Pan Samochodzik, właściwie Tomasz N.N. – postać literacka stworzona przez Zbigniewa Nienackiego i tytułowy bohater serii polskich powieści przygodowych tego autora pt. Pan Samochodzik.
Postacie Pan Samochodzik Literacki Pan Samochodzik przejął wiele cech Zbigniewa Nienackiego (właściwie Zbigniewa Tomasza Nowickiego). Imię Tomasz jest drugim imieniem autora, natomiast inicjały nazwiska bohatera N.N. kojarzą się z nazwiskiem i pseudonimem pisarza (Nowicki-Nienacki). Litery te mogą też nawiązywać do łacińskiego skrótu nomen nescio (łac. imienia nie znam), stosowanego w dokumentach sądowych jako określenie osoby nieznanej. Nazwisko Pana Samochodzika zresztą generalnie w książkach Nienackiego nie jest wymieniane, a bohater zawsze przedstawia się tylko imieniem. Jedynie w powieści Uroczysko pada zdanie, że nazwisko Tomasza zaczyna się od litery N, a w powieści Pan Samochodzik i złota rękawica bohater zmuszony jest pokazać swój dowód osobisty, gdyż ktoś inny się za niego podawał: wówczas pada stwierdzenie, że nazywa się Tomasz NN (w taki sposób autor to zapisał, bez kropek) .
W trzech pierwszych powieściach Tomasz (nie występujący jeszcze jako Pan Samochodzik) pracuje jako dziennikarz, który interesuje się historią i archeologią. Taką właśnie pracę wykonywał Nienacki. Również zawarte opisy wyglądu zewnętrznego i pewne słabostki bohatera utożsamiają go z pisarzem .
Tytułowy Pan Samochodzik jest historykiem sztuki, pracownikiem Departamentu Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki (od tomu Pan Samochodzik i templariusze). Pracuje na stanowisku osoby ds. „specjalnych poruczeń”, którego zadaniem jest rozwiązywanie różnych spraw związanych z kradzieżą, przemytem czy fałszerstwem dzieł sztuki. Faktycznie okazuje się detektywem, który często wykazuje się wiedzą z dziedziny historii, archeologii, historii sztuki, żeglarstwa, ekologii, a nawet wędkarstwa i poezji ludowej. Z tego powodu Pan Samochodzik czasem przyrównywany jest do Dirka Pitta lub Indiany Jonesa.
Pan Samochodzik jako urzędnik jest osobą całkowicie pogodzoną z PRL-owskim systemem, w którym przyszło mu żyć. Ma dobre relacje z Milicją Obywatelską, a nawet sam występuje jako członek ORMO. Niemal w każdej części stoi na straży obowiązków obywatelskich (zwłaszcza w sprawie niszczenia zabytków i ochrony przyrody). Robi to jednak z lekkością i humorem, cechującym pisarstwo Nienackiego. Umoralnianie wszystkich dokoła nie przeszkadza Panu Samochodzikowi być nałogowym palaczem tytoniu. Unika alkoholu, chętnie natomiast pije mocną herbatę i kawę. Jedynym przypadkiem nadużycia alkoholu przez Tomasza jest dwukrotna nadmierna konsumpcja wina porzeczkowego w powieści Uroczysko.
Tomasz N.N. swoje przezwisko zawdzięcza niezwykłemu wehikułowi. Jest to pokraczny, ale niesamowity, odziedziczony po wujku-wynalazcy samochód, zbudowany na bazie rozbitego Ferrari 410 Superamerica, który oprócz rozwijania wielkich prędkości potrafi także pływać i kryje wiele innych innowacji. Historię wehikułu można znaleźć w takich książkach, jak Wyspa Złoczyńców, Pan Samochodzik i templariusze, Księga strachów.
Szefem Pana Samochodzika jest dyrektor Marczak, poprzez którego otrzymuje detektywistyczne zadania. Panu Tomaszowi często towarzyszą przyjaciele, zwykle bardzo młodzi (często są to trzej harcerze) oraz inteligentne i piękne kobiety lub nieco młodsze, zadziorne dziewczyny. Poza tym w każdej części pojawia się grono barwnych postaci. Jednym z najniebezpieczniejszych przeciwników Tomasza N.N. jest Waldemar Batura, historyk sztuki, niegdyś bliski kolega ze studiów, później handlarz antyków, czasem złodziej i przemytnik .
Waldemar Batura Waldemar Batura to drugoplanowa negatywna postać fikcyjna z cyklu książek o Panu Samochodziku. Występuje w czterech częściach cyklu: w Niesamowitym dworze, Panu Samochodziku i zagadkach Fromborka, Panu Samochodziku i Niewidzialnych oraz w Panu Samochodziku i złotej rękawicy. Studiował razem z Panem Samochodzikiem historię sztuki, będąc najlepszym studentem na wydziale. Osoba o wielkim sprycie i żyłce detektywistycznej. W odróżnieniu od Pana Samochodzika swoje zdolności wykorzystywał wyłącznie w celach zarobkowych, niejednokrotnie łamiąc prawo.
W książkach występował jako człowiek o nienagannych manierach, gustownie ubrany, poruszający się drogimi samochodami (np. BMW w Złotej rękawicy). Mimo że Pan Samochodzik uważał go za swojego najgroźniejszego przeciwnika, jednocześnie szczerze podziwiał jego ogromną wiedzę w dziedzinie historii sztuki oraz zdolności detektywistyczne. Doceniał również to, że chociaż dzięki niemu Batura kilka razy trafił do więzienia, to zawsze zachowywał się w stosunku do niego jak dżentelmen.
W Testamencie rycerza Jędrzeja umiera w wyniku postrzału. Z opowieści jego syna Jerzego dowiadujemy się, że Batura w bliżej nieokreślonych okolicznościach zasłonił własnym ciałem zakładniczkę porywacza. Lekarze byli bezradni. W ostatnim dniu życia wykonał pożegnalny telefon do pana Tomasza. Jerzy Batura przyznał później w rozmowie z Panem Samochodzikem, że ojciec w ostatnich chwilach życia wyrażał się z wielkim szacunkiem o Tomaszu NN, wręcz stawiając go jako przykład do naśladowania.
Książki thumb|180px|Zbigniew Nienacki Tomy autorstwa Zbigniewa Nienackiego
W pierwszych trzech powieściach, Tomasz, pierwowzór Pana Samochodzika, nie jest jeszcze historykiem sztuki, ale dziennikarzem. Są to: Uroczysko (wyd. 1957) Skarb Atanaryka (wyd. 1960) Pozwolenie na przywóz lwa (wyd. 1961)
W latach 1964–1985 Zbigniew Nienacki napisał i wydał 12 przygód Pana Samochodzika (kolejność i tytuł według daty pierwszego wydania): Wyspa Złoczyńców (wyd. 1964) Pan Samochodzik i templariusze (wyd. 1966) Księga strachów (wyd. 1967) Niesamowity dwór (wyd. 1970) Nowe przygody Pana Samochodzika (wyd. 1970) Pan Samochodzik i zagadki Fromborka (wyd. 1972) Pan Samochodzik i Fantomas (wyd. 1973) Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic (wyd. 1975) Pan Samochodzik i Winnetou (wyd. 1976) Pan Samochodzik i Niewidzialni (wyd. 1977) Pan Samochodzik i złota rękawica (wyd. 1979) Pan Samochodzik i człowiek z UFO (wyd. 1985) W wydanej w 1964 roku Wyspie złoczyńców Tomasz N.N. po raz pierwszy wyjaśnia, że ukończył historię sztuki i przez kilka lat pracował w prowincjonalnych muzeach, by ostatecznie podjąć pracę w Centralnym Zarządzie Muzeów, gdzie zajmuje się poszukiwaniem zaginionych zbiorów muzealnych oraz walką z fałszerzami dzieł sztuki. W tomie tym pojawia się też po raz pierwszy jego wehikuł oraz związany z nim przydomek Tomasza "Pan Samochodzik".
Pierwotnie wszystkie części ukazywały się jako oddzielne powieści, w różnych wydawnictwach (głównie „Nasza Księgarnia”) i różnej szacie graficznej. Nie zawsze też kolejność wydania pokrywała się z kolejnością napisania książki lub wewnętrzną chronologią.
W latach 1980–1987 olsztyńskie Wydawnictwo Pojezierze jako pierwsze uporządkowało i wznowiło wszystkie części w jednorodnej szacie graficznej (tzw. „biała seria”). Poprawioną przez autora serię ilustrował Szymon Kobyliński (z wyjątkiem części 8). „Biała seria” cieszyła się wielką popularnością czytelników (każdy tom osiągnął nakład ponad 100 tys. egz.). Numeracja w „białej serii” nieco różni się od podanej według pierwszego wydania zmianą kolejności w pozycjach 6 i 7:
6. Pan Samochodzik i Fantomas 7. Pan Samochodzik i zagadki Fromborka
Po sukcesie „białej serii” Wydawnictwo Pojezierze w roku 1988 zaczęło wznawiać powieści o Panu Samochodziku w nowych okładkach (tak zwana „kolorowa seria”) również z rysunkami Szymona Kobylińskiego. Do roku 1991, w którym upadło wydawnictwo, wydano 7 tomów. „Kolorową serię” dokończyło w 1992 wydawnictwo „Euro”, założone przez byłych pracowników „Pojezierza”.
Zarówno „biała”, jak i „kolorowa seria” są traktowane przez miłośników Pana Samochodzika, jako swoisty „kanon”.
W latach 1993–1996 Oficyna Wydawnicza „Warmia” z Olsztyna (powstała z przekształcenia się spółki „Euro”), we współpracy ze Zbigniewem Nienackim, wznowiła serię Pan Samochodzik i... (ze względu na szatę graficzną, zwaną „czarną serią”). Nienacki postanowił włączyć do niej również trzy wcześniejsze powieści o przygodach Tomasza. Zostały one nieco poprawione przez pisarza, aby jako prequele pasowały do serii. Pierwszy chronologicznie tom nosi numer „0”, gdyż decyzja o jego włączeniu do serii zapadła już po rozpoczęciu druku.
W notce zamieszczonej w drugim tomie autor i wydawcy wyjaśnili, że seria została "poprawiona i uzupełniona oraz że niektórym tomom przywrócono pierwotne, oryginalne tytuły, takie, jakie leżały w zamierzeniach literackich autora, ale zostały zmienione przez poprzednich wydawców". Nieco zmieniono również kolejność tomów.
Powieści Pan Samochodzik i... w „czarnej serii” wydawnictwa Warmia: Pierwsza przygoda Pana Samochodzika (dawniej: Pozwolenie na przywóz lwa) Pan Samochodzik i skarb Atanaryka (dawniej: Skarb Atanaryka) Pan Samochodzik i święty relikwiarz (dawniej: Uroczysko) Pan Samochodzik i Wyspa złoczyńców Pan Samochodzik i templariusze Pan Samochodzik i Dziwne szachownice (dawniej: Księga strachów) Pan Samochodzik i Niesamowity dwór Pan Samochodzik i Kapitan Nemo (dawniej: Nowe przygody Pana Samochodzika) Pan Samochodzik i Fantomas Pan Samochodzik i zagadki Fromborka Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic Pan Samochodzik i Winnetou Pan Samochodzik i Niewidzialni Pan Samochodzik i złota rękawica Pan Samochodzik i Nieśmiertelny (dawniej: Pan Samochodzik i człowiek z UFO) W latach 1996–2001 całą serię 15 powieści wydał „Świat Książki”. Poza okładką i szatą graficzną, powielono wszystkie zmiany „czarnej serii”.
Wydania całej serii 12 tomów podjęło się wydawnictwo „Siedmioróg” (do października 2010 roku ukazało się 12 części). Seria cechuje się kolorową szatą graficzną opracowaną przez Katarzynę Kołodziej oraz w większości kopiuje tytuły z „białej serii” (z wyjątkiem tomu Nowe przygody Pana Samochodzika wydanego jako Pan Samochodzik i Kapitan Nemo).
W sierpniu 2015 Wydawnictwo Edipresse-Kolekcje SA w zaplanowanej na 22 tomy serii Klub Książki Przygodowej podjęło się opublikowania 15 tomów książek o Panu Samochodziku (pozostałe tomy to książki Adama Bahdaja) w następującym porządku i z podanymi niżej tytułami: Pan Samochodzik i Wyspa złoczyńców (ukazał się w sierpniu 2015, ) Pan Samochodzik i templariusze (ukazał się w sierpniu 2015, ) Pan Samochodzik i Księga strachów (ukazał się we wrześniu 2015, ) Pan Samochodzik i niesamowity dwór (ukazał się we wrześniu 2015, ) Pan Samochodzik i Kapitan Nemo (ukazał się we wrześniu 2015, ) Pan Samochodzik i Fantomas (ukazał się w październiku 2015, ) Pan Samochodzik i zagadki Fromborka (ukazał się w październiku 2015, ) Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic (ukazał się w listopadzie 2015, ) Pan Samochodzik i Winnetou (ukazał się w listopadzie 2015, ) Pan Samochodzik i Niewidzialni (ukazał się w grudniu 2015, ) Pan Samochodzik i złota rękawica (ukazał się w grudniu 2015, ) Pan Samochodzik i człowiek z UFO (ukazał się w styczniu 2016, ) Pierwsza przygoda Pana Samochodzika (ukazał się w styczniu 2016, ) Pan Samochodzik i skarb Atanaryka (ukazał się w lutym 2016, ) Pan Samochodzik i uroczysko (jeszcze w tomie 4 serii zapowiadany jako Pan Samochodzik i święty relikwiarz; ukazał się w lutym 2016, ).
Pojedyncze tomy przygód Pana Samochodzika wydały również inne wydawnictwa.
Tomy wydane po śmierci Zbigniewa Nienackiego Zbigniew Nienacki przed śmiercią pracował nad nowym tomem pt. Nieuchwytny kolekcjoner. Został on dokończony, zgodnie z wcześniejszą sugestią Nienackiego, przez jego przyjaciela Jerzego Ignaciuka i wydany przez „Warmię” w 1997. W serii wydano też nie mającą pierwotnie nic wspólnego z Panem Samochodzikiem młodzieńczą powieść Nienackiego z lat 50. Zabójstwo Herakliusza Pronobisa, przerobioną przez Ignaciuka. Stąd lista powiększyła się o dwie powieści: Pan Samochodzik i nieuchwytny kolekcjoner, Nienacki/Ignaciuk, 1997 (książka dokończona pośmiertnie, wydana pod nazwiskiem Nienacki)