Prusy Wschodnie () – część Królestwa Prus, a następnie Cesarstwa Niemieckiego, Republiki Weimarskiej, III Rzeszy, Polski oraz Związku Radzieckiego, a po jego rozpadzie Rosji. Prowincja Prusy Wschodnie powstała po I rozbiorze Polski. Stolicą prowincji był Królewiec. W maju 1939 roku prowincja miała powierzchnię 36 991,71 km² i liczyła 2 488 122 mieszkańców.
Zmiany terytorialne thumb|Cmentarz w Bielefeld. Herby ziem utraconych przez Niemcy po II wojnie światowej. Na rzecz Polski i ZSRR: Prusy Wschodnie, na rzecz Polski: Gdańsk (który w rzeczywistości nie należał do Niemiec przed wojną), Prusy Zachodnie, Pomorze, Brandenburgia Wschodnia, Dolny Śląsk, Górny Śląsk i na rzecz Czechosłowacji: Kraj Sudetów W latach 1824–1829 funkcjonowała unia personalna między Prusami Zachodnimi i Prusami Wschodnimi, a w 1829 formalnie zjednoczono obie prowincje w jedną prowincję o nazwie Prusy. W 1878 r. unia została rozwiązana i wrócono do sytuacji z 1823 r. Po I wojnie światowej od Prus Wschodnich odłączono na mocy traktatu wersalskiego okręg działdowski (niem. Soldau), przyłączając go do Polski, oraz tzw. Kraj Kłajpedzki, który przeszedł pod władanie Ligi Narodów, a w roku 1923 został anektowany przez Litwę. Do Prus Wschodnich przyłączono natomiast wschodnią część Prus Zachodnich, pozostałą we władaniu niemieckim po utworzeniu polskiego województwa pomorskiego, czyli tzw. polskiego korytarza. Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego przeprowadzono ponadto plebiscyt w południowej części Prus Wschodnich (Warmia, Mazury i Powiśle) w sprawie przynależności tych ziem do Polski lub Niemiec (choć oficjalnie wybierano między „Polską” a „Prusami”). 97,8 procenta oddanych głosów padło wówczas na Prusy, a Polsce przyznano jedynie 8 gmin.
W wyniku operacji wschodniopruskiej przeprowadzonej w 1945 roku przez Armię Czerwoną reżim III Rzeszy stracił panowanie nad Prusami Wschodnimi, które na mocy układu poczdamskiego z 1945 roku zostały podzielone między Polskę (Warmia i Mazury) a ZSRR, przy czym Kraj Kłajpedzki, zajęty przez Rzeszę Niemiecką w marcu 1939 roku, ponownie przeszedł we władanie Litwy.
Po rozpadzie Związku Radzieckiego rosyjska część byłych Prus Wschodnich (obwód królewiecki) stała się eksklawą Federacji Rosyjskiej.
Podział administracyjny Prus Wschodnich w dniu 31 grudnia 1937 Stolica: Königsberg (Królewiec)
Rejencja olsztyńska (Regierungsbezirk Allenstein) Rejencja gąbińska (Regierungsbezirk Gumbinnen) Rejencja królewiecka (Regierungsbezirk Königsberg) Rejencja zachodniopruska (Regierungsbezirk Westpreussen)
W latach 1939–1945 częściami Prus Wschodnich były również rejencja ciechanowska (Regierungsbezirk Zichenau) oraz „trójkąt suwalski”, a w latach 1941–1945 również rejencję zachodniopruską włączono zaś do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.
Szczegółowe podziały administracyjne rejencji znajdują się w poszczególnych opisach tych rejencji.
Demografia, warunki naturalne, gospodarka i wojsko thumb|upright=1.3|left|Podział językowy (etniczny) Prus Wschodnich według spisu z 1905 roku. thumb|upright=1.3|Podział Prus Wschodnich na regiony historyczno-etnograficzne Obszar Prus Wschodnich pokrywały w większości tereny rolnicze (pola uprawne 51%, łąki i pastwiska 23%), ze stosunkowo niewielkim udziałem obszarów leśnych (18%, wobec średniej dla całych Prus 23%). Prusy Wschodnie cechował najzimniejszy klimat spośród wszystkich części Niemiec.
Prowincję zamieszkiwała głównie ludność niemieckojęzyczna, na Mazurach i Warmii występował stosunkowo duży (25–50%) odsetek ludności polskojęzycznej. Według szacunków w roku 1939 Prusy Wschodnie zamieszkiwało około 400 tys. osób deklarujących język polski jako główny. W badaniach uwzględniono jednak język, nie zaś narodowość i pochodzenie. Nad dolnym Niemnem zamieszkiwała ludność litewska – około 15-18 tysięcy w 1933 rokuPrzed 1920 rokiem i po 1939 roku, gdy do Prus należał Kraj Kłajpedzki, liczba ludności litewskiej była szacowana na 120 tys. .. We wschodniej części przeważali wyznawcy protestantyzmu (do 90% ludności), na zachodzie, a szczególnie na Warmii, większość stanowili katolicy.
Prusy Wschodnie cechowały niski poziom przyrostu naturalnego (niższy niż w pozostałych prowincjach Prus, czy w krajach sąsiednich) i jedna z najniższej gęstości zaludnienia w Niemczech, wynikająca głównie ze słabego poziomu rozwoju ekonomicznego tych terenów. Duża część ludności pracowała w rolnictwie (42,2% w 1931 roku), podczas gdy w przemyśle tylko 21,6% (w tym czasie średnia dla Niemiec wynosiła 39%).
Prowincja miała charakter wybitnie rolniczy, odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie był wyższy o kilkanaście procent w porównaniu do Cesarstwa Niemieckiego. Słabo rozwinięta w porównaniu z resztą kraju była sieć kolejowa (55 km/1000 km², wobec średniej 83 km/1000 km² dla Cesarstwa Niemieckiego).
W Prusach Wschodnich znajdowały się najdalej na północ wysunięte miasto Niemiec – Memel, oraz najdalej na wschód wysunięte miasto Niemiec – Schirwindt.
Na terytorium prowincji znajdowały się 3 twierdze: Königsberg, Pillau i Memel.
W czasach Cesarstwa Niemieckiego prawie całą powierzchnię Prus Wschodnich obejmowały I Korpus Armijny z siedzibą w Królewcu, oraz XX Korpus Armijny z siedzibą w Olsztynie.
+ Demografia prowincji Prusy Wschodnie Rok Liczba ludności Liczba ludności mieszkająca w miejscowościach pow. 2 tys. mieszkańców (miasta) Odsetek osób wyznania ewangelickiego Odsetek osób wyznania rzymskokatolickiego Odsetek osób wyznania mojżeszowego Odsetek osób zatrudnionych w przemyśle i budownictwie Odsetek osób zatrudnionych w handlu i transporcie Odsetek osób zatrudnionych w rolnictwie, hodowli zwierząt i rybołówstwie Przyrost naturalny 1875 1 856 421 22% 86% 13% 0,8% 16% 6% 68% 8‰ 1895 2 006 089 brak danych 86% 13% 0,7% 22% 8% 70% 15‰ 1910 2 064 175 33% 84% 14% 0,6% 22%Dane z roku 1907. 10% 68% 13‰Dane z roku 1912. 1939Dane na dzień 1.05.1939, bez Kraju Kłajpedzkego. 2 186 314 61% 83% 15% 0,13%Klasyfikowani jako Żydzi według ustaw norymberskich. 28% 13% 42% 13‰
Nadprezydenci Prus Wschodnich (1765–1945) thumb|upright=1.3 thumb|upright=1.3|Krainy historyczne Prus Wschodnich na mapie sprzed 1945 roku: Ermland – Warmia, Oberland – Prusy Górne, Masuren – Mazury, Natangen – Natangia, Samland – Sambia mały|upright=1.3|Prusy Wschodnie w 1939 r. Lata urzędowania Nadprezydent Lata życia 1765–1781 1712–1781 1791–1814 Friedrich Leopold von Schrötter 1743–1815 1815–1824 1757–1833 1824–1842 Heinrich Theodor von Schön 1773–1856 1842–1848 Carl Wilhelm Boetticher 1791–1868 1848–1849 Rudolf von Auerswald 1795–1866 1849–1850 Eduard Heinrich Flottwell (jako pełniący obowiązki) 1786–1865 1850–1868 1793–1879 1869–1882 Karl Wilhelm Heinrich Georg von Horn 1807–1889 1882–1891 Albrecht Heinrich Carl von Schlieckmann 1835–1891 1891–1895 Udo Graf zu Stolberg-Wernigerode 1840–1910 1895–1901 Wilhelm Otto Albrecht Graf von Bismarck-Schönhausen 1852–1901 1901–1903 Hugo Samuel Louis Erdmann Reginald Freiherr von Richthofen 1842–1904 1903–1907 Friedrich Ludwig Elisa von Moltke 1852–1927 1907–1914 Ludwig Hubert von Windheim 1857–1935 1914–1916 Adolf Tortilowicz von Batocki-Friebe 1868–1944 1916 – 21 stycznia 1918 Friedrich Wilhelm Bernhard von Berg-Markienen 1866–1939 11 lutego 1918 – 1919 Adolf Tortilowicz von Batocki-Friebe 1919–1920 August Winnig 1878–1956 1920–1932 Ernst Siehr 1869–1945 1932–1933 Wilhelm Kutscher 1876–1962 1933–1945 Erich Koch (jako gauleiter) 1896–1986
Od 3 grudnia 1829 do 1 kwietnia 1878 Prusy Wschodnie były połączone z Prusami Zachodnimi.
Wykaz miast (stan na 1 grudnia 1905) Herb Miasto Nazwa niem. 1905 Ludność 1905 Rejencja 1905 Powiat 1905 Obecna przynależność państwowa 20px Alembork Allenburg królewiecka welawski (Wehlau) 20px Barciany Barten królewiecka kętrzyński (Rastenburg) 20px Barczewo Wartenburg olsztyńska olsztyński (Allenstein-Land) 20px Bartoszyce Bartenstein królewiecka frydlandzki (Friedland) 20px Biała Piska Bialla olsztyńska piski (Johannisburg) 20px Biskupiec Bischofsburg olsztyńska reszelski (Rößel) 20px Bisztynek Bischofstein olsztyńska reszelski (Rößel) 20px Braniewo Braunsberg królewiecka braniewski (Braunsberg) 20px Cynty Zinten królewiecka świętomiejski (Heiligenbeil) 20px Darkiejmy Darkehmen gąbińska darkiejmski (Darkehmen) 20px Dąbrówno Gilgenburg olsztyńska ostródzki (Osterode) 20px Dobre Miasto Guttstadt królewiecka lidzbarski (Heilsberg) 20px Domnowo Domnau królewiecka frydlandzki (Friedland) 20px Działdowo Soldau olsztyńska nidzicki (Neidenburg) 20px Ełk Lyck olsztyńska ełcki (Lyck) 20px Frombork Frauenburg królewiecka braniewski (Braunsberg) 20px Frydland Friedland królewiecka frydlandzki (Friedland) 20px Gąbin Gumbinnen gąbińska gąbiński (Gumbinnen) 20px Gierdawy Gerdauen królewiecka gierdawski (Gerdauen) 20px Giżycko Lötzen olsztyńska giżycki (Lötzen) 20px Gołdap Goldap gąbińska gołdapski (Goldap) 20px Górowo Iławeckie Landsberg królewiecka iławecki (Preußisch Eylau) 20px Iławka Preußisch Eylau królewiecka iławecki (Preußisch Eylau) 20px Jeziorany Seeburg olsztyńska reszelski (Rößel) 20px Kętrzyn Rastenburg królewiecka kętrzyński (Rastenburg) 20px Kłajpeda Memel królewiecka kłajpedzki (Memel) 20px Królewiec Königsberg królewiecka Królewiec-Miasto (Königsberg-Stadt) 20px Krzyżbork Kreuzburg królewiecka iławecki (Preußisch Eylau) 20px Labiawa Labiau królewiecka labiawski (Labiau) 20px Lidzbark Warmiński Heilsberg królewiecka lidzbarski (Heilsberg) 20px Mikołajki Nikolaiken olsztyńska mrągowski (Sensburg) 20px Miłakowo Liebstadt królewiecka morąski (Mohrungen) 20px Miłomłyn Liebemühl olsztyńska ostródzki (Osterode) 20px Młynary Mühlhausen królewiecka pasłęcki (Preußisch Holland) 20px Morąg Mohrungen królewiecka morąski (Mohrungen) 20px Mrągowo Sensburg olsztyńska mrągowski (Sensburg) 20px Nidzica Neidenburg olsztyńska nidzicki (Neidenburg) 20px Nordenbork Nordenburg królewiecka gierdawski (Gerdauen) 20px Olecko Marggrabowa gąbińska olecki (Oletzko) 20px Olsztyn Allenstein olsztyńska Olsztyn-Miasto (Allenstein-Stadt) 20px Olsztynek Hohenstein olsztyńska ostródzki (Osterode) 20px Orneta Wormditt królewiecka braniewski (Braunsberg) 20px Orzysz Arys olsztyńska piski (Johannisburg) 20px Ostróda Osterode olsztyńska ostródzki (Osterode) 20px Pasłęk Preußisch Holland królewiecka pasłęcki (Preußisch Holland) 20px Pasym Passenheim olsztyńska szczycieński (Ortelsburg) 20px Pieniężno Mehlsack królewiecka braniewski (Braunsberg) Herb Pilkały Pillkallen gąbińska pilkalski (Pillkallen) 20px Piława Pillau królewiecka rybacki (Fischhausen) 20px Pisz Johannisburg olsztyńska piski (Johannisburg) 20px Ragneta Ragnit gąbińska ragnecki (Ragnit) 20px Reszel Rößel olsztyńska reszelski (Rößel) 20px Rybaki Fischhausen królewiecka rybacki (Fischhausen) 20px Ryn Rhein olsztyńska giżycki (Lötzen) 20px Sępopol Schippenbeil królewiecka frydlandzki (Friedland) 20px Srokowo Drengfurth królewiecka kętrzyński (Rastenburg) 20px Stołupiany Stallupönen gąbińska stołupiański (Stallupönen) 20px Szczytno Ortelsburg olsztyńska szczycieński (Ortelsburg) Herb Szyrwinta Schirwindt gąbińska pilkalski (Pillkallen) 20px Świętomiejsce Heiligenbeil królewiecka świętomiejski (Heiligenbeil) 20px Tapiewo Tapiau królewiecka welawski (Wehlau) 20px Tylża Tilsit gąbińska Tylża-Miasto (Tilsit-Stadt) 20px Welawa Wehlau królewiecka welawski (Wehlau) 20px Węgorzewo Angerburg gąbińska węgorzewski (Angerburg) 20px Wielbark Willenberg olsztyńska szczycieński (Ortelsburg) 20px Wystruć Insterburg gąbińska Wystruć-Miasto (Insterburg-Stadt) 20px Zalewo Saalfeld królewiecka morąski (Mohrungen)
Największe miasta thumb|Zamek krzyżacki w Królewcu (przed 1900) Populacja największych miast prowincji w latach 1890 i 1925 oraz ich współczesna przynależność państwowa: