mały|Grób Ireny Kosmowskiej na cmentarzu Powązkowskim Irena W. Kosmowska (ur. 17 października 1856 w Rembieszycach, zm. 29 grudnia 1931 w Warszawie) – polska literatka, publicystka, działaczka społeczna i oświatowa.
Córka Bronisławy z Radziejowskich i Romualda Kozłowskiego, właściciela wsi Rembieszyce, Lipnica i Wola Tesserowa; siostra Stefana Kozłowskiego działacza społecznego i rolniczego; ciotka Leona Kozłowskiego profesora archeologii UJK, premiera rządu RP w latach 1934–1935, Tomasza Kozłowskiego legionisty, posła na Sejm RP w latach 1931–1939, Anieli Kozłowskiej profesor botaniki i Zofii Kozłowskiej-Budkowej profesor historii UJ.
Życiorys Wychowywała się w rodzinie znanej z patriotycznej tradycji – jej pradziadek Teodor Radziejowski, pułkownik wojsk polskich, walczył w kampaniach 1792, 1794, 1806–1807, 1809 i 1812 r. Podczas Powstania styczniowego dwór w Rembieszycach położony niedaleko Wiernej Rzeki udzielał pomocy i schronienia oddziałom powstańczym.
Kształciła się w Krakowie i Warszawie pod kierunkiem E. Masłowskiej, wychowanki Narcyzy Żmichowskiej. W 1878 wyszła za mąż za Wiktoryna Kosmowskiego, lekarza, pediatrę, działacza społecznego i zamieszkała w Warszawie. Dom Ireny i Wiktoryna Kosmowskich był jednym z popularnych salonów inteligencji warszawskiej w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku gromadzącym ludzi różnych światopoglądów i orientacji politycznych. Bywali w nim m.in. Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Aleksander Świętochowski, Piotr Chmielowski, Ludwik Krzywicki.
Angażowała się w działalność filantropijną, społeczną i oświatową. Należała do tajnego Kobiecego Koła Oświaty Ludowej, następnie Sekcji Kobiecej przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, a po r. 1900 do Zjednoczonego Koła Ziemianek szerzącego oświatę na wsi. W 1916 r. była współorganizatorką Towarzystwa Szerzenia Oświaty Drukowanym Słowem „Czytaj”. Brała udział w pracach Towarzystwa jako propagatorka czytelnictwa, współorganizatorka kolportażu i autorka wydawanych przez Towarzystwo broszur.
Pod koniec XIX w. zaczęła publikować artykuły w pismach kobiecych i literackich – Bluszcz, Słowo, Tygodnik Ilustrowany, Tygodnik Mód i Powieści podpisując swoje artykuły „Doktorowa Kosmowska”. Na początku XX wieku jej artykuły drukowały także Kurier Warszawski, Świat Kobiecy, Łan Polski, Ziemianka. Po wstąpieniu do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego artykuły o folklorze i przemyśle ludowym ogłaszała w piśmie PTK Ziemia. Pod wpływem córki Ireny związanej od 1907 r. z ruchem ludowym zaczęła także pisać do pism ludowych. W okresie międzywojennym współpracowała z pismami młodzieży wiejskiej Siew, i Wici, pisywała do pism takich jak Kobieta Współczesna, Świat, Kurier Polski, Epoka, Wiedza i życie. Uczestniczyła w przygotowaniu pracy zbiorowej o Gabrielu Narutowiczu.
Bardzo płodna jako literatka i publicystka (tylko w latach 1907–1909 opublikowała 120 artykułów) napisała i wydała także kilkadziesiąt broszur i książek o różnorodnej tematyce – historycznej, społecznej, oświatowej, krajoznawczej, geograficznej. Książki i prace jej autorstwa sygnowane były zazwyczaj „I. W[iktorynowa]. Kosmowska” (w odróżnieniu od publikacji córki podpisywanych „Irena Kosmowska”).
Zmarła 29 grudnia 1931 r., została pochowana 2 stycznia 1932 na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 57-6-11). W jej pogrzebie brali udział m.in. Maciej Rataj, Stanisław Thugutt, Leon Wasilewski, Stanisław Cywiński, Witold Giełżyński, Tomasz Nocznicki.
Prace Do naszej młodzieży, Warszawa 1916. Przez oświatę do wolności, Warszawa 1916. Paweł Brzostowski, Warszawa 1916. Polska pieśń wolności w epoce porozbiorowej, Warszawa 1917. Towarzystwo Szkoły Ludowej w Galicji, Warszawa 1917. Narcyza Żmichowska i entuzyastki, Warszawa 1917. Domy ludowe u obcych i u nas, Warszawa 1918. Karol Libelt jako działacz polityczny i społeczny ur. 1807 um. 1875, Poznań 1918. Nasza stuletnia walka o niepodległość w portretach i życiorysach, Warszawa 1918. Tadeusz Czacki jako jeden z twórców szkolnictwa polskiego 1765-1813, Warszawa 1918. Związki młodzieży, Warszawa 1918. Biblioteka i Czytelnia. Podręcznik dla działaczów gminnych, 1919. Program społeczno-polityczny Adama Mickiewicza dla narodu polskiego, Warszawa 1919. Lud z nad Wisły ludowi z nad Odry, Warszawa 1920. Domy społeczne, Warszawa 1921. Południowa Słowiańszczyzna (Jugosławia), Warszawa 1922. Pomorze polskie i Gdańsk, Warszawa 1924. Zabytki Krakowa i nasi wielcy malarze, Warszawa 1924. Związki młodzieży polskiej od 1816 roku do naszych czasów, Warszawa 1924. Rumunia. Kraj i naród, Warszawa 1928. Estonia. Kraj i ludzie, Warszawa 1930. Pomorze. Zarys historyczny, geograficzny, gospodarczy i społeczny, Warszawa 1930.
Przypisy
Bibliografia Pogrzeb ś.p. Ireny Kosmowskiej, Ilustrowany Kurier Codzienny 4 stycznia 1932; Regina Kociowa, Irena Kosmowska, Warszawa 1960, LSW; Dioniza Wawrzykowska-Wierciochowa, Kosmowska z Kozłowskich Irena [w:] Polski słownik biograficzny, tom XIV/2 zeszyt 61, Wrocław 1969, Ossolineum; Anna Michalewska, Kosmowska Irena z d. Kozłowska [w:] Słownik pracowników książki polskiej. Warszawa 1972, PWN; Zofia Kozłowska-Budkowa, Wspomnienia z lat 1893-1923, Kraków 1986, maszynopis.
Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego Kategoria:Polscy działacze społeczni Kategoria:Urodzeni w 1856 Kategoria:Zmarli w 1931 Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie