Interpunkcja filmowa – rodzaj wizualnych znaków przestankowych występujących w utworze filmowym lub telewizyjnym. Służą one oddzieleniu od siebie poszczególnych scen lub sekwencji filmu oraz zaakcentowaniu pauz w narracji. W obręb interpunkcji filmowej włącza się zabiegi montażowe (w tym przejścia montażowe), ruchy kamery oraz ruchy filmowanych obiektów.
Popularne techniki interpunkcji filmowej Poniższa tabela zawiera zestawienie popularnych środków interpunkcji filmowej (stosowanych przede wszystkim w filmie fabularnym), wymienionych przez filmoznawcę Marka Hendrykowskiego oraz filmowca Daniela Arijona. Uszeregowane zostały według kolejności, w jakiej wymienia je Arijon. TechnikaOpisZaciemnienie i rozjaśnieniePrzedstawiony na ekranie obraz stopniowo przechodzi do czerni, a następnie czerń rozjaśnia się do nowego obrazu.Rozbielenie i rozjaśnienie przez użycie barwyAlternatywa dla zwykłego zaciemnienia; obraz przechodzi do bieli bądź do innego koloru.PrzenikanieJednoczesne zaciemnienie jednego obrazu i rozjaśnienie drugiego. Przenikanie może powiązać ze sobą nastroje dwóch różnych scen. Przenikania można też użyć w charakterze efektu specjalnego – gdy połączymy za pomocą przenikania ujęcie pustego pokoju z ujęciem tego samego pokoju, w którym stoją ludzie, uzyskamy wrażenie jakby zmaterializowali się „znikąd”.Zmazanie, roletkaPrzez obraz przesuwa się cienka linia zmazująca go i jednocześnie ujawniająca inny. Linia może poruszać się w poziomie, pionie, ukośnie, z lewej do prawej, itp.Iris, przysłona irysowa, diafragma, „kocie oko”Na ekranie widać zmniejszające się kółko naśladujące zamykającą się przysłonę, na zewnątrz którego jest czerń. Kółko może koncentrować uwagę widza na jakimś obiekcie bądź postaci. Obecnie efekt stosowany dość rzadko.Wykorzystanie ciemnej przestrzeniKamera wykonuje panoramę lub jazdę w ciemne miejsce. Wówczas następuje zamaskowane cięcie przenoszące do kolejnej sceny. NapisyPopularna technika oddzielania od siebie scen i sekwencji w okresie kina niemego. Współcześnie pojawiające się napisy mogą służyć np. do określenia miejsca bądź czasu akcji. Mogą być wkomponowane w obraz, bądź pojawić się na osobnym, neutralnym tle.RekwizytZastosowanie rekwizytu jako sygnału upływającego czasu. Konwencjonalne rekwizyty tego rodzaju to np. palące się świece, zegary, kartki z kalendarza.Zmiana światłaZmiana oświetlenia sceny może sugerować np. szybkie przejście od dnia do nocy.Pytanie i odpowiedźBohater wypowiada kwestię, ale po cięciu odpowiedzi udziela ktoś inny, w rozmowie z kim innym, w innym czasie i miejscu. Technika ta przedstawia upływ czasu za pomocą dialogu.Ruch w jednym kierunkuRuch ekranowy jednego obiektu zgadza się z ruchem ekranowym innego obiektu w kolejnym ujęciu, np. bohater wyjeżdża samochodem sportowym spod swojego domu i wjeżdża do tunelu; w następnym ujęciu widzimy jego samochód jadący w tym samym kierunku, tylko na torze wyścigowym.Otwarcie sceny za pomocą kamerySposób neutralnego rozpoczęcia sceny z wykorzystaniem kamery, np. w kadrze widać przedmiot, który przesłania obraz; po chwili kamera wykonuje ruch, który ukazuje całą scenę.Otwarcie sceny za pomocą aktoraSposób neutralnego rozpoczęcia sceny z wykorzystaniem fizyczności aktora, np. aktor z początku zasłania ciałem obiektyw kamery, ale po chwili go odsłania i widzimy przedmiot na pierwszym planie.Zastąpienie przedmiotu innymDwa przedmioty zostają ze sobą zestawione na zasadzie analogii ruchu i dźwięku, np. w jednym ujęciu ktoś rzuca kieliszek, a w następnym widzimy szybę tłuczoną kamieniem.Powtórzenie słowaPod koniec jednej sceny postać wypowiada słowo. Po chwili, na początku kolejnej sceny, słowo to zostaje powtórzone przez kogoś innego.Mylące dopasowanie wizualne (również: match cut)Wykorzystanie tego samego elementu wizualnego na końcu jednej sceny i na początku drugiej, zaskakując jednak widza zmianą czasu i miejsca akcji. Przykład: scena z filmu Absolwent, w której bohater Benjamin Braddock w jednym ujęciu wskakuje do basenu, a w kolejnym, niejako kontynuując wykonywany ruch, ląduje w łóżku swojej kochanki pani Robinson.Nagłe zbliżenieRozpoczęcie sceny ujęciem na jakiś obiekt bardzo bliskim planie, bez kontekstu; następnie po cięciu przejście do szerszego planu i zaprezentowanie kontekstu.Ostre cięcie (również: jump cut)Skokowe, przyciągające uwagę cięcie montażowe. Często ostre cięcia stosuje się w następujących po sobie ujęciach umieszczonych na wspólnej osi wizualnej.BezczynnośćPod koniec jednego ujęcia lub na początku drugiego panuje bezruch (np. wszyscy aktorzy wychodzą poza kadr), ułatwiając przejście pomiędzy scenami.Pojedyncze ujęcie jako pauzaPojedyncze ujęcie umieszczone pomiędzy dwoma scenami, łączące się tematycznie z resztą filmu i wnoszące efekt narracyjny lub emocjonalny.Cała sekwencja jako pauzaTechnika analogiczna do wykorzystania pojedynczego ujęcia w roli punktacji – zaprezentowany zostaje szereg ujęć stanowiących pauzę w narracji. Wykorzystywana tam, gdzie jedno ujęcie nie stanowi wystarczającej pauzy.NieostrośćRozmycie obrazu do momentu jego całkowitej nierozpoznawalności; w kolejnym ujęciu następuje wyjście z nieostrości i ukazanie nowej sceny.Ciemny ekranUmieszczenie krótkich momentów czerni pomiędzy ujęciami lub scenami.Interpunkcja poprzez ruch kameryPodkreślenie działań postaci poprzez najazd lub odjazd kamery, np. najazd na bohatera w czasie monologu podkreśli jego wypowiedź, a najazd po zakończeniu wypowiedzi podkreśli jego reakcję.Interpunkcja pionowaW sytuacji, gdy ruch w kadrze odbywa się głównie w osi poziomej, wprowadzenie elementów ruchu pionowego może zaakcentować istotność danego zdarzenia.StopklatkaTechnika ta zamraża wszelki ruch na ekranie „zatrzymując film w miejscu”; po chwili może nastąpić też zaciemnienie.
Zobacz też Efekt Kuleszowa styl zerowy montaż kontynuacyjny
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Technika filmowa Kategoria:Teoria filmu