Daspletozaur (Daspletosaurus) – rodzaj dużego teropoda z rodziny tyranozaurów (Tyrannosauridae). Żył w Ameryce Północnej w późnej kredzie (ok. 80-72 mln lat temu). Obecnie tylko dwa gatunki daspletozaura uważane są za ważne – D. torosus i D. horneri, choć nadal kilka jego potencjalnych gatunków z Alberty, Montany i Nowego Meksyku pozostaje nieopisanych. Wliczając nieopisane gatunki oraz te nieważne, daspletozaur obejmuje najwięcej gatunków ze wszystkich tyranozauroidów. Daspletozaur budową przypomina swojego większego krewnego – tyranozaura, mimo że jest od niego mniejszy. Niektórzy paleontolodzy twierdzą, że to daspletozaur jest bezpośrednim przodkiem tyranozaura. Daspletozaur podobnie jak inne tyranozaury był dwunożnym drapieżnikiem uzbrojonym w tuziny ostrych zębów. Daspletozaur najprawdopodobniej polował na takie dinozaury, jak hadrozaur hipakrozaur, czy ceratops centrozaur. Mimo iż okazy daspletozaura są rzadsze od innych tyranozaurów, umożliwiają stosunkowo dokładne poznanie jego zachowań, diety i ontogenezy.
Budowa mały|Rekonstrukcja daspletozaura Daspletozaur, mimo że był ogromny w porównaniu z dzisiejszymi drapieżnikami, nie był największym tyranozauroidem. Dorośli przedstawiciele tego rodzaju mierzyli 8–9 m długości. Waga daspletozaura nie jest pewna – w różnych publikacjach jest podawana na ok. 2,5 t, ok. 1,8 t lub 3,8 t. Daspletozaur miał masywną, mierząca ok. 1 m długości czaszkę. W czaszce znajdowały się duże otwory, które zmniejszały jej ciężar. Dorosły daspletozaur miał ok. sześciu tuzinów ostrych zębów, owalnych w przekroju poprzecznym. W odróżnieniu od innych zębów, te znajdującego się obok kości przysiecznej na końcu szczęki miały w przekroju poprzecznym kształt zagiętej litery „D”. Różnice między poszczególnymi zębami szczęk występują także u innych tyranozauroidów. Cechami charakterystycznymi daspletozaura, pozwalającymi odróżnić go od innych tyranozaurów są: nierówna powierzchnia szczęki górnej, wyraźne grzebienie nad oczodołami i na kości jarzmowej. Daspletozaur miał proporcjonalnie najdłuższe kończyny przednie ze wszystkich przedstawicieli Tyrannosauridae. Posiadały one tylko dwa palce. Ciężar ciała równoważył długi ogon. Potężna paszcza była umieszczona na krótkiej wygiętej w kształt litery „S” szyi. Daspletozaur poruszał się na dwóch silnych pięciopalczastych kończynach. Środek ciężkości owego teropoda znajdował się nad biodrami.
Klasyfikacja Daspletozaur należy do podrodziny Tyrannosaurinae umieszczonej w rodzinie Tyrannosauridae wraz z tarbozaurem, tyranozaurem i być może alioramem. Podrodzina Tyrannosaurinae jest definiowana jako grupa obejmująca zwierzęta bliżej spokrewnione z tyranozaurem niż z albertozaurem. Przedstawiciele Tyrannosaurinae różnią się od albertozaurów masywniejszymi ciałami, proporcjonalnie dłuższymi czaszkami i kośćmi udowymi. Daspletozaur był blisko spokrewniony z tyranozaurem, niektórzy uważają go nawet za jego bezpośredniego przodka. Gregory Paul uznał daspletozaura za nowy gatunek z rodzaju Tyrannosaurus, którego nazwał T. torosus, ale spotkało się to z krytyką społeczności naukowej. Niektórzy badacze twierdzą jednak, że tyranozaur i tarbozaur są taksonami siostrzanymi, a daspletozaur jest bardziej bazalny. Według analiz Philipa Curriego, Jørna Huruma i Karola Sabatha daspletozaur jest bliższy tarbozaurowi i innym azjatyckim tyranozaurom niż tyranozaurowi. Badania te zasugerowały, że tarbozaur i tyranozaur wcale nie są tak blisko spokrewnione jak się powszechnie uważa i że północnoamerykańskie i azjatyckie tyranozaury różniły się pod względem biomechaniki czaszki. Jeśli te wyniki są prawdziwe, dowodzi to, że północnoamerykańskie i azjatyckie tyranozaury rozwijały się od siebie niezależnie. Tak więc relacje i ewolucja tyranozauroidów nie są w pełni wyjaśnione. Niegdyś tyranozauroidy ze względu na swoje rozmiary były zaliczane do karnozaurów, dzisiaj jednak wiadomo, że w rzeczywistości były celurozaurami.
Gatunki Holotyp D. torosus (CMN 8506) składa się z niekompletnego szkieletu, wliczając w to czaszkę, kończynę przednią, kończynę tylną, miednicy, kość udową, wszystkie kręgi szyjne i tułowia oraz jedenaście pierwszych kręgów ogonowych. Zostały one odkryte przez Charlesa Mortrama Sternberga w 1921. Uznał on znalezisko za szczątki gorgozaura. Dopiero w 1970 Dale Russell uznał, że należą one do nowego rodzaju tyranozauroida, którego opisał pod nazwą Daspletosaurus. Nazwa rodzajowa tego dinozaura pochodzi od greckich słów daspleto – straszny i sauros – jaszczur i oznacza tyle, co „straszny jaszczur”. Natomiast epitet gatunkowy pochodzi z łaciny i oznacza tyle co „muskularny, krzepki”. Poza holotypem w 2001 znaleziono w dużej mierze kompletny szkielet daspletozaura. Oba te okazy pochodzą z formacji Oldman (grupa Judith River, Alberta, USA). Okaz znaleziony w młodszych skałach formacji Horseshoe Canyon obecnie zalicza się do gatunku Albertosaurus sarcophagus. Formacja Oldman pochodzi ze środkowego kampanu (późna kreda) sprzed około 77–76 mln latEberth, David A.; & Hamblin, Anthony P. (1993). "Tectonic, stratigraphic, and sedimentologic significance of a regional discontinuity in the Upper Judith River Group (Belly River wedge) of southern Alberta, Saskatchewan, and northern Montana". Canadian Journal of Earth Sciences 30: 174–200.. thumb|Czaszka MOR 590, okazu holotypowego Daspletosaurus horneri Z osadów formacji Two Medicine na terenie Montany znany jest okaz oznaczony MOR 590 z zachowaną kompletną czaszką, niemal kompletną kończyną tylną i niekompletną kończyną przednią. Okaz ten był po raz pierwszy wzmiankowany w literaturze przez Hornera, Varricchio i Goodwina (1992), którzy uznali ten okaz i dwa inne okazy z formacji Two Medicine za reprezentujące takson będący formą przejściową między daspletozaurem a tyranozaurem. Analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Loewena i współpracowników (2013) wykazała, że okaz ten był bliżej spokrewniony z kladem obejmującym rodzaje Teratophoneus, Bistahieversor, Lythronax, Zhuchengtyrannus, Tarbosaurus i Tyrannosaurus niż z D. torosus; jednakże z późniejszej analizy Carra i współpracowników (2017) wynika, że reprezentuje on takson siostrzany D. torosus. Carr i współpracownicy (2017) ustanowili ten okaz holotypem drugiego gatunku daspletozaura, D. horneri. Dodatkowo autorzy ustanowili paratypami D. horneri dwa inne okazy z formacji Two Medicine: MOR 1130 (niekompletna czaszka, niekompletny kręgosłup, niekompletna obręcz miedniczna i kończyna tylna) oraz MOR 553S/7.19.0.97 (niemal kompletna kość zębowa młodego osobnika), a także przypisali przedstawicielom gatunku kilka izolowanych kości czaszki. Żyjący 75,1–74,4 miliony lat temu D. horneri był nieco młodszy od żyjącego 76,7–75,2 milionów lat temu D. torosus; zdaniem autorów jego opisu D. horneri mógł wyewoluować z D. torosus w drodze anagenezy.
Nienazwane gatunki Obecnie znane są ponad trzy nieopisane gatunki daspletozaura.
D. sp. (Currie i inni, 2003) mały|Okaz FMNH PR 308 Russel w 1970 uznał AMNH 5438 za paratyp D. torosus. Składał się on z kręgów piersiowych (11-13), kości krzyżowej (712 mm), kręgów ogonowych (1-2), kości biodrowej (1,096 m), kości łonowej, kości kulszowej, kości udowej (1 m), kości piszczelowej (870 mm) i kości śródstopia (490 mm). Szczątki owe należały do osobnika dorosłego ok. 1,52 tDaspletozaur na TheropodDataBase. Zostały one odkryte w górnej części formacji Oldman w Albercie, znanej dzisiaj jako formacja Dinosaur Park. Pochodzą one ze środkowego kampanu 76–74 mln lat temu. W 2003 Currie uznał, że może należeć do nowego gatunku daspletozaura. Inny materiał kopalny uznany za należący do tego gatunku składa się z: szczęki górnej (BMNH R 4863), kości przedszczękowej, szczękowej, zębowej i gnykowej (CMN 841), niekompletnej kości oczodołowej tylnej (CMN 350), kończyn tylnych, wliczając w to kość udową (930 mm), kość piszczelową (870 mm) i kość śródstopia (555 mm), niekompletnej czaszki (CMN 11594), kości czołowej, kości ciemieniowej i puszki mózgowej (CMN 11841), niekompletnej czaszki (980 mm), żuchwy (ok. 990 mm), szkieletu (kość udowa ma ok. 960 mm) (FMNH PR 308, początkowo przechowywany w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej i oznaczony AMNH 5336, później przeniesiony do Muzeum Historii Naturalnej w Chicago; pierwotnie przypisany do Gorgosaurus libratus, ale obecnie na podstawie kilku cech czaszki uznaje się go za przedstawiciela rodzaju Daspletosaurus; należy do 21-letniego osobnika dorosłego ważącego ok. 1,79 t), czaszki osobnika dorosłego (RTMP 83.38.1), niekompletnej czaszki i fragmentarycznego szkieletu (RTMP 85.62.1), czaszki i szkieletu (RTMP 92.36.1220), czaszki osobnika młodego (RTMP 94.218.1), czaszki (RTMP coll.), kości udowej (1 m), kości śródstopia IV (490 mm) (UA 11). Wszystkie one zostały odkryte w formacji Dinosaur Park w kanadyjskiej prowincji Alberta. W przeszłości do tego gatunku zaliczano też niekompletny szkielet 10-letniego osobnika mierzącego ok. 5,8 m i ważącego ok. 496 kg, oznaczony RTMP 94.143.1. Badania Vorisa i współpracowników (2019) wskazują jednak, że okaz ten należał w rzeczywistości do gatunku Gorgosaurus libratus.
D.? sp. indet. (Carr, 1999) Materiał przypisany do tego gatunku składa się z kości czołowej i ciemieniowej (RTMP 80.16.924), kości łzowej (RTMP 83.30.1), kości oczodołowej tylnej (RTMP 84.60.1), szczęki górnej (RTMP 89.17.53), kości czołowej (RTMP 91.36.403), szczęki górnej (RTMP 94.172.115), szczęki górnej i kości nosowej (RTMP 98.48.1), kości czołowej (SDNH 32701). Elementy te mogą należeć do D. torosus lub nienazwanego nowego gatunku. Zostały one znalezione w formacji Dinosaur Park w Albercie.
D.? sp. (Langston, Standhardt & Stevens, 1989) Jego szczątki znaleziono w formacji Aguja (Teksas, USA). Pochodzą one z wyższych i niższych warstw tej formacji.
D.? sp. (Carr & Williamson, 2000) Żył w kampanie. Jego szczątki znaleziono w De-na-zin (formacja Kirtland, Nowy Meksyk, USA). Materiał kopalny tego gatunku składa się z niekompletnego kręgu ogonowego (NMMNH P-22722), kości udowej (883 mm) (NMMNH P-25083), fragmentu kości zębowej, ogonowego kręgu neutralnego, środkowego kręgu ogonowego, niekompletnej kości biodrowej (NMMNH P-27470). Skamieniałości te, opisane przez Carra i Williamsona (2000), zostały przypisane do gatunku podobnego do daspletozaura. Uznali oni, że należą do tego samego osobnika. Jednak Carr (2005) przypisał je do nowego gatunku daspletozaura.
D.? sp. indet. (Demar & Breithaupt, 2006) Jego pozostałości znaleziono w pochodzących z kampanu skałach formacji Mesaverde (Wyoming, USA). Jedyne znane skamieliny przypisywanego do tego gatunku składają się z pojedynczego zęba kości przedszczękowej.
D.? sp. indet. (Sullivan, 2006) Jego skamieniałości zostały znalezione w pochodzących z późnego kampanu osadach formacji Fruitland (Nowy Meksyk, USA). Materiał kopalny tego gatunku składa się z dwóch zębów (SMP VP-1658) i niekompletnej paliczki stopy (SMP VP-1693). Zostały one bez uzasadnienia przekazane do gatunku podobnego do daspletozaura i jest możliwe, że należą do całkiem innego tyranozauroida. Możliwe, że należą one do nowego gatunku daspletozaura lub nawet nowego rodzaju tyranozauroida, jednak materiał kopalny jest zbyt fragmentaryczny, by cokolwiek potwierdzić.
D.? sp. (Lehman i Carpenter, 1990; Carr i Williamson, 2000) = Bistahieversor sealeyi Carr i Williamson, 2010