2 Pułk Artylerii Ciężkiej Ziemi Chełmskiej im. Hetmana Jana Zamoyskiego (2 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk został sformowany w 1921 na bazie 3., 13. i 17 dywizjonu artylerii ciężkiej. Dywizjony te brały udział w walkach polsko-ukraińskich i w wojnie polsko-bolszewickiej. W okresie międzywojennym stacjonował w garnizonie Chełm Lubelski. Podporządkowany był dowódcy 2 Grupy Artylerii. Do działań wojennych w 1939 pułk zmobilizował między innymi 13., 27. i 3 dywizjon artylerii ciężkiej. W kampanii wrześniowej dywizjony „wojennego” 2 pac działały na różnych obszarach operacyjnych.

Geneza i walki przyszłych pododdziałów 2 pac thumb|Jan Gintel, Zarys historji wojennej 2-go pułku artylerji ciężkiej Formowanie i działania 3 dywizjonu artylerii ciężkiej (I/2 pac) W listopadzie 1918 rozpoczęto formowanie w Krakowie 1 pułku artylerii płk. Ignacego Ledóchowskiego. 20 grudnia koleją do Lwowa przewieziona została 3 bateria por. Łopatkiewicza. Jako oddział artyleryjski „Bereta” bronił miasta przed atakami Ukraińców. 2 bateria por. Ferbera walczyła w rejonie Chyrowa, Żurawicy, Przemyśla, Sądowej Wiszni i o Gródek Jagielloński. Dowództwo dywizjonu wraz z 1 baterią walczyło na Śląsku Cieszyńskim. W maju baterie połączyły się w jedną całość w Chyrowie. Stąd wyruszyły do walki Ukraińcami. 17 lipca dywizjon dotarł do Husiatyna, a w końcu sierpnia dywizjon został przerzucony w rejon Wilna, a następnie pod Dyneburg i uczestniczył w operacji wyzwalania miasta. Od 14 maja dywizjon walczył nad Berezyną i wspierał pułki 3 Dywizji Piechoty Legionów. W połowie czerwca I/3 pac został przerzucony na Ukrainę i walczył z kawalerią Siemiona Budionnego. Podczas walk odwrotowych poniósł tak duże straty, że 1 baterię przekształcono w kolumnę amunicyjną, a 3 bateria z powodu całkowitego braku amunicji została wycofana z frontu. Jednocześnie I/3 pac został przemianowany na 3 dywizjon artylerii ciężkiej.

13 dywizjon artylerii ciężkiej (II/2 pac) Pod koniec 1918 rozpoczęto we Francji formowanie trzech baterii 1 pułku artylerii ciężkiej. Po przetransportowaniu do Polski przeszedł chrzest bojowy w rejonie Rafajówki. W czerwcu 1919 baterie przerzucono do Częstochowy. Tam stanowiły odwód Naczelnego Dowództwa na froncie przeciwniemieckim. W sierpniu na front wschodni wyjechała 1 bateria i do końca wojny walczyła jako oddział detaszowany pułku. Na początku 1920 dywizjon, bez 1 baterii, przewieziony został z Częstochowy do Dubna. Następnie skierowany został pod Kijów i tam zabezpieczał przeprawy na Dnieprze. W maju baterie zostały przewiezione na front północny i walczyły w składzie 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Od 4 lipca prowadziły działania opóźniające walcząc między pod Krajskiem, Wołożynem i Wiszniewem. Cofając się nadal, walczono nad Nurcem, w rejonie Brańska, pod Ciechanowcem, by od 12 sierpnia walczyć na przedmościu Warszawy. 16 sierpnia zostały wycofane na odpoczynek. W końcu września przegrupowały się do Równego, a potem do Dubna. Tam przemianowany został na 13 dywizjon artylerii ciężkiej.

17 dywizjon artylerii ciężkiej (III/2 pac) W pierwszej połowie roku 1919 sformowane zostały baterie 1 pułku artylerii ciężkiej wielkopolskiej.

Pierwsza bateria walczyła początkowo na froncie przeciwniemieckim o Szubin i w rejonie Nakła. Walczyła też w rejonie Kołaczkowa, Gołańczy, Rybowa, Połajewa, Gerabic, Przybychowa, Bukowca i Ryczywołu. 24 czerwca została przewieziona do Małopolski Wschodniej na front przeciwukraiński. Tu wzięła udział w ofensywie polskiej walcząc pod Biłką, Janczynem i Husiatynem. W sierpniu wróciła do Poznania.

W tym samym czasie 7 bateria działała w rejonie Inowrocławia i Międzychodu. W styczniu 1920 trzy baterie utworzyły I/17 pac. W końcu kwietnia dywizjon dołączył do walczącej na froncie przeciwbolszewickim 17 Dywizji Piechoty. W czasie działań opóźniających utracił wszystkie działa. Niedobitki I/17 pac przewieziono koleją do Leszna. Po reorganizacji pododdział przemianowany został na 17 dywizjon artylerii ciężkiej.

Bilans walk W czasie walk zginęło 5 oficerów i 78 szeregowych. Ponadto rannych zostało 5 oficerów i 42 szeregowych. Utracono około 200 koni. 11 żołnierzy odznaczonych zostało Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari, 9 oficerów czterokrotnie Krzyżem Walecznych, zaś jedno-, dwu-, lub trzykrotnie 28 oficerów i 104 szeregowych

lewo|66x66px|Order Virtuti Militari Kawalerowie Virtuti MilitariŻołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920mjr Jan Chmurowicz z 3 pac kpt. Jan Chylewski z 17 dac por. Józef Kossarek plut. Antoni Kozikbomb. Stefan Książek kpr. Józef Łapa kpr. Tomasz Młynarski ppor. Józef Ostafin z 3 packpt. Józef Słanarz por. Adam Ullmann z 3 pac por. Władysław Wiatr

Pułk w okresie pokoju Pułk został sformowany w 1921, w garnizonie Chełm. W 1923 w skład pułku wchodziły: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej po trzy baterie, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej. Formowanie i zmiany organizacyjne Z końcem 1921 do Chełma Lubelskiego zaczęły napływać pododdziały przewidziane do sformowania „pokojowego” 2 pułku artylerii ciężkiej. 18 października z okolic Dukszt przybył samodzielny 3 dywizjon artylerii ciężkiej. Został on wkrótce przemianowany na I/2 pac. Zgodnie z rozkazem DOGen. Lublin L.dz. 1713/Org. bateria zapasowa 3 dac dała zaczątek dowództwu pułku, kadrze baterii zapasowej i pododdziałowi łączności. 28 października w skład nowo formowanego pułku wszedł formalnie 13 dywizjon artylerii ciężkiej. Stał się on II/2 pac. Do macierzystej jednostki dołączył jednak dopiero w 1922. W lipcu 1922 do garnizonu w Chełmie przybył dotychczasowy II/7 pac i stał się III dywizjonem 2 pac. W ten sposób formowanie „pokojowego” 2 pułku artylerii ciężkiej zostało ostatecznie zakończone.

Zgodnie z planem mobilizacyjnym „S” pułk miał sformować następujące oddziały: 2 pac o etatach wojennych, składający się z 3 dyonów po 3 baterie, z których 7. i 14. miały zostać wyposażone w dwie armaty każda, a 2., 3., 5. i 6. baterie w trzy haubice każda. Łącznie 6 armat kal. 105 mm i 12 haubic kal. 155 mm. Ponadto należało sformować 21 samodzielną baterię artylerii plot, liczącą 3 działa 3-calowe wz. 02; dowództwo 5 Brygady Artylerii, 21 pluton maskowania; 21 kompanię pomiarów artylerii, baterię marszową I/2 pac, baterię zapasową pułku, szefostwo artylerii i służby uzbrojenia nr 5. W kolejnych latach modyfikowano plany mobilizacyjne. Z pułku zdjęto cześć zadań. W latach 30. nie mobilizował już kompanii pomiarów artylerii nr 21, samodzielnej bateria artylerii nr 21, plutonu maskowania nr 21 oraz dowództwa Brygady Artylerii nr 5. W myśl rozkazu Departamentu Dowodzenia Ogólnego MSWojsk. z 2 grudnia 1938, zarządzono wydzielenie ze składu pułku baterii armat kal. 105 mm. Bateria ta została przesunięta do Brześcia, wchodząc w skład samodzielnego 30 dac. W jej miejsce odtworzono nową baterię tego kalibru.

Zakwaterowanie

Warunki zakwaterowania w Chełmie Lubelskim były dalece niewystarczające. Oficerowie mieszkali w starych, częściowo spróchniałych i zagrzybionych budynkach, a kasyno oficerskie wymagało natychmiastowego remontu. Kadra podoficerska zajmowała cztery budynki, ale tylko dwa spełniały wymagania. Około 25% podoficerów mieszkało w mieście, a część, wraz z rodzinami, w budynkach bateryjnych. Budynki przeznaczone dla kanonierów I i II dywizjonu były drewniane o cementowych podłogach. Każda z baterii miała oddzielny budynek, a ich powierzchnia użytkowa spełniała wymagane normy. III dywizjon zajmował połowę budynku murowanego w rejonie koszar 7 pułku piechoty Legionów. Nie posiadał świetlic i sal wykładowych. Pułk nie posiadał także właściwego zaplecza logistycznego. Przerobione z izb żołnierskich kuchnie były zbyt małe, ustępy zaś nieodpowiednie pod względem sanitarnym, oddalone o 50 kroków od budynków mieszkalnych. Również część studni znajdujących się na terenie koszar nie nadawała się do użytku. Prymitywne i ciasne stajnie mieściły się w przerobionych na ten cel drewnianych starych budynkach mieszkalnych. Brakowało również magazynów uprzęży i furażu, krytej ujeżdżalni oraz wozowni.

Dodatkowym utrudnieniem była lokalizacja koszar. Otaczały je prywatne parcele, a wyjazd w teren często wywoływał konflikty z właścicielami posesji. Na początku lat trzydziestych wykupiono część przyległych gruntów i zorganizowano na nich plac do ujeżdżania koni. Dobrej jakości były nowe, wybudowane w połowie łat dwudziestych, działownie. Pułk mógł się też pochwalić doskonałą łaźnią. Wiosną 1938 dowódca pułku zarządził gruntowne porządkowanie i upiększanie rejonu koszar. Przystąpiono do sadzenia drzew, krzewów i żywopłotów, a także założono trawniki. Decyzja ta była spowodowana nie tylko chęcią poprawienia otoczenia. Przyświecały jej także cele czysto wojskowe. Chodziło bowiem o utrudnienie obserwacji terenu koszar tak z ziemi jak i z powietrza.

Kultura i rozrywka Życie kulturalne żołnierzy realizowane było przede wszystkim w świetlicach. Poza zajęciami świetlicowymi organizowano zbiorowe wyjścia do kina. Zazwyczaj organizowano je w czwartki na seans o 19.00 w kinoteatrze „Strzelec”. Z jego dyrekcją pułk podpisał umowę, na podstawie której szeregowi mogli nabywać bilety w cenie 10 groszy. W latach trzydziestych natomiast szeregowi uczęszczali wyłącznie do kina „Corso”. W 1932 działalność rozpoczął Teatr Żołnierski 2 pac. Na inaugurację wystawiono rewię pt. „Pije Kuba do Jakuba”. Ceny biletów ustalono na 50 groszy dla oficerów i osób cywilnych, 30 groszy dla podoficerów zawodowych i nadterminowych, zaś dla szeregowych wstęp był bezpłatny. W garnizonie kilka razy do roku swoje sztuki wystawiał teatr lubelski i Teatr Objazdowy z Warszawy. Rozrywki kadry ograniczały się w dużej części do wzajemnych wizyt w domach, spotkań w kawiarniach, klubie garnizonowym i pomieszczeniach organizacji społeczno-politycznych. Organizowano też zabawy lub odczyty. Ponadto kadra pułku chętnie uczestniczyła w imprezach organizowanych przez 7 pułk piechoty Legionów.

Święta państwowe i pułkowe W życiu pułku ważnymi wydarzeniami były święta państwowe i kościelne. Z nieznanych przyczyn, stosunkowo małą wagę przywiązywano do 15 maja – święta pułkowego ustalonego na pamiątkę walk pod Chyrowem, a oficjalnie zatwierdzonego Dziennikiem Rozkazów MS Wojsk, nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174. Jedynie kilka razy miało ono bardziej uroczystą oprawę. Był to wtedy dzień wolny od zajęć, połączony z mszą świętą, obiadem żołnierskim i zawodami sportowymi.

Duże znaczenie dla pułku miało nadanie mu pełnej nazwy. Zabiegały o to władze miasta oraz Maurycy Zamoyski. Ostatecznie 10 czerwca 1938 minister spraw wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 2 pułkowi artylerii ciężkiej nazwę „2 Pułk Artylerii Ciężkiej Ziemi Chełmskiej im. Hetmana Jana Zamoyskiego”. Zastrzegł jednak, że „żołnierze pułków inicjałów na naramiennikach nie noszą”Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 8 z 10 VI 1938, poz 80.. 11 listopada 1938, podczas uroczystości w kinie „Corso”, wręczono 2 pułkowi artylerii ciężkiej dyplom honorowego obywatelstwa Chełma. Specjalny dyplom odebrał z rąk prezydenta miasta zastępca dowódcy pułku ppłk Władysław Bednarski.

Inspekcje w pułku