Zoe (Zofia) Paleolog (śrgr. Ζωή Παλαιολογίνα, ros. Софья Фоминична Палеолог, ur. ok. 1449, zm. 7 kwietnia 1503) – wielka księżna moskiewska od 1472 jako druga żona Iwana III Srogiego.
Życiorys Pochodziła z bizantyńskiej dynastii Paleologów. Była najmłodszą córką despoty Morei, Tomasza Paleologa i Katarzyny Zaccarii. Jej data urodzenia jest nieznana; szacuje się, że mogła się urodzić około 1449 w Stambule.
Pierwsze lata swojego życia spędziła na Peloponezie w Karytenie, gdzie rezydował dwór jej ojca. W 1460 roku po upadku despotatu Morei (współcześnie zwanego Peloponezem) wraz z rodziną znalazła się na Korfu. Przebywała tam do 1465 roku. Później znalazła się w Rzymie, gdyż Tomasz Paleolog szukał pomocy u papieża, otrzymując wsparcie finansowe. Po śmierci matki (w 1462 roku) opiekę nad nią sprawował ojciec, a gdy zmarł w 1466 roku, Zoe wraz z rodzeństwem adoptował papież Paweł II. W 1467 została zaręczona z włoskim arystokratą Caracciolo. Jej włoscy opiekunowie szukali dla niej męża odpowiedniego rangą (pochodziła z rodu cesarskiego), ale nie posiadała majątku wystarczającego na posag. Jednym z kandydatów był Jakub II CypryjskiM.B. Leszka, Zoe Paleolog, [w:] Paleologowie, seria: "Dynastie świata", Warszawa 2011, s. 48 - 49..
W 1469 roku Paweł II postanowił wydać ją za wielkiego księcia Moskwy, Iwana III Srogiego. Posunięciem tym chciał uzyskać Rosyjski Kościół Prawosławny dla unii z Kościołem rzymskokatolickim.
W 1471 roku kuratelę nad Zoe objął papież Sykstus IV. Zoe w Rzymie skierowana została pod wychowanie kardynała Bessariona (pochodzącego z Bizancjum orędownika unii florenckiej z 1439 roku).
Ślub Zoe z Iwanem III odbył się per procura w Rzymie 1 czerwca 1472; jednym z gości była wdowa po królu Bośni Stefanie Tomaszu Katarzyna. Papież Sykstus IV wyraził zgodę na małżeństwo, dając wiarę zapewnieniom wysłanników moskiewskich o przywróceniu łączności metropolii moskiewskiej z papiestwem. Właściwy ślub odbył się 12 listopada 1472 w Moskwie. Zoe dokonała konwersji na prawosławie przyjmując imię Zofii. Przewidywano, że pod jej wpływem ożywią się stosunki między Stolicą Apostolską i prawosławną metropolią moskiewską, a władcy rosyjscy staną się bardziej tolerancyjni wobec katolików, jednak Zofia była zwolenniczką przyjętej przez siebie wiary. Małżeństwo Zoe z Iwanem zostało wykorzystane przez Rosjan do lansowania teorii o Trzecim Rzymie (choć to nie ona była prekursorką tej teorii) oraz wzmocnienia pozycji dynastii Rurykowiczów.
Będąc żoną Iwana III zyskała pewien wpływ na swojego męża. , że wprowadzała na dwór wielkoksiążęcy wzory bizantyjskie. Prawdopodobnie przyczyniła się do sprowadzenia do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego artystów z Włoch, którzy rozpoczęli przebudowę Kremla oraz ukształtowali styl będący połączeniem wzorów bizantyjskich i ruskich z renesansem.
Nie cieszyła się popularnością wśród swoich ruskich poddanych. Oskarżano ją o wywieranie złego wpływu na męża, nazywano ją „grecką czarownicą”, oskarżano o współudział w zabójstwie syna Iwana III z pierwszego małżeństwa z Marią Twerską – Iwana Iwanowicza.
Z małżeństwa z Iwanem doczekała się 10 dzieci, w tym Heleny – żony króla Polski Aleksandra Jagiellończyka, wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III oraz Andrzeja, księcia starickiego (1490–1536).
Krótko przed swoją śmiercią Zofia przekonała męża, aby następcą tronu uczynił Wasyla mimo iż zgodnie z zasadami primogenitury kolejnym wielkim księciem powinien być Dymitr Iwanowicz, jedyny syn zmarłego w 1490 Iwana Iwanowicza i Heleny Wołoszanki.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Paleologowie Kategoria:Urodzeni w XV wieku Kategoria:Wielkie księżne Rosji Kategoria:Zmarli w 1503