Kriegsmarine (die Kriegsmarine, rodzaj żeński; niem. tłum. Kriegs – wojenna i Marine – marynarka) – marynarka wojenna III Rzeszy, część sił zbrojnych Niemiec istniejąca w latach 1935–1945 w ramach Wehrmachtu.
Historia Marynarka niemiecka Reichsmarine była wiązana przez limity ilościowe i dotyczące wielkości okrętów, przez Traktat wersalski. Od początku lat 30. XX wieku Niemcy, na fali odrzucania traktatu wersalskiego przystąpiły do rekonstrukcji marynarki wojennej. Zwiększały systematycznie liczbę lekkich jednostek (niszczyciele, torpedowce, kutry torpedowe).
21 maja 1935 marynarka III Rzeszy została przemianowana z Reichsmarine na Kriegsmarine. 18 czerwca 1935 zostało też zawarte brytyjsko-niemieckie porozumienie morskie, w którym ustalono docelową łączną wyporność niemieckich jednostek bojowych na 450 000 t (35% w stosunku do Royal Navy). Porozumienie to przekreśliło ograniczenia nałożone traktatem wersalskim i stało się formalną podstawą do gwałtownego rozwoju ilościowego i jakościowego floty niemieckiej. Od 1935 do wybuchu II wojny światowej zbudowano: 2 okręty liniowe, 3 krążowniki ciężkie, 16 niszczycieli i 28 okrętów podwodnych oraz liczne mniejsze jednostki.
Zgodnie z planem „Z” (od niem. Ziel – cel) Niemcy postawiły na stworzenie wielkiej floty oceanicznej. Plan ten przewidywał: wodowanie do 1944 6 pancerników, do 1943 – 4 ciężkich krążowników i 4 kolejnych do 1945, 4 lekkich krążowników do 1943 i 13 kolejnych do 1948, 2 lotniskowców do 1941 i 2 kolejnych do 1947Wiktor Suworow Dzień "M", Rebis Poznań 2008, s. 160. Planu tego nie udało się zrealizować z powodu coraz większych trudności ekonomicznych i ciężkich strat ponoszonych przez Kriegsmarine.
Ogółem w czasie II wojny światowej III Rzesza na wodzie straciła: 6 pancerników, 7 krążowników, 27 niszczycieli, 68 torpedowców, 701 okrętów podwodnych i wiele mniejszych jednostek.
Kalendarium 1935 16 marca – podjęto ostateczną decyzję o masowej budowie okrętów podwodnych i nowej organizacji lotnictwa morskiego. 21 maja – w miejsce Reichsmarine powołano Kriegsmarine. 29 czerwca – do służby wszedł U-1, pierwszy okręt podwodny zbudowany po 1918. 27 września – utworzono 1. Flotyllę U-bootów „Weddigen”. Jej pierwszym dowódcą został Karl Dönitz.
1939 14 lutego – zwodowano pancernik Bismarck. thumb|Tirpitz w Norwegii 1 kwietnia – zwodowano pancernik Tirpitz. 28 kwietnia – Adolf Hitler wypowiedział niemiecko-brytyjskie porozumienie flot i zapowiedział nieograniczoną rozbudowę Kriegsmarine. 1 września – Kriegsmarine posiadała 4 pancerniki, 8 krążowników, 22 niszczyciele, 16 torpedowców, 10 eskortowców, 57 okrętów podwodnych, 32 trałowce i inne mniejsze jednostki oraz ok. 78.000 marynarzy różnego szczebla. 1 września – o godz. 4:45 pancernik „Schleswig-Holstein” rozpoczął II wojnę światową ostrzałem Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. 14 października – niemiecki okręt podwodny U-47 po rajdzie na Scapa Flow zatapia brytyjski pancernik HMS Royal Oak. 27 listopada – niemieckie pancerniki Scharnhorst oraz Gneisenau zatapiają brytyjski krążownik pomocniczy HMS Rawalpindi. 13 grudnia / 17 grudnia – Bitwa u ujścia La Platy brytyjskiego zespołu krążowników z niemieckim ciężkim krążownikiem Admiral Graf Spee, zakończona ostatecznie samozatopieniem niemieckiego rajdera przez własną załogę na wodach k. Montevideo.
1940 9 kwietnia – udział Kriegsmarine w kampanii norweskiej – utrata niemieckich krążowników Karlsruhe (po ataku brytyjskiego okrętu podwodnego Truant) i Blücher (po ostrzelaniu i storpedowaniu przez norweską obronę nadbrzeżną w pobliżu Oslo). Ciężkie uszkodzenie krążownika Königsberg przez artylerię nadbrzeżną niedaleko Karven (następnego dnia został zatopiony przez brytyjskie lotnictwo). 10 kwietnia / 13 kwietnia – kampania norweska – utrata 10 niszczycieli niemieckich w bitwach pod Narwikiem. 11-16 kwietnia – problemy techniczne z zapalnikami torped całkowicie niweczą niemiecką kampanię podwodną w Norwegii. 30 października – niemiecki okręt podwodny U-32 w wyniku pościgu zostaje zatopiony. 5 listopada – brytyjski krążownik pomocniczy HMS Jervis Bay tonie po walce z niemieckim ciężkim krążownikiem Admiral Scheer. 1940 – do służby weszły: pancernik Bismarck, ciężki krążownik Prinz Eugen, 7 krążowników pomocniczych, 3 niszczyciele, 5 torpedowców, 51 okrętów podwodnych, 24 ścigacze, 37 trałowców i mniejsze jednostki.
1941 24 maja - podczas bitwy w Cieśninie Duńskiej niemiecki pancernik Bismarck przy pomocy krążownika Prinz Eugen zatapiają brytyjski pancernik HMS Hood. 27 maja – zatopienie pancernika Bismarck na północnym Atlantyku przez flotę brytyjską. 31 października – niemiecki okręt podwodny U-552 zatapia pierwszą jednostkę amerykańską w trakcie II wojny światowej – niszczyciel USS Reuben James. 24 listopada – na południowym Atlantyku brytyjski krążownik lekki HMS Dunedin zostaje zatopiony przez niemiecki okręt podwodny U-124. 25 listopada – na Morzu Śródziemnym brytyjski pancernik HMS Barham tonie i eksploduje po ataku niemieckiego okrętu podwodnego U-331.
1943 30 stycznia – nowo promowany Grossadmiral Karl Dönitz został Naczelnym Dowódcą Kriegsmarine. Dotychczasowy dowódca, Grossadmiral Erich Raeder otrzymał stanowisko Inspektora Floty. 16 – 20 marca odbyła się bitwa wokół konwojów HX-229 i SC-122 na Północnym Atlantyku. Ostatni wielki sukces U-Bootów. 26 grudnia – tonie niemiecki pancernik Scharnhorst po bitwie pod Nord Cap z brytyjskimi okrętami.
1944 12 listopada – w trakcie brytyjskiego nalotu w Tromsø tonie niemiecki pancernik Tirpitz.
1945 kwiecień – zbombardowanie w Świnoujściu krążownika Lützow, samozatopienie w Wilhelmshaven krążownika Admiral Hipper. U wejścia do portu w Gdyni zatonął pancernik Gneisenau, nieukończony lotniskowiec Graf Zeppelin dostał się w ręce Armii Czerwonej na jeziorze Dąbie w Szczecinie. 9 kwietnia – zatonął w Kilonii krążownik ciężki Admiral Scheer i ciężko uszkodzono krążownik lekki Emden. maj – zatopienie przez alianckie lotnictwo ok. 30 okrętów podwodnych, ewakuujących się z Niemiec do Norwegii. 4 maja – Karl Dönitz nakazał U-Bootom zaprzestanie działań wojennych. 22 lipca – rozformowano Kriegsmarine.
Struktura thumb|Karl Dönitz w St. Nazaire
Dowództwo Naczelne Dowództwo Kriegsmarine (Oberkommando der Kriegsmarine) utworzono 1 lipca 1935 z Kierownictwa Marynarki Reichswehry (Die Marineleitung der Reichswehr). W 1937 połączono je z Kierownictwem Wojny Morskiej (Die Seekriegsleitung). Do przekształceń doszło w listopadzie 1939 i kwietniu 1944.
+ Naczelni dowódcy KM 1935 – 45#StopieńDowódcaOkres urzędowaniaUwagi I Grossadmiral Erich Raeder 1 lipca 1935 – 30 stycznia 1943 II Grossadmiral Karl Dönitz 30 stycznia 1943 – 1 maja 1945 III Generaladmiral Hans-Georg von Friedeburg 1 – 9 maja 1945 Popełnił samobójstwo IV Generaladmiral Walter Warzecha 23 maja – 22 lipca 1945 Desygnowany przez aliantów
Pod względem organizacyjnym Kriegsmarine dzieliła się na: Flotę Obszar morski – Morze Północne Obszar morski – Morze Bałtyckie (Podlegały im również artyleria nadbrzeżna oraz personel portów)
Na potrzeby frontu Kriegsmarine formowała tzw. lądowe formacje marynarki wojennej, były one organizowane w bataliony morskie, brygady i dywizje.
Stopnie Między 1935 a 1945 rokiem nazewnictwo i wygląd oznak stopni parokrotnie zmieniano. Poniżej przedstawiono ostateczną listę stopni z lat 1940-1945.
# Stopień Insygnia na naramienniku Insygnia na kołnierzu Insygnia na rękawie Polski odpowiednik Uwagi 1 Matrose tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. marynarz 2 Gefreiter tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. starszy marynarz zwykle w połączeniu z nazwą specjalności, np. Matrosengefreiter, Signalgefreiter, Maschinengefreiter itp. 3 Obergefreiter tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. starszy marynarz specjalista jak pkt 2. 4 Hauptgefreiter tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. starszy marynarz specjalista jak pkt 2; minimum 4,5 roku służby; bez możliwości mianowania na stopień podoficerski. 5 Stabsgefreiter tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. starszy marynarz specjalista jak pkt 2; minimum 6 lat służby; bez możliwości mianowania na stopień podoficerski. 6 Stabsobergefreiter tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. starszy marynarz specjalista jak pkt 2; minimum 8 lat służby; bez możliwości mianowania na stopień podoficerski. 7 Maat tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. mat zwykle w połączeniu z nazwą specjalności, np. Bootsmannmaat, Steuermannmaat, Maschinistmaat itp.w jednostkach lądowych marynarki Unteroffizier 8 Obermaat tylko w jednostkach lądowych Kriegsmarine. starszy mat jak wyżej;w jednostkach lądowych marynarki Unterfeldwebel 9 Feldwebel brak brak bosman zwykle zastępowany nazwą specjalności, np. Bootsmann, Steuermann, Maschinist itp. 10 Stabsfeldwebel brak brak bosman sztabowy jak pkt 9; nadawany po 12 latach służby w stopniu Feldwebel; bez możliwości mianowania na wyższe stopnie. 11 Oberfeldwebel brak brak starszy bosmanjak pkt 9; 12 Stabsoberfeldwebel brak brak starszy bosman sztabowy jak pkt 9; nadawany podoficerom z 13-15-letnim stażem służby. 13 Seekadett brak brak podchorąży w trakcie nauki w szkole oficerskiej Fähnrich zur See brak podchorąży w trakcie nauki w szkole oficerskiej Oberfähnrich zur See brak podchorąży dosłownie "starszy podchorąży"; stopień nadawany absolwentom szkoły oficerskiej przed mianowaniem na pierwszy stopień oficerski 14 Leutnant zur See brak podporucznik marynarki 15 Oberleutnant zur See brak porucznik marynarki 16 Kapitänleutnant brak kapitan marynarki 17 Korvettenkapitän brak komandor podporucznik 18 Fregattenkapitän brak komandor porucznik19 Kapitän zur See brak komandor Kommodore brak brak odpowiednika dosłownie "komodor"; stopień nadawany komandorom na stanowiskach dowódców zespołów okrętów; brak oficjalnego odpowiednika w wojskach lądowych i lotnictwie; jedynym równorzędnym stopniem w niemieckich siłach zbrojnych był używany w Waffen-SS Oberführer. 20 Konteradmiral brak kontradmirał 21 Vizeadmiral brak wiceadmirał 22 Admiral brak admirał floty 23 Generaladmiral brak admirał dosłownie "generał-admirał" 24 Grossadmiral brak brak odpowiednika dosłownie "wielki admirał"; stopień ten otrzymali tylko Erich Raeder i Karl Dönitz
Insygnia Bandery Bandery wojenne Kriegsmarine
Bandery Naczelnego Dowództwa Kriegsmarine
Bandery admirałów Kriegsmarine
Proporce Proporce używane w Kriegsmarine
Proporce samochodowe
Proporce przyznawane za zasługi
Oznaki thumb|Marynarze Kriegsmarine Oznaki służb i specjalności noszone na naramiennikach: Artyleria – kotwica nad płonącą pochodnią z numerem pododdziału Batalion specjalny i batalion szkolny – dwie skrzyżowane kotwice Lekarze – eskulap Personel portów – O (Morze Bałtyckie) lub N (Morze Północne) Służby inżynieryjne – koło zębate Szkoła matów – trzy skrzyżowane kotwice
Mundury Wojska Kriegsmarine nosiły mundury granatowe ze złocistym oporządzeniem (guziki, szamerunek, akselbanty itd.). Od 1934 r. na czapkach i na lewej piersi munduru miały być noszone nazistowskie Parteiadlery, były one złociste u oficerów, a u niższych rangą żółte. Dodatkowo na czapkach marynarskich na otoku znajdowała się wstęga z gotyckim napisem KriegsmarineRuszczak Jarosław, Mundury niemieckie 1939-1945, Ares, Warszawa 1992, s. 66, ..
Przypisy