Andersa ppłk Bagieński skierował do wsparcia natarcia kawalerii 1 pluton z 1 baterii pod dowództwem kpt. Jerzego Rybarskiego, któremu przekazano większość posiadanej amunicji. Pluton ten ze stanowisk ogniowych w Siennicy 13 września wspierał kawalerię, aż do wyczerpania amunicji. Nocą 12/13 września pomaszerował w pobliże Garwolina do rejonu wsi Miętne i Zawady.