thumb|240 px| Donald Maclean (pierwszy z lwej) na fotografii z 1920 Donald Maclean, ps. HOMER, LYRIC, SIROTA, WAISE (ur. 25 maja 1913 w Londynie, zm. 6 marca 1983 w Moskwie) – brytyjski dyplomata, jeden z agentów tzw. siatki szpiegowskiej Cambridge (piątka z Cambridge) – sowieckiego wywiadu cywilnego (INO NKWD, później KGB).

Życiorys Był synem brytyjskiego polityka liberalnego Donalda Macleana. Wykształcenie odebrał w Gresham’s School i w Trinity Hall Uniwersytetu Cambridge. W Cambridge został komunistą, a w roku 1934 został zwerbowany przez Guya Burgessa i do współpracy z wywiadem sowieckim (INO NKWD). Współpracę rozpoczął i kontynuował z pobudek ideologicznych. Z polecenia centrali zerwał wszelkie kontakty z partią komunistyczną i aplikował o przyjęcie do brytyjskiej służby dyplomatycznej. W sierpniu 1935 zdał celująco egzaminy w Foreign Office i październiku 1935 roku został jego urzędnikiem w Wydziale Ligi Narodów i Państw Zachodnich. Rozpoczął przekazywanie tajnych dokumentów dyplomatycznych nielegałowi INO a później Teodorowi Małemu. Został nastawiony na robienie szybkiej kariery dyplomatycznej.

We wrześniu 1938 został wysłany na pierwszą placówkę jako trzeci sekretarz ambasady brytyjskiej w Paryżu, którym pozostawał do upadku Francji i ewakuacji ambasady w czerwcu 1940. Systematycznie dostarczał informacji NKWD, szczególnie po zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow i ataku Niemiec na Francję. Po ewakuacji został awansowany na drugiego sekretarza i skierowany do nowo utworzonego Wydziału Ogólnego Foreign Office, zajmującego się współpracą z ministerstwami żeglugi, dostaw i wojny gospodarczej. Wydział Ogólny zajmował się również stacjonowaniem w Wielkiej Brytanii wojsk sojuszniczych, którymi do przybycia US Army w 1943 były Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie i oddziały Wolnych Francuzów. Polskie Siły Zbrojne były obiektem szczególnego zainteresowania centrali NKWD i Anatolija Gorskiego, oficera prowadzącego Macleana. Maclean dostarczał informacji w tym zakresie, najintensywniej po ujawnieniu grobów ofiar zbrodni katyńskiej w kwietniu 1943. Materiały otrzymane od Macleana tylko w 1942 zapełniły ponad 45 tomów w archiwach CentraliChristopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina, t.I KGB w Europie i na Zachodzie Poznań 2009 Wyd. Rebis Wyd. II poprawione, s. 196..

Wiosną 1944 został przeniesiony do USA, gdzie szybko awansował do funkcji pierwszego sekretarza ambasady, którym pozostawał do 1948. Miarą wagi jaką NKGB przywiązywał do Macleana, było wysłanie w ślad za nim Anatolija Gorskiego. W początkach 1945 przekazał centrali informację o brytyjsko-amerykańskiej współpracy w budowie bomby atomowej. W operacji Venona widniał pod pseudonimem HOMER. Miał stały dostęp do tajnych materiałów ze spotkań prezydenta USA, premiera Wielkiej Brytanii i wielu innych tajnych materiałów, które przekazywał swoim prowadzącym. Donosił o anglo-amerykańskich przygotowaniach do konferencji w Jałcie, która rozstrzygnęła ostatecznie o narzuceniu Polsce rządu powołanego i kontrolowanego przez Stalina (głównym źródłem i agentem NKGB na konferencji był Alger Hiss, członek delegacji USA, doradca Franklina Delano Roosevelta). W lutym 1947 został współsekretarzem mieszanego komitetu, który koordynował brytyjsko-amerykańsko-kanadyjską politykę nuklearną. W październiku 1948 został radcą kancelarii ambasady w Kairze. Materiały, które przekazywał wywarły wpływ na politykę Moskwy tuż przed wybuchem wojny koreańskiej w czerwcu 1950. Stały stres i obawa przed zdemaskowaniem pogłębiły alkoholizm Macleana, który rozwinął się już na placówce w Paryżu. W lipcu 1950 w stanie upojenia włamał się wraz z przyjacielem do mieszkania dwóch pracownic ambasady i zdemolował je. W kilka dni później został odesłany na urlop i skierowany do psychiatry, który stwierdził wyczerpanie spowodowane przepracowaniem, kłopotami rodzinnymi i tłumionym homoseksualizmem. Jesienią 1950 powrócił do pracy w sekcji amerykańskiej Foreign Office.

Wiosną 1951 dekryptaż kolejnych depesz w ramach operacji Venona pozwolił ustalić tożsamość agenta o kryptonimie HOMER z Macleanem. Pomimo zdemaskowania Macleana MI5 nie miała dowodów pozwalających na postawienie go przed sądem – operacja Venona była bowiem otoczona ścisłą tajemnicą. MI5 wzięła Macleana pod obserwację, a przebywający w Waszyngtonie Kim Philby przekazał przez Guya Burgessa ostrzeżenie o zdemaskowaniu. Jurij Modin – oficer prowadzący KGB zorganizował ewakuację Macleana i Burgessa do Moskwy. Przez Francję i Austrię, z wykorzystaniem fałszywych dokumentów dotarli do ZSRR. Ucieczka Burgessa i Macleana rzuciła podejrzenie na Kima Philbiego, który został w grudniu 1951 poddany „prawnemu przesłuchaniu” przez MI5 i zrezygnował z pracy w Intelligence Service (MI6).

W Moskwie Maclean (jako Mark Petrowicz Fraser) pracował krótko jako nauczyciel angielskiego w Kujbyszewie, następnie współpracował z MSZ ZSRR i .

W 1953 roku do Macleana dołączyła jego żona z trójką dzieci. W 1979 opuściła go wyjeżdżając na Zachód. Dzieci również po dłuższym pobycie w ZSRR wyjechały do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych.

Odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy.

Przypisy

Bibliografia Christopher Andrew, Oleg Gordijewski, „KGB”, tłum. Rafał Brzeski, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1997, Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina, t.I KGB w Europie i na Zachodzie Poznań 2009 Wyd. Rebis Wyd. II poprawione,

Kategoria:Absolwenci Trinity Hall (Cambridge) Kategoria:Brytyjscy dyplomaci Kategoria:Radzieccy szpiedzy Kategoria:Agenci KGB Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Kategoria:Urodzeni w 1913 Kategoria:Zmarli w 1983 Kategoria:Ludzie urodzeni w Londynie