Wiewiórka (Sciurus) – rodzaj ssaków z podrodziny wiewiórek (Sciurinae) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Eurazji i Ameryce.
Morfologia Długość ciała (bez ogona) 140–560 mm, długość ogona 119–340 mm; masa ciała 100–1400 g.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1758 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 10. wydaniu Systema Naturae, książce swojego autorstwa poświęconej systematyce zwierząt, roślin i minerałów. Linneusz wymienił kilka gatunków – Sciurus flavus (nomen dubium), Sciurus volans , Sciurus niger , Sciurus cinereus Podgatunek S. niger., Sciurus vulgaris , Sciurus striatus i Sciurus getulus – z których gatunkiem typowym jest (Linneuszowska tautonimia) Sciurus vulgaris (wiewiórka ruda).
Etymologia Sciurus: ‘wiewiórka’, od skiouros ‘wiewiórka’. Guerlinguetus: nazwa Guerlinguet używana przez francuskich osadników w Gujanie i zaadaptowana przez de Buffona w 1789 roku. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sciurus guerlinguetus (= Sciurus aestuans ). Macroxus i Macroschus: etymologia niejasna, F. Cuvier nie wyjaśnił pochodzenia nazwy, być może od gr. μακρος makros ‘długi’; οξυς oxus ‘ostry’. Gatunek typowy: Cuvier wymienił dwa gatunki – Sciurus bivittatus i Æsciurius stuans (= Sciurus aestuans ) – nie wskazując gatunku typowego; gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) – Sciurus aestuans . Echinosciurus: gr. εχινος ekhinos ‘jeż’; σκιουρος skiouros ‘wiewiórka’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus hypopyrrhus (= Sciurus aureogaster ). Neosciurus: gr. νεος neos ‘nowy’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus carolinensis . Parasciurus: gr. παρα para ‘blisko’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sciurus niger . Aphrontis: gr. αφροντις aphrontis ‘wolny od opieki’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sciurus vulgaris . Araeosciurus: gr. αραιος araios ‘smukły’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus oculatus . Baiosciurus: gr. βαιος baios ‘mały’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus deppei . Hesperosciurus: gr. ἑσπερος hesperos ‘zachodni’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus griseus . Otosciurus: gr. ους ous, ωτος ōtos ‘ucho’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus aberti . Mamsciurus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia). Tenes: etymologia niejasna, Thomas nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Sciurus persicus (= Sciurus anomalus ). Notosciurus: gr. νοτος notos ‘południe’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Notosciurus rhoadsi (= Sciurus granatensis ). Hadrosciurus: gr. ἁδρος hadros ‘gruby’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus flammifer . Histriosciurus: łac. histrio, histrionis ‘arlekin, aktor’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus gerrardi (= Sciurus granatensis ). Leptosciurus: gr. λεπτος leptos ‘delikatny, drobny’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus rufoniger (= Macroxus pucheranii ). Mesosciurus: gr. μεσος mesos ‘środkowy, pośredni’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus aestuans . Simosciurus: gr. σιμος simos ‘zgięty w górę, zadarty nos’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy: Sciurus stramineus . Urosciurus: gr. ουρα oura ‘ogon’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy: Sciurus tricolorPodgatunek S. spadiceus. . Oreosciurus: gr. ορος oros, ορεος oreos ‘góra’; rodzaj Sciurus . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Sciurus anomalus .
Podział systematyczny Sciurus jest parafiletyczny w stosunku do Microsciurus, Syntheosciurus i Rhethrosciurus; zaproponowany podział południowoamerykańskich wiewiórek na rodzaje Guerlinguetus, Hadrosciurus, Notosciurus i Simosciurus opierał się tylko na cechach morfologicznych; zachodzi potrzaba dalszych badań. Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w kilku podrodzajach:
Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała. StatusIUCNSciuruscentruj|150pxSciurus vulgarisLinnaeus, 1758wiewiórka pospolita22 podgatunkiod Irlandii, Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na wschód przez Eurazję do wybrzeża Oceanu Spokojnego i Japonii; introdukowany na południe od rodzimego zasięgu i na Saint Kitts i Nevis; zakres wysokości: 0–3100 m n.p.m.DC: 21–25 cmDO: 15–20 cmMC: 235–480 g Sciuruscentruj|150pxSciurus meridionalisLucifero, 1907gatunek monotypowyendemit Włoch: Kalabria i Basilicata; zakres wysokości: 600–1600 m n.p.m.DC: brak danychDO: brak danychMC: 380–486 g Sciuruscentruj|150pxSciurus lisTemminck, 1844wiewiórka japońskagatunek monotypowyendemit Japonii: Honsiu, Sikoku; dawniej Kiusiu i Awaji (brak obecnych zapisów)DC: 16–22 cmDO: 13–17 cmMC: 250–310 g Tenescentruj|150pxSciurus anomalusGüldenstaedt, 1775wiewiórka kaukaska3 podgatunkiGrecja (Lesbos), Turcja, Zabajkale, Lewant, północny Irak oraz zachodni i południowy Iran (góry Zagros); zakres wysokości: około 2000 m n.p.m.DC: 19,2–25 cmDO: 12–16,2 cmMC: 250–410 g Hesperosciuruscentruj|150pxSciurus abertiS.W. Woodhouse, 1853wiewiórka frędzloucha6 podgatunkówStany Zjednoczone (południowy Wyoming i Utah) na południe do północno-zachodniego Meksyku (Sierra Madre Zachodnia na południe do Durango); introdukowany w innych miejscach w Stanach ZjednoczonychDC: 26–27 cmDO: 21–22 cmMC: 594–619 g Hesperosciuruscentruj|150pxSciurus griseusOrd, 1818wiewiórka popielata3 podgatunkizachodnie Stany Zjednoczone (Waszyngton), Oregon i Kalifornia) na południe do Meksyku (skrajnie północna Kalifornia Dolna)DC: 26–32 cmDO: 24–31 cmMC: 520–942 g Neosciuruscentruj|150pxSciurus carolinensisJ.F. Gmelin, 1788wiewiórka szara5 podgatunkówKanada (Saskatchewan na wschód do Quebecu) i wschodnie Stany Zjednoczone (na południe do wschodniego Teksasu i Florydy); introdukowany w Europie, Południowej Afryce, zachodnich Stanach Zjednoczonych i KanadzieDC: 20–31 cmDO: 15–25 cmMC: 300–710 g Parasciuruscentruj|150pxSciurus nigerLinnaeus, 1758wiewiórka czarna10 podgatunkówKanada (południowy Saskatchewan i południowa manitoba) na południe wzdłuż wschodnich Stanów Zjednoczonych do północno-wschodniego Meksyku (wzdłuż rzeki Rio Grande)DC: 26–37 cmDO: 20–33 cmMC: 0,5–1,4 kg Parasciuruscentruj|150pxSciurus nayaritensisJ.A. Allen, 1890wiewiórka górska3 podgatunkiStany Zjednoczone (góry Chiricahua w południowo-wschodniej Arizonie) i zachodni Meksyk (Sierra Madre Zachodnia od wschodniej Sonory na południe do północnej Colimy); zakres wysokości: 1500–2700 m n.p.m.DC: 25–26 cmDO: około 25 cmMC: 669–761 g Parasciuruscentruj|150pxSciurus arizonensisCoues, 1867wiewiórka arizońskagatunek monotypowyStany Zjednoczone (południowa Arizona i zachodni Nowy Meksyk) i północno-zachodni Meksyk (północno-środkowa Sonora); zakres wysokości: 1120–2700 m n.p.m.DC: 25–26 cmDO: około 25 cmMC: 667–736 g Parasciuruscentruj|110pxSciurus oculatusW.C.H. Peters, 1863wiewiórka smugowana3 podgatunkiendemit Meksyku: lasy i jałowe góry południowej Wyżyny Meksykańskiej; zakres wysokości: 1500–3600 m n.p.m.DC: 51–56 cmDO: 26–27 cmMC: 550–750 g Parasciuruscentruj|150pxSciurus alleniE.W. Nelson, 1898wiewiórka meksykańskagatunek monotypowyendemit Meksyku: wschodnia Coahuila, południowe Nuevo León, zachodni Tamaulipas i północne San Luis Potosí); zakres wysokości: 600–2550 m n.p.m.DC: 22–25 cmDO: 22–25 cmMC: 290–510 g Echinosciuruscentruj|150pxSciurus aureogasterF. Cuvier, 1829wiewiórka rudobrzucha2 podgatunkiwschodni, środkowy i południowy Meksyk (na południe od Nayarit i Tamaulipas) do południowo-zachodniej i południowej GwatemaliDC: 23–31 cmDO: 21–28 cmMC: 375–690 g Echinosciuruscentruj|150pxSciurus colliaeiJ. Richardson, 1839wiewiórka stokowagatunek monotypowyendemit Meksyku: wzdłuż Sierra Madre Zachodniej od Sonory i południowo-zachodniego Chihuahua na południe do Colimy; zakres wysokości: poniżej 2000 m n.p.m.DC: 24–25 cmDO: 24–26 cmMC: 335–441 g Echinosciuruscentruj|110pxSciurus variegatoidesW. Ogilby, 1839wiewiórka zmienna15 gatunkówod skrajnie południowego Meksyku (południowo-wschodni Chiapas) i południowej Gwatemali do zachodniej Panamy; zakres wysokości: poniżej 2600 m n.p.m.DC: około 26 cmDO: 26–28 cmMC: 469–537 g Echinosciuruscentruj|150pxSciurus yucatanensisJ.A. Allen, 1877wiewiórka jukatańska3 podgatunkipółwysep Jukatan (Meksyk, Belize i północna Gwatemala)DC: 20–32 cmDO: 19,4–27 cmMC: 320–540 g Echinosciuruscentruj|150pxSciurus deppeiW.C.H. Peters, 1863wiewiórka samotna5 podgatunkówod wschodniego Meksyku (południowy Tamaulipas) na południe do Gwatemali, Belize, Salwadoru, Hondurasu, Nikaragui i północnej KostarykiDC: około 21 cmDO: 17–18 cmMC: 268–287 g Incertae sedisSciurus richmondiE.W. Nelson, 1898wiewiórka nikaraguańskagatunek monotypowyendemit Nikaragui: lasy deszczowe na centralnych i karaibskich nizinach; zakres wysokości: około 1000 m n.p.m.DC: 16–22 cmDO: 13–18,4 cmMC: 235–268 g Incertae sediscentruj|150pxSciurus granatensisvon Humboldt, 1811wiewiórka rudoogonowa32 podgatunkiKostaryka, Panama, zachodnia i środkowa Kolumbia, Ekwador, zachodnia i północna Wenezuela (wraz z wyspą Margarita) oraz Trynidad i Tobago; zakres wysokości: 0–3000 m n.p.m.DC: 20–28 cmDO: 14–28 cmMC: 212–520 g Leptosciuruscentruj|80pxSciurus pucheranii(Fitzinger, 1867)wiewiórka andyjska3 podgatunkiendemit Kolumbii: wszystkie trzy Andyjskie obszary; zakres wysokości: 2200–3500 m n.p.m.DC: 14–18,4 cmDO: 11,9–16 cmMC: 100–146 g Hadrosciuruscentruj|110pxSciurus ignitus(J.E. Gray, 1867)wiewiórka boliwijska5 podgatunkówna wschód od Andów w Peru, Boliwii, północno-zachodniej Argentynie i południowo-zachodniej Brazylii; zakres wysokości: 600–2700 m n.p.m.DC: 14–22 cmDO: 15–23 cmMC: 183–242 g Hadrosciuruscentruj|110pxSciurus pyrrhinusO. Thomas, 1898wiewiórka junińskagatunek monotypowyendemit Peru: wschodnie zbocza Andów; być może Ekwador i Boliwia; zakres wysokości: 600–2500 m n.p.m.DC: 24–25 cmDO: 21–25 cmMC: brak danych Hadrosciuruscentruj|110pxSciurus igniventrisJ.A. Wagner, 1842wiewiórka ognistobrzucha2 podgatunkiwschodnia Kolumbia, południowa Wenezuela i zachodnia Brazylia na południe do wschodniego Ekwadoru i północno-wschodniego Peru; prawdopodobnie skrajnie południowo-zachodnia GujanaDC: 24–30 cmDO: 24–31 cmMC: 500–900 g Hadrosciuruscentruj|110pxSciurus spadiceusI. von Olfers, 1818wiewiórka amazońska3 podgatunkina wschód od Andów w południowej Kolumbii, wschodnim Ekwadorze, wschodnim Peru, Boliwii i zachodniej Brazylii; granice zasięgu bardzo słabo poznaneDC: 24–29 cmDO: 23–34 cmMC: 570–660 g Guerlinguetuscentruj|130pxSciurus aestuansLinnaeus, 1766wiewiórka brazylijskagatunek monotypowypołudniowo-wschodnia Kolumbia, Wenezuela, region Gujana, Peru oraz BrazyliaDC: 15,5–18,6 cmDO: 16,3–25 cmMC: 150–380 g Guerlinguetuscentruj|80pxSciurus brasiliensisJ.F. Gmelin, 1788gatunek monotypowyBrazylia, Paragwaj i ArgentynaDC: 16–18,6 cmDO: 16,3–25 cmMC: 160–380 g Simosciuruscentruj|80pxSciurus nebouxiiI. Geoffroy Saint-Hilaire, 1855gatunek monotypowyEkwador i skrajnie północno-zachodnie Peru; introdukowany w mieście Lima (Peru)DC: 28–32 cmDO: 25–33 cmMC: 460–495 g Simosciuruscentruj|150pxSciurus stramineusEydoux & Souleyet, 1841wiewiórka rudawagatunek monotypowyendemit Ekwadoru: obszary wybrzeżaDC: 28–32 cmDO: 25–33 cmMC: 460–495 g Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Opisano również gatunki wymarłe (podrodzaje i rodzaje): Sciurus Sciurus whitei (Europa; plejstocen) Incertae sedis Sciurus lii (Azja; miocen) Sciurus magistri (Europa; plejstocen) Sciurus maltei (Europa; pliocen) Sciurus warthae (Europa; pliocen)
Uwagi
Przypisy