Mu’ammar al-Kaddafi (arab. , trl. Muʿammar al-Qaḏḏāfī, trb. Mu’ammar al-KazzafiZapis w polskiej transkrypcji fonetycznej współczesnego standardowego języka arabskiego., dialektalnie Gaddafi; ur. 13 września lub w czerwcu 1942 w Syrcie, zm. 20 października 2011 tamżemsz.gov.pl Oświadczenie MSZ po śmierci płk. Kadafiego.) – libijski pułkownik, polityk i ideolog, który w latach 1969–2011 sprawował władzę autorytarną jako Przywódca Rewolucji 1 Września.
W 1969 roku przeprowadził zamach stanu, którym obalił monarchię. Proklamował utworzenie Libijskiej Republiki Arabskiej, a władzę objęła Rada Dowódcza Rewolucji. W 1970 roku desygnowany na premiera i dowódcę sił zbrojnych; urzędy te formalnie sprawował do 1972. W tym czasie przeprowadził islamizację praw i obyczajów. Znacjonalizował własność niearabską i zachodnich towarzystw naftowych. Zlikwidował też amerykańskie i brytyjskie bazy wojskowe. W 1977 państwo zmieniło nazwę na „Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna”. Zmiana ta była efektem jego programu ideowego zawartego w tzw. Zielonej książce, w której połączył fundamentalistyczne tradycje islamskie z socjalizmem arabskim. W latach 1977–1979 pełnił urząd sekretarza generalnego Powszechnego Kongresu Ludowego. W marcu 1979 roku zrezygnował ze wszystkich funkcji państwowych; w rzeczywistości sprawował dyktatorską władzę jako tzw. Przywódca Rewolucji 1 Września i zwierzchnik sił zbrojnych.
W polityce międzynarodowej entuzjastycznie odnosił się do zjednoczenia świata arabskiego. Głównym celem jego polityki była likwidacja Izraela. Utrzymywał bliskie relacje ze Związkiem Radzieckim. Prowadził agresywną politykę i angażował się w konflikty między innymi w Czadzie, Ugandzie i Sudanie. Środki na prowadzenie wojen czerpał z eksploatacji złóż naftowych. W latach 80. oskarżany przez Zachód o sponsorowanie terroryzmu. Po atakach lotnictwa amerykańskiego złagodził nieco swoją politykę.
W 2011 roku nie zgodził się oddać władzy w następstwie społecznych protestów. Doprowadziło to do wybuchu wojny domowej. Zginął w strzelaninie między powstańcami a wiernymi mu siłami.
Życiorys Młodość Pochodził z niewielkiego plemienia Al-KadadifaBlundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9. zaliczanego do plemion grupy arabskiej o dziedzictwie berberyjskim. Plemię licznie zamieszkiwało w mieście Syrta w środkowej części wybrzeża Libii. Jego ród uważa się za potomków Mahometa. Był synem Beduina i wędrownego hodowcy wielbłądów, Mohhamada Abdula Salama bin Hameda bin Mohammada, znanego jako Abu Meniar (zmarł w 1985 roku) i Aishy (zmarła w 1978 roku). Abu Meniar prowadził skromny żywot jako hodowca wielbłądów i kóz. Koczowniczy Beduini byli analfabetami i nie przechowywali żadnych aktów urodzeniaBlundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.. W związku z tym data urodzenia Kaddafiego nie jest znana. Prawdopodobnie urodził się wiosną 1942 lub 1943 roku, jednak niektórzy biografowie, w tym Blundy i Lycett, uważają, że mógł być to nawet rok 1939.
Urodził się w namiocie w pobliżu wiejskiego regionu Kasr Abu HadiBlundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.. Był jedynym żyjącym synem, miał trzy starsze siostry. Wychowanie w kulturze beduińskiej wpłynęło na jego osobiste upodobania do końca życia. W późniejszym życiu wielokrotnie wyjeżdżał na pustynię w celu medytacjiKawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.. W chwili jego urodzenia Libia była kolonią faszystowskich Włoch. Jego rodzina była nieprzychylnie nastawiona do Włochów, a dziadek Kaddafiego, Abdessalam Bouminyar, został zabity przez włoskie wojska podczas inwazji w 1911 rokuBianco 1975, s. 4; Blundy & Lycett 1987, s. 37; Kawczynski 2011, s. 4.. Jako dziecko był świadkiem konfliktu między wojskami włoskimi a brytyjskimi w trakcie II wojny światowej, przez co od najmłodszych lat był świadom zaangażowania europejskich mocarstw w Afryce PółnocnejBlundy & Lycett 1987, s. 35–37; Bruce St. John 2012, s. 135.. W 1945 roku kontrolę nad Libią przejęły siły brytyjskie i francuskie. Mimo że mocarstwa kolonialne zamierzały podzielić kraj między siebie, Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych oświadczyło, że Libii należy przyznać niezależność politycznąBlundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, s. 108.. W 1951 roku ONZ utworzyło Zjednoczone Królestwo Libii, państwo federalne pod przywództwem prozachodniego monarchy, Idrisa I. Idris zaprowadził w kraju monarchię absolutną i zakazał istnienia partii politycznych.
Edukacja Najwcześniejsza edukacja Kaddafiego miała charakter religijny i była prowadzona przez miejscowego nauczyciela islamuBianco 1975, s. 5; Bruce St John 2012, s. 135–136.. Z czasem przeniósł się do pobliskiej Syrty, gdzie w ciągu czterech lat przeszedł przez sześć klas szkołyBianco 1975, s. 5–6, 8–9; Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10; Bruce St. John 2012, s. 136.. Edukacja w Libii nie była bezpłatna, lecz ojciec – mimo problemów finansowych – opłacał naukę syna. W tygodniu młody Kaddafi spał w meczecie, a w weekendy przemierzał 20 mil, aby odwiedzić swoich rodziców. Prześladowany za to, że był Beduinem, pozostawał dumny ze swojej tożsamości i do tego samego zachęcał beduińskich rówieśników. Z Syrty wraz z rodziną przeprowadził się do miasta Sabha w Fezzanie w południowo-środkowej Libii. Jego ojciec został dozorcą lokalnego lidera plemiennego. W nowym miejscu Muammar uczęszczał do szkoły średniej, a niekiedy pomagał rodzicom w ich pracyBlundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10–11; Bruce St. John 2012, s. 136.. Był popularny w szkole, niektórzy znajomi z tego okresu zdobyli znaczące miejsca pracy w jego późniejszej administracji, dotyczyło to w szczególności jego najlepszego przyjaciela, Abd as-Salama DżalludaBlundy & Lycett 1987, s. 39–40; Kawczynski 2011, s. 11..
Wielu nauczycieli Kaddafiego było Egipcjanami, od których po raz pierwszy uzyskał dostęp do gazet panarabskich, a także usytuowanej w Kairze radiostacji Głos ArabówBlundy & Lycett 1987, s. 40; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.. Dorastając, był świadkiem istotnych wydarzeń w historii świata arabskiego, w tym I wojny izraelsko-arabskiej, rewolucji w Egipcie w 1952 roku, kryzysu sueskiego i krótkotrwałego istnienia Zjednoczonej Republiki Arabskiej między 1958 a 1961 rokiemBruce St John 2012, s. 136.. Zafascynował się postacią i ideologią egipskiego prezydenta Gamala Abdela Nasera, co ukształtowało jego poglądyBlundy & Lycett 1987, s. 40; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.. Naser stworzył podwaliny arabskiego nacjonalizmu – odrzucenie zachodniego kolonializmu, neokolonializmu i syjonizmu, a także przejście od kapitalizmu do socjalizmu. Książka Nasera, Filozofia rewolucji, okazała się dla Kaddafiego kluczowa. Organizował demonstracje i rozpowszechniał plakaty krytykujące monarchięBlundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.. W październiku 1961 roku poprowadził demonstrację skierowaną przeciwko secesji Syrii od ZRA. W trakcie demonstracji wybił dwa okna w miejscowym hotelu, w którym podawano alkohol, co sprzeczne było z islamską tradycją. Poczynania młodego Kaddafiego doprowadziły do zainteresowania reżimu, a w rezultacie do wydalenia jego rodziny z miejscowościBlundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 136.. Rodzina przeprowadziła się do Misraty, a przyszły przywódca rozpoczął naukę w tamtejszym liceumBlundy & Lycett 1987, s. 44; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 137.. Nie wyrzekł się aktywizmu politycznego, chciał dołączyć do jednej z partii politycznych (które działały wówczas nielegalnie), w tym do Ruchu Arabskich Nacjonalistów, partii Baas i Bractwa MuzułmańskiegoBruce St John 2012, s. 137.. Stale czytał na temat Nasera i rewolucji francuskiej z 1789 roku. Często sięgał po prace syryjskiego teoretyka politycznego Michela Aflaqa i biografię Abrahama Lincolna, Sun Jat-sena i Mustafy Kemala Atatürka.
Kariera wojskowa Krótko studiował historię na Uniwersytecie Libijskim w Bengazi. Jednak zrezygnował ze studiów, aby rozpocząć karierę wojskowąHarris 1986, s. 46–47; Bruce St John 2012, s. 138.. W 1963 roku rozpoczął edukację na Królewskiej Akademii Wojskowej w Bengazi. Wraz z nim edukację prowadziło kilku przyjaciół z Misraty o zbliżonych do niego poglądach. Siły zbrojne oferowały możliwość awansu społecznego dla niżej usytuowanych Libijczyków, a Kaddafi widział w nich potencjalne narzędzie zmiany politycznejBlundy & Lycett 1987, s. 45; Kawczynski 2011, s. 12; Bruce St. John 2012, s. 138.. Siły zbrojne były szkolone przez brytyjskich żołnierzy, co wywoływało w nim gniew, uważał on bowiem Brytyjczyków za imperialistów. W rezultacie nie chciał się uczyć języka angielskiego, był niemiły dla brytyjskich oficerów i oblał egzaminyBlundy & Lycett 1987, s. 45.. Brytyjscy oficerowie stale oskarżali go o niesubordynację i obraźliwe w stosunku do nich zachowania, aż w końcu w 1963 roku oskarżyli go udział w zabójstwie komendanta Akademii Wojskowej. Raport Brytyjczyków został jednak zignorowany, a Kaddafi kontynuował naukęBlundy & Lycett 1987, s. 46, 48–49.. Z grupą lojalnych kadr w 1964 roku założył Ruch Wolnych Oficerów, grupę rewolucyjną, której nazwa pochodziła z ruchu utworzonego przez Gamala Nasera. Grupa na czele z Muammarem spotykała się potajemnie i została zorganizowana jako komórka konspiracyjna, a członkowie grupy wpłacali swoje wojskowe pensje do jednego wspólnego funduszuBlundy & Lycett 1987, s. 47–48; Kawczynski 2011, s. 12–13.. Podróżował po kraju, zbierał dane wywiadowcze i rozwijał połączenia z sympatykami. Służby rządowe zignorowały go i uznały za nikłe zagrożenieKawczynski 2011, s. 13.. Akademię ukończył w sierpniu 1965Bruce St John 2012, s. 138. roku. Został oficerem Korpusu Komunikacji. W kwietniu 1966 roku został wysłany do Wielkiej Brytanii w celu dalszego szkolenia; w ciągu dziewięciu miesięcy przeszedł kurs języka angielskiego w Beaconsfield w Buckinghamshire, przeszkolenie Korpusu Lotniczego w Bovington Camp i Dorset, a także kurs wojsk lądowych w FolkestoneBlundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 138.. Mimo późniejszych plotek nie uczestniczył w szkoleniach Royal Military Academy Sandhurst. Dyrektor centrum w Bovington informował, że Kaddafi skutecznie przezwyciężył problemy w nauce języka angielskiego. Zwrócił też uwagę na to, że ulubionymi zajęciami młodego oficera było granie w piłkę nożną i czytanie. Kaddafi został określony jako „zabawny oficer, zawsze wesoły, pracowity i sumienny”Bruce St John 2012, s. 138–139.. Sam Muammar nie lubił Wielkiej Brytanii, uważał, że brytyjscy żołnierze często obrażali go w rasistowski sposób, a on sam nie mógł się odnaleźć w lokalnej kulturze. Podczas pobytu w Londynie, chcąc się wyróżnić i zamanifestować swoją odmienność, nosił tradycyjne libijskie szatyBlundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 139.. W późniejszym okresie opowiadał, że przed wyjazdem do byłej metropolii uważał, że kraj ten jest bardziej nowoczesny od Libii. Po powrocie do kraju okazał się „bardziej pewny siebie, dumny z naszych wartości, ideałów i społecznego charakteru [Libii]”.
Dojście do władzy