Worczakowate (Gnaphosidae) – rodzina pająków z podrzędu Opisthothelae i infrarzędu Araneomorphae. Grupa kosmopolityczna, obejmująca około 2250 opisanych gatunków, sklasyfikowanych w ponad 130 rodzajach. Żyją głównie na ziemi, w ściółce i pod korą. Aktywnie polują na ofiary.
Opis thumb|left|Widok od spodu na koniec opistosomy Herpyllus ecclesiasticus. Na pierwszym planie charakterystyczne dla rodziny, cylindryczne kądziołki przędne przedniej pary thumb|Przedstawiciel rodzaju Zelotes thumb|Knap podkamiennik thumb|Haplodrassus signifer thumb|Scotophaeus blackwalli thumb|Micaria pulicaria thumb|Worczak zagnietek (Gnaphosa lucifuga) thumb|Hemicloea rogenhoferi Pająki te osiągają od 3 do 17 mm długości ciała. Ubarwione są zwykle w różnych odcieniach szarości, brązu i czerni. Ich jajowaty w zarysie, równomiernie wypukły i raczej niski karapaks zaopatrzony jest zwykle w wyraźną jamkę tułowiową. Ośmioro małych oczu ustawionych jest w dwóch rzędach po dwie pary. Oczy w przednim rzędzie są zaokrąglone, natomiast te w parze tylno-środkowej są wyraźnie spłaszczone, szczelinowate lub mają nieregularną formę. Oczy przednio-środkowej pary są ciemne, natomiast wszystkich pozostałych par cechują się srebrzystym połyskiem. Przysadziste, krótkie szczękoczułki mają na krawędzi przedniej ząbki, a na tylnej piłkowany kil lub zaokrąglone blaszki. Szczęki zaopatrzone są w serrule. Endyty są skośnie lub poprzecznie wklęśnięte na spodzie. Płaskie sternum ma kształt jajowaty ze spiczastym wierzchołkiem. Nogogłaszczki samicy mają kolczaste stopy zwieńczone delikatnie ząbkowanymi pazurkami. Odnóża kroczne zwykle są krótkie i tęgie. Kolejność odnóży od najdłuższej do najkrótszej pary przedstawia się następująco: IV, I, II, III. Stopy zwieńczone są parą pazurków i przypazurkowymi kępkami włosków, a te dwóch pierwszych par często mają gęste skopule.
Owłosiona opistosoma (odwłok) ma kształt wydłużony do owalnego i na przedniej krawędzi zaopatrzona jest w klaster sterczących, zakrzywionych szczecinek. U niektórych samców na przedzie opistosomy może występować skutum (zesklerotyzowana tarczka). Tchawki występują tylko w opistosomie, a ich przetchlinka leży blisko kądziołków przędnych. Siteczko przędne nie występuje. Duże, cylindryczne, równolegle ustawione i zwykle wyraźnie odseparowane kądziołki przędne przedniej pary pozbawione są pierścieni dystalnych, a ich gruszkowate gruczoły przędne są silnie powiększone, o poszerzonych podstawach i szczelinowatych otworach. Przednie kądziołki zwykle są dłuższe od tylnych.
Nogogłaszczki samca zwykle mają na goleni przysadzistą, spiczastą apofizę retrolateralną. Aparat kopulacyjny samca odznacza się wypukłym bulbusem, dużym tegulum, mniejszym subtegulum i smukłym embolusem. Na płytce płciowej samicy występuje wyraźne, oskórkowe obrzeżenie.
Biologia i występowanie Przedstawiciele rodziny to wolno żyjący, aktywnie polujący drapieżnicy. Większość gatunków wędruje nocą, zaś za dnia ukrywa się w jedwabistym oprzędzie, ale są również gatunki prowadzące aktywność dzienną, w tym preferujące duże nasłonecznienie. Większość bytuje na powierzchni gruntu, w ściółce lub pod korą.
Samice zwykle ukrywają kokony jajowe pod ziemią lub pod kamieniami. U części gatunków jedwabisty lub wykonany z przypominającego papier materiału kokon jajowy jest umieszczany w większej komórce oprzędu, w którym może pozostawać samica celem jego ochrony.
Takson kosmopolityczny. W Polsce stwierdzono 51 gatunków (zobacz: worczakowate Polski).
Systematyka Takson ten wprowadzony został w 1898 przez Reginalda Innesa Pococka. Został znacząco zredefiniowany przez Normana I. Platnicka w 1990 roku. Według wyników analizy filogenetycznej Martina Ramireza z 2014 stanowią grupę siostrzaną Prodidromidae, a według wyników analizy filogenetycznej Warda Wheelera i współpracowników z 2017 roku grupę siostrzaną Phrurolithidae.
Do 2018 roku opisano 2223 gatunki współczesne i 25 gatunków wymarłych, sklasyfikowanych w 129 rodzajach współczesnych i 6 rodzajach wymarłych:
Przypisy