Kongres Polonii Amerykańskiej (KPA, ang. The Polish American Congress) – jest ogólnokrajową federacją, będącą przedstawicielem politycznym Amerykanów polskiego pochodzenia (ok. 10 mln lub 3,3 procent amerykańskiego społeczeństwa w 2010 roku). Członkami KPA mogą być zarówno organizacje, jak i osoby indywidualne. Krajowe organizacje należące do Kongresu obejmują: Związek Narodowy Polski (Polish National Alliance), Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie (Polish Roman Catholic Union), Związek Polek w Ameryce (Polish Women’s Alliance), Sokolstwo Polskie w Ameryce (Polish Falcons of America), Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej (Polish Army Veterans Association) i Stowarzyszenie Polskich Kombatantów (Polish Combatants Association), Amerykańska Rada ds. Kultury Polskiej (American Council for Polish Culture) oraz Krajowe Stowarzyszenie Adwokatów (National Advocates Society). Członkami KPA są ponadto liczne stanowe i lokalne bratnie organizacje, grupy parafialne, stowarzyszenia zawodowe i organizacje społeczne.
Struktura W roku 2013 Kongres Polonii Amerykańskiej pozostawał podzielony na dwadzieścia osiem wydziałów terytorialnych w dziewiętnastu stanach USA i Dystrykcie Kolumbia. KPA jest zarządzany przez 112-osobową Krajową Radę Dyrektorów, która spotyka się dwa razy w roku. Dyrektorzy krajowi wybierani są przez swoje wydziały stanowe i oddziały siedemnastu organizacji będących członkami KPA. Do Rady należy ponadto dziesięciu dyrektorów niezależnych. Co dwa lata Rada wybiera Komitet Wykonawczy (w jego skład wchodzą: przewodniczący, sześciu wiceprezesów, sekretarz generalny oraz skarbnik), który kieruje jej pracami. Biuro KPA w Waszyngtonie prowadzi działalność lobbingową, w ramach której komisje stałe zajmują się sprawami polskimi, sprawami amerykańskimi (American Agenda), antyfanatyzmem, a także organizacją obchodów października jako Miesiąca Dziedzictwa Polskiego.
Historia thumb|300x300px|V Konwencja KPA w Chicago, rok 1960. Od lewej: burmistrz Chicago Richard J. Daley, prezes KPA Karol Rozmarek, kandydat na prezydenta USA z ramienia Partii Demokratycznej John F. Kennedy Kongres Polonii Amerykańskiej został założony w czerwcu 1944 roku podczas ogólnokrajowego zgromadzenia organizacji polonijnych i duchowieństwa w Buffalo w stanie Nowy Jork, w której uczestniczyło ponad 2500 delegatów z 26 stanów USA. Spotkanie to miało miejsce w ostatnim roku trwania II wojny światowej. W roku 1948, w drugim zjeździe KPA w Atlantic City, w New Jersey, udział wzięło 1200 delegatów. Z czasem frekwencja w organizowanych co cztery lata spotkaniach zmalała do tego stopnia, że w 1976 roku udział swój zgłosiło mniej niż 600 posłów, mimo iż na zjazd zaproszono wówczas kandydatów na prezydenta USA z obu głównych partii politycznych jako gości honorowych. Po roku 1976 zaprzestano organizacji zjazdów. Od tego czasu Rada Dyrektorów KPA zbiera się sama, sama określa porządek obrad, sama wybiera kierownictwo Kongresu, a następnie swoje postanowienia podaje do publicznej wiadomości.
Od samego początku na czele Kongresu Polonii Amerykańskiej stoi prezes Związku Narodowego Polskiego (Polish National Alliance) – społecznego towarzystwa ubezpieczeniowego, największej pod względem liczby członków organizacji polonijnej w USA. Jako pierwszy przewodniczył KPA od chwili jego powstania do roku 1968 Ignacy Karol Rozmarek (1897–1973; prezes ZNP w latach 1939–1967). Alojzy A. Mazewski (1916–1988; prezes ZNP w latach 1967–1988) kierował Kongresem od roku 1968 aż do swojej śmierci w 1988 roku. Następny był Edward J. Moskal (1924–2005; prezes ZNP w latach 1988–2005). Po nim kierownictwo objął w 2005 roku Frank J. Spula (ur. 1951).
Bliska współpraca KPA i ZNP wynika częściowo z faktu, że ich cele są bardzo zbliżone. Zadaniem obydwu tych organizacji było podniesienie znaczenia Polonii w społeczeństwie amerykańskim, a przede wszystkim jej zjednoczenie w staraniach o odzyskanie przez Polskę niepodległości.
Założenia Kongres Polonii Amerykańskiej nie był pierwszą organizacją polityczną założoną przez polskich imigrantów i ich potomków w USA, ani nie jest jedyną tego typu organizacją w roku 2013. Działalność taka sięga lat pięćdziesiątych XIX wieku, choć początkowo grupy te – we wciąż wówczas niewielkiej społeczności polskich imigrantów – były krótkotrwałe. Do 1880 roku, kiedy powstał Związek Narodowy Polski (ZNP), liczba Polaków w Ameryce wzrosła do około 500 tys. Ale pomimo znacznych wysiłków, aby wspólnie pracować na rzecz niepodległości Polski i poprawy losu polskich imigrantów, ZNP nie był w stanie zjednoczyć społeczności polonijnej pod swoim sztandarem aż do I wojny światowej (1914–1918).
W tamtym okresie uformowane zostały dwie federacje polityczne (w tym ZNP), całkowicie oddane działaniu na rzecz niepodległości Polski: Komitet Obrony Narodowej (Polish National Defense Committee) w 1912 roku, który popierał Józefa Piłsudskiego, i Wydział Narodowy (Polish National Department) w 1916 roku, który utożsamiał się z jego rywalem, Romanem Dmowskim. Jeden z członków Wydziału Narodowego – Związek Sokołów Polskich – zorganizował nawet armię ponad 20 tys. żołnierzy spośród Polaków w Ameryce i uzyskał poparcie rządu Stanów Zjednoczonych dla tej inicjatywy. Siła ta stała się częścią 100-tysięcznej polskiej ochotniczej formacji wojskowej, zorganizowanej we Francji spośród Polaków z Europy Zachodniej, Kanady i Ameryki do walki z Niemcami. Po wojnie została przeniesiona do Polski, włączając się w walkę o odzyskanie jej niepodległości.
W sierpniu 1918 roku w Detroit, w stanie Michigan, Wydział Narodowy założył Kongres Wychodźstwa Polskiego (Congress of the Polish Emigration), w którym zebrało się ponad 1000 przywódców polonijnych popierających zwycięstwo nad Niemcami i odzyskanie niepodległości Polski, ogłoszonej przez Piłsudskiego 11 listopada 1918 roku. Postanowiono wówczas zebrać sumę 10 mln dolarów w ramach materialnej pomocy dla Polski. Ostatecznie zgromadzono ponad 5 mln dolarów (100 mln dolarów obecnych). W 1921 roku, kiedy niepodległość Polski była już zatwierdzonym faktem, Wydział Narodowy i Kongres Wychodźstwa Polskiego zostały rozwiązane.
Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku oraz napaść na Polskę przez nazistowskie Niemcy i sowiecką Rosję doprowadziły do powstania Rady Polonii Amerykańskiej (Polish American Council), której zadaniem była zbiórka pieniędzy i pomocy materialnej dla polskich ofiar wojny. (Podobne zrzeszenia humanitarne działały również w czasie i po I wojnie światowej). Jednakże początkowa neutralność Stanów Zjednoczonych oraz decyzja Rady Polonii Amerykańskiej (RPA) przyjęcia pomocy finansowej od amerykańskich agencji humanitarnych uniemożliwiły jej podejmowanie akcji politycznych na rzecz Polski. Po ataku na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku, Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny przeciwko Japonii i nazistowskim Niemcom i stały się sojusznikiem Wielkiej Brytanii oraz polskiego rządu na wychodźstwie w Londynie. Sojusz ten obejmował również Rosję sowiecką, która wcześniej w pakcie z Niemcami przystąpiła do napaści na państwo polskie, ale później sama została zaatakowana przez hitlerowców w czerwcu 1941 roku. W niedługim czasie, lewicujący Amerykanie polskiego pochodzenia, twierdząc, że występują w imieniu całej Polonii, ustanowili Kongres Słowian Amerykańskich (American Slav Congress) i Radę Polskich Robotników (American Polish Labor Council) wspierające bliskie radziecko-amerykańskie więzi. Obie te grupy milczały jednak na temat losów powojennej Polski.
W 1942 roku, w Nowym Jorku powstał Komitet Narodowy Amerykanów Polskiego Pochodzenia (National Committee of Americans of Polish Descent). Kierowany przez emigrantów Ignacego Matuszewskiego (1891–1946) i Wacława Jędrzejewicza (1893–1993), występował przeciw grupom prosowieckim i radzieckim zamiarom wobec powojennej Polski. Krytykował także politykę polskiego rządu na wychodźstwie (z siedzibą w Londynie) wobec Moskwy. Wpływ Komitetu Narodowego Amerykanów Polskiego Pochodzenia (KNAPP) wzrósł po kwietniu 1943 roku, kiedy odkryto masowe groby w lesie katyńskim w Rosji. Fakt ten, pospołu z szokującą śmiercią szefa polskiego rządu na wychodźstwie, gen. Władysława Sikorskiego, i wejściem Armii Czerwonej na wschodnie tereny przedwojennej Polski obudziły w Amerykanach polskiego pochodzenia świadomość zagrożenia dla Polski ze strony ZSRR.
Na początku 1944 roku doszło do spotkania przywódców KNAPP z przywódcami innych polonijnych bratnich organizacji oraz przedstawicielami duchowieństwa, na którym postanowiono zwołać zjazd na szczeblu krajowym, aby w ten sposób wyrazić wolę Polonii amerykańskiej w sprawie niezależności powojennej Polski. Zjazd ten rozpoczął swoje obrady 28 maja 1944 roku.
Prezydent Franklin Delano Roosevelt obawiał się, że zjazd ten, prowadzony przez antysowiecki KNAPP, może osłabić poparcie polonijnych wyborców dla jego reelekcji w listopadzie 1944 roku. Jednakże konferencja zdominowana została przez organizacje braterskie i przedstawicieli Kościoła – nie KNAPP. Uzyskany w rezultacie program powstałego wówczas Kongresu Polonii Amerykańskiej (KPA) był umiarkowany i podkreślał oddanie Polonii dla zwycięstwa militarnego Ameryki oraz sprawiedliwości wobec powojennej Polski w oparciu o zasady Karty Atlantyckiej. Deklaracja ta, podpisana w 1941 roku przez Roosevelta i brytyjskiego premiera Winstona Churchilla, zobowiązywała ich do wspierania zasady wolności i integralności terytorialnej wszystkich państw, dużych i małych.
Jednakże prawdziwe zamiary Roosevelta wobec powojennej Polski były zupełnie odmienne. W rzeczywistości, w trakcie swego pierwszego spotkania na szczycie z sowieckim przywódcą Józefem Stalinem w Teheranie, w listopadzie 1943 r., prywatnie zgodził się on na znaczące ustępstwa terytorialne powojennej Polski na rzecz ZSRR. Wkroczenie Armii Czerwonej na przedwojenne wschodnie ziemie Polski w styczniu 1944 roku dowodziło ponadto, że pozycja Stalina w decydowaniu o politycznych losach Polski po wojnie będzie niezwykle silna.
W listopadzie 1944 roku, niewielką przewagą głosów, Roosevelt został wybrany na czwartą kadencję. Kluczem do tej wygranej były głosy, jakie otrzymał od 90 proc. Polonii, nie znającej jego rzeczywistego stanowiska wobec Polski. W trakcie kolejnego spotkania na szczycie w Jałcie w lutym 1945 roku, Roosevelt, Churchill i Stalin zgodzili się na utworzenie zdominowanego przez ZSRR polskiego rządu tymczasowego, którego Roosevelt bronił później po powrocie do Waszyngtonu. Ówczesny prezes Kongresu Polonii Amerykańskiej Ignacy Karol Rozmarek potępił umowę jałtańską w sprawie Polski jako odrzucenie Karty Atlantyckiej. Do 1947 roku Stalinowi udało się ustanowić z Polski sowieckiego satelitę, co sprawiło, że KPA był zmuszony kontynuować działalność w obronie jej praw do niepodległości i demokracji.
Dokonania KPA na przestrzeni lat Historię Kongresu Polonii Amerykańskiej stanowią cztery okresy. W latach 1944–1960 jego działalność koncentrowała się na losach Polski pod bezprawnie narzuconym jej stalinowskim reżimem komunistycznym. W drugim okresie, od 1960 do 1980 roku, KPA stawiał czoło rosnącej międzynarodowej akceptacji dla rządów partii komunistycznej w Polsce. Na trzecim okresie (1980–1999) piętno wycisnęło powstanie „Solidarności”, ruchu, który doprowadził do trudnego wprawdzie, ale bez użycia przemocy wyzwolenia z komunizmu, a także jej wejścia w demokratyczną wspólnotę narodów poprzez włączenie do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO). Wraz z Polską ponownie wolną i niezależną, członkiem NATO, a od 2003 roku także częścią Unii Europejskiej, Kongres Polonii Amerykańskiej wkroczył w swą czwartą, bardziej skomplikowaną fazę. Zadaniem dla niego stało się przedefiniowanie swej misji i dalsze działanie w zgodzie z jej założeniami.
1944–1960