thumb|Hagia Sophia – była katedrą patriarchy Konstantynopola od 537 do 1453, kiedy to po zdobyciu miasta przez Turków została zamieniona na meczet. Do dziś widoczne są mozaiki z postaciami świętych Patriarcha Konstantynopola (), oficjalnie: Arcybiskup Konstantynopola, Nowego Rzymu i Patriarcha Ekumeniczny () – jeden z patriarchów prawosławnych, tradycyjnie uznawany za duchowego zwierzchnika CerkwiW 2018 roku największa liczebnie spośród kościołów prawosławnych Cerkiew Rosyjska jednostronne zerwała łączność eucharystyczną z Konstantynopolem i nie uważa już Patriarchy Konstantynopola za duchowego przywódcę. (zob. też rozłam między Patriarchatem Konstantynopolitańskim a Rosyjskim Kościołem Prawosławnym). Stoi na czele Patriarchatu Konstantynopolitańskiego.
Historia Konstantynopol stał się siedzibą patriarchy w 381, gdy do czterech dotychczasowych stolic patriarszych – Rzymu, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy – Sobór konstantynopolitański I dodał piątą: Nowy Rzym (gr. Νέα Ῥώμη), czyli Konstantynopol, sytuując ją jako drugą w hierarchii patriarchatów. Ustanowienie stolicy patriarszej w Konstantynopolu było wynikiem zabiegów biskupów tego miasta, dotychczas skromnych sufraganów Heraklei. Wśród hierarchii, wiernych i cesarzy przeważył pogląd, że skoro dotychczasowe Bizancjum, którego znaczenie wynikało „tylko” z ruchu handlowego przez Bosfor, stało się stolicą wschodniej części Cesarstwa, to powinno zostać wyniesione do rangi równej Rzymowi – starej stolicy. Mimo przeciwdziałania papieży kolejne sobory powszechne przyznały biskupom Konstantynopola godność patriarszą i wydzieliły im kanoniczne terytorium, składające się ostatecznie z całej europejskiej części Cesarstwa Wschodniorzymskiego, diecezji Ilirii (należącej do cesarstwa zachodniorzymskiego) i całej Azji Mniejszej.
Patriarchowie Konstantynopola objęli przewodnią rolę w kościele wschodniej części cesarstwa rzymskiego, który później stał się Kościołem Prawosławnym. Na osiągnięcie tej pozycji złożyło się kilka czynników. Pierwszym (chronologicznie) było to, że cesarze imperium wschodniorzymskiego faworyzowali patriarchów rezydujących w ich stolicy, którzy też naturalną koleją rzeczy mieli największe możliwości działania u tronu. Dalej: pozostałe patriarsze stolice Wschodu, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima, wcześnie znalazły się pod władzą muzułmanów, co automatycznie odebrało im wiele z ich pierwotnego znaczenia – przestały być jakąkolwiek konkurencją dla Konstantynopola. Po upadku Konstantynopola znaczenie jego patriarchów, paradoksalnie, jeszcze wzrosło, ponieważ w systemie millet, zgodnie z którym Turcy osmańscy urządzili swoje państwo, patriarcha konstantynopolitański został uznany za głowę całego rum millet („narodu rzymskiego” – wiernych Kościoła Prawosławnego), z czym wiązała się pewna władza świecka, a przede wszystkim fiskalna i finansowa. Uzależnienie patriarchów Antiochii, Aleksandrii i Jerozolimy od patriarchy Konstantynopola doszło do tego stopnia, że niektórzy z nich rezydowali w Konstantynopolu, a nie w swoich stolicach.
Wszystko to działo się w warunkach nieustannego konfliktu z Rzymem, który tlił się od początku istnienia patriarchatu, niekiedy otwarcie, innym razem tylko w formie nieprzychylnej postawy wobec „łacinników”. Przejawami tego konfliktu były zwłaszcza schizmy: akacjańska (484–519), focjańska (867–893) i ostatnia, nie zakończona jak dotąd, wielka schizma wschodnia (1054). Patriarchowie Konstantynopola konsekwentnie odmawiają papieżom w Kościele prymatu innego, niż honorowy, uważając siebie, patriarchów ekumenicznych, za równych „papieżom rzymskim”.
Zarówno wrogość wobec Rzymu, jak i władza nad całym prawosławiem wydają się słabnąć od początku XX wieku. Po upadku Imperium Osmańskiego upadła świecka władza patriarchów. W obecnej strukturze Kościoła prawosławnego dominują lokalne Kościoły autokefaliczne, niezależne jurysdykcyjnie od patriarchy ekumenicznego, a tylko uznające jego zwierzchnictwo duchowe. W słowiańskich Kościołach lokalnych osłabł wpływ kultury greckiej, a i Konstantynopol przestał być jej ośrodkiem. 7 grudnia 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenagoras I odwołali wzajemne klątwy rzucone jeszcze w 1054. Stosunki między Rzymem a Konstantynopolem uległy po tym fakcie ogólnemu ociepleniu, choć nie doszło jeszcze do interkomunii ani do wypracowania wspólnego stanowiska w sprawach wiary. Najdalszym krokiem w tym kierunku pozostaje prawosławno-katolicka Deklaracja z Balamand z 1993.
Poza patriarchą prawosławnym, od 1461 w Konstantynopolu rezyduje jeszcze ormiański patriarcha Konstantynopola, jeden ze zwierzchników Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. Nie ma natomiast w Konstantynopolu patriarchy łacińskiego (katolickiego). Jedynym okresem w dziejach, gdy w Konstantynopolu rezydowali patriarchowie łacińscy, pozostaje okres Cesarstwa Łacińskiego (1204–1261) (prawosławni patriarchowie konstantynopolitańscy rezydowali wtedy, wraz z dworem cesarskim, w Nicei). Później był to urząd tytularny, sprawowany przez jednego z urzędników Kurii Rzymskiej, zniesiony w 1964.
Obecnie patriarcha Konstantynopola sprawuje zwierzchnictwo nad prawosławnymi w Turcji oraz na niektórych wyspach nienależących do jurysdykcji Cerkwi w Grecji.
Lista biskupów Bizancjum i patriarchów Konstantynopola Biskupi Bizancjum do 337 Lista: Andrzej Apostoł założyciel, ok. 35 Stachys 38–54 Onezym 54–68 Polikarp I 69–89 Plutarch 89–105 Sedecjon 105–114 Diogenes 114–129 Eleuteriusz 129–136 Feliks 136–141 Polikarp II 141–144 Atenodor 144–148 Euzois 148–154 Wawrzyniec 154–166 Alipiusz 166–169 Pertinaks 169–187 Olimpian 187–198 Marek I 198–211 Filadelfus 211–217 Cyriak I 217–230 Kastyn 230–237 Eugeniusz I 237–242 Tytus 242–272 Domecjusz 272–284 Rufin I 284–293 Probus 293–306 Metrofan 306–314 Aleksander 314–337
Arcybiskupi Konstantynopola do 458 Lista: Paweł I 337–339, 342, 346–351 Euzebiusz z Nikomedii 339–341 Macedoniusz I 342–346, 351–360 Eudoksjusz z Antiochii 360–370 Demofil 370–379 Ewagriusz 379 Grzegorz z Nazjanzu 379–381 Maksym I Cynik 381 Nektariusz 381–397 Jan Chryzostom 398–404 Arsacjusz z Tarsu 404–405 Attyk 406–425 Syzyniusz I 426–427 Nestoriusz 428–431 Maksymian 431–434 Proklos 434–446 Flawian 446–449 Anatoliusz 449–458
Patriarchowie ekumeniczni Konstantynopola do 1054 Lista: Gennadiusz I 458–471 Akacjusz 472–489 Frawitas 489–490 Eufemiusz 490–496 Macedoniusz II 495–511 Tymoteusz I 511–518 Jan II Kapadocki 518–520 Epifaniusz 520–535 Antym I 535–536 Menas 536–552 Eutychiusz 552–565, 577–582 Jan III Scholastyk 565–577 Jan IV Postnik 582–595 Cyriak II 596–606 Tomasz I 607–610 Sergiusz I 610–638 Pyrrus I 638–641, 654 Paweł II 642–653 Piotr 654–666 Tomasz II 667–669 Jan V 669–675 Konstantyn I 675–677 Teodor I 677–679, 686–687 Jerzy I 679–686 Paweł III 687–693 Kallinik I 693–705 Cyrus 705–711 Jan VI 712–715 German I 715–730 Anastazy 730–754 Konstantyn II 754–766 Nicetas I 766–780 Paweł IV 780–784 Tarazjusz 784–806 Nicefor I 806–815 Teodot I Kassiteras 815–821 Antoni I Kassimates 821–836 Jan VII Gramatyk 836–842 Metody I 842–846 Ignacy I 847–858, 867–877 Focjusz I Wielki 858–867, 877–886 Stefan I 886–893 Antoni II Kauleas 893–901 Mikołaj I Mistyk 901–907, 912–925 Eutymiusz I Synkellos 907–912 Stefan II z Amasei 925–928 Tryfon 928–931 Teofilakt 931–956 Polieuktos 956–970 Bazyli I Skamandrenos 970–974 Antoni III Studyta 974–980 Mikołaj II Chryzoberges 984–995 Syzyniusz II 996–999 Sergiusz II 999–1019 Eustacjusz 1020–1025 Aleksy I Studyta 1025–1043 Michał I Cerulariusz 1043–1059
Patriarchowie prawosławni Konstantynopola Patriarchowie Konstantynopola do 1204 thumb|Michał III z Anchialos Lp.ImięOkresUwagiPrzyp.1Konstantyn III Lichudes1059–10632Jan VIII Ksifilinos1064–10753Kosma I Jerozolimski1075–10814Eustracjusz Garidas1081–10845Mikołaj III Gramatyk 1084–11116Jan IX Agapet 1111–11347Leon Styppes 1134–11438Michał II Kurkuas 1143–11469Kosma II Attykos 1146–114710Mikołaj IV Muzalon 1147–115111Teodot II 1151–115312Neofit I 115313Konstantyn IV Chliaren 1154–115614Łukasz Chryzoberges 1156–1169 Zwołał synody w 1156 i 1166 potępiające błędy chrystologiczne. Zakazał duchownym wykonywania świeckich zawodów.15Michał III z Anchialos 1170–1177 Na synodzie w 1170 potępił błędy Konstantyna z Korkyry. Zainicjował uzgodnienie prawodawstwa kościelnego i cesarskiego przez Teodora Balsamona.16Charyton Eugeniota 1177–1178 Sprawował rządy patriarsze przez 11 miesięcy.17Teodozjusz I Boradiota 1179–1183 Złożony z urzędu za odmowę udzielenia ślubu córce cesarskiej Irenie Komnenie.18Bazyli II Kamater 1183–1186 Złożony z urzędu za udzielenie ślubu Irenie i Aleksemu Komnenom.19Nicetas II Muntanes 1186–1189 Powołany i odwołany przez cesarza Izaaka II Angelosa.21Dozyteusz 1189 Wybrany dzięki poparciu cesarza Izaaka II Angelosa, utrzymał się na stolicy 9 dni.20Leoncjusz Teotokita 118921Dozyteusz powt. 1189–1190 Objąwszy ponownie tron patriarszy został zmuszony do rezygnacji z powodu protestów kleru i ludu.22Jerzy II Ksyfilin 1191–1198 Powiększył liczbę exocatacoeli do sześciu.23Jan X Kamater 1198–1206
Patriarchowie Konstantynopola w Nicei 1204–1261 thumb|Teodor II Irenik Lp.ImięOkresUwagiPrzyp.24Michał IV Autorejan1206–121325Teodor II Irenik1213–121526Maksymus II121527Manuel I Charitopul1215–122228German II1222–124029Metody II124030Manuel II1244–125531Arseniusz Autorejan1255–1259Usunięty z powodu obrony interesów małoletniego Jana IV.32Nicefor II1260–1261 Został wybrany po wygnaniu patriarchy Arseniusza.
Patriarchowie Konstantynopola 1261–1453 thumb|Jan XI Bekkos Józef II na fresku Benozzo Gozzoliego, Florencja|thumb