21 Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”

21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy” (21 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został w 1918 jako 1 Okręgowy Warszawski Pułk. Jego poszczególne bataliony walczyły w wojnie polsko-ukraińskiej. Całością sił wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Walczył na froncie litewsko-białoruskim i w obronie Warszawy.

W okresie międzywojennym stacjonował w garnizonie Warszawa na Cytadeli. Wchodził w skład 8 Dywizji Piechoty.

W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej dywizji. W składzie Armii „Modlin” wziął udział w ostatniej fazie bitwy pod Mławą. Od 10 września bronił Warszawy.

Formowanie i zmiany organizacyjne Pułk formowano od 11 listopada 1918 w Warszawie, jako 1 okręgowy warszawski pułk. Kadrę w większości stanowili żołnierze I Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego w Rosji oraz POW. Dowództwo powierzono płk Bolesławowi Jaźwińskiemu, a organizację I batalionu kpt. Stanisławowi Wrzalińskiemu. 27 listopada pułk przemianowany został na 21 pułk piechoty

28 listopada 1918 I batalion pod dowództwem Wrzalińskiego liczył już 870 ludzi – wyłącznie ochotników. Do I batalionu oprócz Dowborczyków i członków POW zaciągnęło się wielu uczniów warszawskich szkół średnich, młodzieży robotniczej i inteligentów. Pułk złożył przysięgę 13 grudnia 1918 w Warszawie na placu Saskim. W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Warszawie.

Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódcamjr Zdzisław PrzyjałkowskiAdiutantpor. Bolesław SzulcReferent oświatowyppor. Stanisław CzernikOficer łącznościpor, Antoni KrzyczkowskiLekarzpor. lek. Tadeusz Bokiewiczkpt. lek. Mieczysław BakmanKapelanks. Jan LitwińskiDowódca taborówppor. Walery ŻurakowskiDowódca I batalionumjr Aleksander Potrykowskimjr Ludwik Żuławskimjr Łukowski? (IX)mjr Ludwik Żuławski (X)Adiutantppor, Roman RumijewskiOficer gospodarczyppor. Edward GorczyńskiOficer prowiantowyppor. Józef PerzyńskiLekarzpchor. san. Stefan DobryszyckiDowódca 1 kompaniippor. Czesław OborskiDowódca 2 kompaniippor. Bolesław KachelDowódca 3 kompaniippor. Jan RybczyńskiDowódca 4 kompaniippor, Edward LubowićkiDowódca plutonuppor. Antoni GumielachDowódca 1 kompanii kmpor. Bronisław SurewiczDowódca II batalionumjr Karol MichalskiAdiutantppor. Aleksander PacewiczOficer gospodarczyppor. Zygmunt GryglaszewskiLekarzppor. podlek. Bronisław PiankoOficer sanitarnypchor. san. Henryk LenkDowódca 5 kompaniipor. Ryszard MarkowskiDowódca plutonuppor. Stanisław CzerniakDowódca plutonuppor. Marian ŁozińskiDowódca 6 kompaniipor. Władysław TopczewskiDowódca plutonuppor. Antoni KulińskiDowódca plutonuppor. Kazimierz SzemplińskiDowódca 7 kompaniikpt. Leopold SzymkowiczDowódca plutonuppor. Józef BoyeDowódca 8 kompaniikpt. Stanisław KowalskiDowódca plutonuppor. Włodzimierz KleinDowódca 2 kompanii kmpor. Stanisław PiaseckiDowódca plutonuppor. Stefan KrawczykDowódca III batalionupor. Czesław Święcickikpt. Bolesław Ciechanowski (od 1 X?)por. Stanisław SadowskiAdiutantpor. Jerzy ChorzewskiLekarzpor. lek. Tadeusz BokiewiczOficer sanitarnypchor. san. Hugo HandkeDowódca 9 kompaniippor. Tadeusz Żelazowski (do 17 X)Dowódca 10 kompaniipor. Czesław ŚwięcickiDowódca plutonuppor. Aleksander ŁagiewskiDowódca 11 kompaniippor. Stefan KiesławskiDowódca 12 kompaniippor. Tadeusz Orłowski († 14IX)Dowódca plutonuppor. Tadeusz SawickiDowódca 3 kompanii kmpor. Miłosz KrzywkowskiDowódca kompanii technicznejppor. Roman NowickiDowódca plutonuppor. Aleksander ŻegotaDowódca 4 kompanii kmpor. Alojzy SzaładyckiOficer pułku (dowódca kompanii)por. Aleksander DemidowOficer pułku (dowódca kompanii)por. Stanisław Godycki-ĆwirkoOficer pułku (dowódca kompanii)por. Piotr ŁazowskiOficer pułku (dowódca kompanii)por. Marian TurowskiOficer pułkuppor. Wiktor KalinowskiOficer pułkupchor. Julian Stanik

Pułk w walce o granice thumb|Schemat działań pułku w latach 1919–1921 Walki na froncie ukraińskim 9 stycznia 1919 II batalion kpt. Romualda Żurakowskiego wyruszył na front ukraiński i wszedł w skład grupy generała Leona Berbeckiego. 17 stycznia stoczył swój pierwszy zwycięski bój pod Rawą Ruską. Prowadząc kolejne działania w kierunku wschodnim, we współdziałaniu z batalionem 36 pułku piechoty Legii Akademickiej, zajął Michałówkę i Uhnów. Po zajęciu 22 lutego Bełza, batalion w składzie Grupy „Bełz" przeszedł do walk pozycyjnych. Następnie batalion nacierał w ramach ogólnej ofensywy wojsk polskich i zdobywał Biesiady i Dobrosin. Prowadząc działania pościgowe współuczestniczył w zajęciu Żółkwi i w konsekwencji osiągnął linię Bugu. Nacierając dalej w kierunku Złoczowa, obsadził linię Seretu. Po pięciomiesięcznych walkach batalion został odesłany na odpoczynek do Lwowa.

16 marca wyruszył na front III batalion kpt. Kazimierza Moniuszki. Po opanowaniu Chorośnicy uczestniczył w zdobywaniu Siedliska, Rogóźna, Jaworowa. W walkach o Wiszenkę Wielką poniósł duże straty. w trzeciej dekadzie kwietnia walczył Magierów, a od 8 maja pod Sądową Wisznię. Po zdobyciu Sambora został wycofany do odwodu i 8 czerwca powrócił do Warszawy.

Pułk w wojnie polsko-bolszewickiej Na Wołyniu Pełniący służbę garnizonową we Lwowie II/21 pp został przerzucony na front wołyński. 8 czerwca przewieziony został koleją do Kamienia Koszyrskiego. Stąd ruszył marszem pieszym w kierunku Stochodu i dotarł do Styru. W czasie forsowania rzeki poniósł wysokie straty. Mimo to nacierał dalej w kierunku Bereżnicy i nad Horyniem zorganizował obronę. Atakując dalej, 15 sierpnia osiągnął linię Słuczy i zajął Sarny, a pod Suszczanami przełamał silną obronę nieprzyjaciela. Tu obsadził odcinek od Suszczan do Olewska. Walki pułku nad Uborcią trwały do 12 października.

Na froncie litewsko-białoruskim W tym czasie zreorganizowane w Ostrowi I i III batalion pod wspólnym dowództwem płk. Fabiana Kobordo skierowane zostały na front litewsko-białoruski i 19 lipca koleją przewiezione do Bohdanowa. Stąd marszem pieszym pomaszerowały pod Raków. Walki o miasto toczyły się ze zmiennym szczęściem do 5 sierpnia. 8 sierpnia rozpoczęła się polska ofensywa na Mińsk. Pułk wziął w niej udział, a po sukcesach wojsk polskich obsadził pod stacją Ziabki pozycje nad Autą i pobliskimi jeziorami. Tu prowadził działania obronne. W połowie października dołączył do pułku II batalion.

Jesienią 1919 nastąpiła stabilizacja działań na froncie polsko-bolszewickim. Prowadzono jedynie walki o znaczeniu lokalnym. 21 pułk piechoty otrzymał zadanie utrzymać pozycje wzdłuż linii Berezyna – Auta. Początkowo zorganizowano pozycje obronne wzdłuż linii Kotowszczyzna – jezioro Szmudino – jezioro Sztolby – Muginino – Usaja – Uświata – Turowla. Po krótkim odpoczynku pułk obsadził następny odcinek obrony na lewym brzegu Dźwiny aż do ujścia Uszaczy. Pod koniec grudnia pułk uzupełnił stany. Na dzień 31 grudnia 1919 posiadał już 25 oficerów, 1605 szeregowców, 338 koni i 129 wozów. Nad Dźwiną pułk stacjonował aż do wiosny 1920.

W myśl rozkazu Naczelnego Dowództwa z 1 kwietnia, nastąpiła reorganizacja struktur Wojska Polskiego. Zlikwidowano Front Litewsko-Białoruski, a na jego bazie utworzono trzy armie bezpośrednio podległe Naczelnemu Wodzowi. 1 Armia gen. Stefana Majewskiego była rozwinięta od Dźwiny po Borysów, 4 Armia gen. Stanisława Szeptyckiego – wzdłuż Berezyny po Polesie, a 7 Armia gen. Gustawa Zygadłowicza osłaniała od strony Litwy. Po stronie przeciwnej operowały wojska Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego. 14 maja ruszyła pierwsza ofensywa Armii Czerwonej. Pas obrony 1 Armii został przełamany na północny wschód od Homla. 21 pułk piechoty wycofał się na linię Auty i dalej prowadził działania opóźniające wzdłuż Dźwiny. Toczył zacięte walki nad Dzisną, a potem w rejonie Rynki – Borejsze i w obronie przedmościa Kozian. Ciężkie położenie 1 Armii skłoniło Naczelne Dowództwo do sformowania Armii Rezerwowej pod dowództwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Jej przeciwuderzenie zahamowało ofensywę sowiecką, a grupa gen. Lucjana Żeligowskiego, w skład której wchodził 21 pułk piechoty, zajęła 3 czerwca Koziany. Szarkowszczyznę i Hermanowicze. Po wyczerpujących walkach pułk odszedł na krótki odpoczynek.

Pułk w działaniach odwrotowych Na początku lipca na kierunku litewsko-białoruskim znajdowały się dwie armie (1. i 4.) oraz grupa poleska. Natomiast przeciwnik skoncentrował tu cztery armie Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego (3. 4. 15. i 16.) oraz Grupę Mozyrską. Większość tych sił (3. 4. i 15 armia) skierowana została przeciwko polskiej 1 Armii gen. por. Gustawa Zygadłowicza z zamiarem przerwania jej frontu od północy i zepchnięcia na błota poleskie. Rozpoczęta 4 lipca sowiecka kontrofensywa nad Autą i Berezyną doprowadziła do załamania frontu litewsko-białoruskiego, którego oddziały rozpoczęły odwrót. Działająca na północ od Hermanowicz Grupa „Dźwina” wycofała się na linię Czersk – Popki – Wiata, a następnie do Woropajewa na linię Łuczajki. 21 pułk piechoty dowodzony w owym czasie przez kpt. Zdzisława Przyjałkowskiego osłaniał odwrót 8. i 10 Dywizji Piechoty, a w kolejnych dniach prowadził działania opóźniające. 19 lipca pułk już pod dowództwem mjr. Romualda Żurakowskiego osiągnął okolice Grodna. Miasto było już w rękach sowieckich. Próby jego odbicia skończyły się dla pułku tragicznie. Poniósł on wielkie straty, jego dwie kompanie dostały się do niewoli, a cały tabor został przejęty przez nieprzyjaciela. Pułk zmuszony był cofać się dalej. Pod Białymstokiem działający w straży tylnej II batalion dostał się do niewoli, a pozostałe pododdziały zostały rozproszone. Po pewnym czasie zebrany ponownie pułk cofał się w kierunku na Małkinię, dalej na linię rzeki Liwiec, a następnie w rejon Okuniewa.

Bitwa Warszawska 6 sierpnia Naczelny Wódz, marszałek Józef Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu zwrotu zaczepnego znad Wieprza i stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy. W tym celu rozpoczęto koncentrację jednostek, które miały wejść w skład grupy uderzeniowej, a także przegrupowywano oddziały mające bronić samej Warszawy i osłaniać tę obronę od północy. Pułk bronił warszawskiego przedmościa i zorganizował obronę na odcinku Okuniew – Leśniakowizna, a 12 sierpnia odrzucił nieprzyjacielskie natarcie. W tym dniu przybyły do pułku uzupełnienia. 14 sierpnia krwawe walki pod Ossowem toczył sąsiedni 36 pułk piechoty Legii Akademickiej. Celem odciążenia sąsiada, 21 pułk piechoty uderzał ze skrzydła, a kilkakrotne ataki Sowietów odpierano z niewielkimi stratami własnymi.

16 sierpnia ruszyła kontrofensywa znad Wieprza. Nacierająca z południa 4 Armia płk. Józefa Rybaka uderzyła w bok nieprzyjacielskiego ugrupowania oblegającego Warszawę. Armia Czerwona rozpoczęła bezładny odwrót. W działaniach pościgowych 21 pułk piechoty uderzał w kierunku na Cygów, Jadów i Łochów, a 22 sierpnia jego I batalion zajął stację w Ostrołęce. Z Ostrołęki pułk został wycofany do Zegrza, a następnie do Nieporętu gdzie odtwarzał gotowość bojową.

Ofensywa jesienna 12 września pułk trzema transportami kolejowymi z Warszawy wyruszył do Stanisławowa. Nocą z 13 na 14 września polska 8 Dywizja Piechoty sforsowała Dniestr pod Haliczem. Pułk mjr. Zdzisława Przyjałkowskiego, we współdziałaniu z I batalionem 36 pułku piechoty Legii Akademickiej, zdobył częściowo uszkodzony most na rzece i zajął stację kolejową. Rano uderzył z przyczółka na wsie Słobódkę i Konkolniki. Walki trwały do godzin popołudniowych 15 września. Dopiero wtedy 345 pułk strzelców wycofał się z miejscowości.

36 pułk piechoty nacierał dalej w kierunku na Zasław. Nad Horyniem zorganizował obronę jego lewego brzegu. W nocy 11 października pułk zajął Płonne, a 18 października zdobył Miropol nad Słuczą odrzucając poza stację kolejową Pieczanówka oddziały sowieckiej 24 Dywizji Strzelców. W tym też dniu ogłoszono rozkaz o zawieszeniu broni. Po krótkim postoju nad Słuczą, pułk przegrupował się do Dubna. Tu pełnił służbę patrolową.

Bilans walk