thumb thumb|Wojenny dowódca 3 pułku strzelców podhalańskich - ppłk Julian Czubryt.

3 Pułk Strzelców Podhalańskich (3 psp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Bielsko (III batalion w Boguminie).

W czasie wojny obronnej 1939 wchodził w skład 21 Dywizji Piechoty Górskiej walczącej w ramach Armii Kraków.

Formowanie Pułk powstał w rejonie miasta Sens we Francji. Z ochotników z byłych armii: austriackiej, niemieckiej i rosyjskiej oraz ochotników ze Stanów Zjednoczonych, Francji, Holandii i Australii, 21 kwietnia 1919, sformowano 2 pułk instrukcyjny grenadierów-woltyżerów. W skład pułku weszły trzy bataliony każdy po 3 kompanie strzeleckie, jedna kompania ciężkich karabinów maszynowych, kompania techniczna i pluton telefoniczny. Dowództwo jednostki objął pułkownik armii francuskiej Plandè, a jego zastępcą został podpułkownik Marceli Kubiak (zmarł z ran 27 grudnia 1919 roku w Warszawie). Dowódcami batalionów, kompanii i plutonów byli również oficerowie francuscy a od czerwca funkcje te pełnili już Polacy, zaś oficerowie francuscy sprawowali tylko funkcje doradcze. Polscy oficerowie i podoficerowie rekrutowali się z byłych armii zaborczych i z Armii Hallera. Ekwipunek żołnierzy odpowiadał wzorom armii francuskiej. Mundury były koloru błękitnego (lazurowego) zaś rogatywki kroju polskiego. Uzbrojenie podstawowe stanowiły karabiny Lebell, karabinki Berthier, ręczne karabiny maszynowe Chauchat, ciężkie karabiny maszynowe Hotchkiss i działka piechoty. Sprzęt saperski i telefoniczny był nowy, zaś tabory pułk otrzymał od 402. pułku piechoty francuskiej.

Od 21 maja 1919 rozpoczęło się przebazowanie pułku do Polski i trwało do 6 czerwca, nowym miejscem stacjonowania był rejon Płocka. Pułk kilkakrotnie zmieniał numerację i nazwę: od 21 kwietnia 1919 – 2 pułk instrukcyjny grenadierów-woltyżerów; od 19 lipca 1919 – 14 pułk strzelców pieszych; od 24 września 1919 – 151 pułk Strzelców Kresowych; od 30 października 1919 – 3 pułk Strzelców Podhalańskich.

Okres pomiędzy 6 czerwca 1919 a 13 stycznia 1920 był wykorzystany na szkolenie żołnierzy i prowadzenie prac przygotowawczych do działań na Pomorzu.

Droga do Białej Pułk wszedł w skład Grupy Taktycznej gen. Pruszyńskiego z zadaniem wzięcia udziału w zajmowaniu Pomorza. W dniu 13 stycznia 1920 r. rozpoczął marsz koncentracyjny w kierunku Bielsk – Sierpc – Osiek – Brodnica. Dawną granicę niemiecką przekroczył 18 stycznia koło Brodnicy i osiągnął linię Łasin – Święte – Krotoszyn. Na linii tej pozostaje do 20 lutego spełniając powierzone mu obowiązki. Delegacja pułku z chorągwią, 10 lutego 1920 r, bierze udział w Pucku w uroczystościach objęcia Bałtyku przez Rzeczpospolitą Polską. Po wykonaniu zadań, z Jabłonowa 21 lutego, pułk został transportem kolejowym przebazowany do Warszawy, gdzie do 10 marca pełnił służbę garnizonową a następnie, pozostawiając mały oddział w mieście, został przesunięty w rejon Biała – Kozy – Hałcnów – Lipnik, wchodząc w skład Dywizji Górskiej.

Pułk na wojnie z bolszewikami

Krótko trwał pobyt pułku w miejscu stałego zakwaterowania – 31 maja 1920 zostaje skierowany na front ukraiński (ówczesna nazwa) do dyspozycji dowódcy frontu gen. Listowskiego w sytuacji, w której armia Budionnego przełamała linię frontu między Samhorodkiem a Ozierną i Śnieżną. Pułk po osiągnięciu miasteczka Żmerynka otrzymał rozkaz natychmiastowego odejścia do Koziatyna i współuczestniczenia w jego obronie, gdyż leżał on na linii marszu oddziałów Budionnego. Ponieważ nieprzyjaciel zmienił kierunek marszu (na Żytomierz), dowódca 2. Brygady Górskiej płk Wacław Fara nakazał pułkowi 14 czerwca odwrót na linię rzeki Słucz, którą pododdziały osiągnęły 19 czerwca. Walki obronne na linii rzeki trwały do 25 czerwca po czym pułk, transportem kolejowym, został skierowany w rejon rzeki Ptycz do dyspozycji Frontu Poleskiego. Walki, o charakterze obrony lokalnej, w tym rejonie trwały do 10 lipca. Mimo wielokrotnych ataków nieprzyjaciela pułk nie tylko utrzymał zajmowane pozycje, ale wypadami hamował aktywność przeciwnika. Wobec niepomyślnej dla naszych wojsk sytuacji na południu i północy, rozkazem dowódcy Frontu Poleskiego, pułk rozpoczął odwrót w kierunku na Łuniniec. Został równocześnie podporządkowany 14. Dywizji Piechoty. W dniu 19 lipca skutecznie bronił stacji kolejowej Dziatłowicze, po czym kontynuował marsz w kierunku na Parochońsk, wchodząc w skład 1. Brygady Górskiej. Następnie 26 lipca walczył pod wsią Lachowicze a 6 sierpnia pod Kostomłotami, gdzie nie tylko odparł natarcie nieprzyjaciela, ale w kontrnatarciu odrzucił go za Bug. W ciągu dalszego odwrotu stacza walki w rejonie Kodeń – Radzyń – Borki – Serock – Firlej. Naczelny Wódz Marszałek Józef Piłsudski w dniu 14 sierpnia 1920 dokonał przeglądu pułku a trzy dni później ruszył on do zwycięskiej ofensywy. Przez Kock – Turczyn – Łuków – Krześlin - Jabłonnę – Gronne - Suraż – Choroszcz, 29 sierpnia, zajmując Sokółkę. W celu przygotowania ataku na Grodno wchodzi do Kuźnicy, biorąc do niewoli 490 jeńców i zdobywając znaczną ilość broni i amunicji. Walki o Grodno rozpoczęły się 20 września uderzeniem na Zaśpicze i Klimówkę. Grodna broniły trzy pułki piechoty sowieckiej i pomimo ogromnej determinacji polskich żołnierzy nie udało się wejść do miasta, wobec czego pododdziały 2. Brygady Górskiej zostały przegrupowane a pułk natarł na Bobiki – Odelsk, który zajął 23 września. Następnie uderzył na Indurę i po czterodniowych walkach oraz dwukrotnym ataku na bagnety zajął miasteczko, po czym rozpoczął marsz pościgowy. Pod Komotowem przeprawił się przez Niemen i wespół z 4. pułkiem Strzelców Podhalańskich stoczył pod Obuchowiczami ciężkie walki z przeważającymi siłami wroga, cofającymi się z Grodna. W pościgu za nieprzyjacielem, przez: Kotrę – Szczuczyn – Piaskowce – Walewkę – Dołmatowszczyznę – Suchowicze – Lidę – Oszmianę stanął w miejscowości Szupran, gdzie z chwilą zawieszenia broni objął służbę graniczną z zadaniem ochrony linii kolejowej Soły – Mołodeczno. Pozostał w tej służbie do 24 listopada 1920.

1 grudnia 1920 wrócił w rejon miast Bielsko i Biała i do 1 lipca 1922 pełnił służbę ochrony granicy górnośląskiej.

W dniu 2 lipca 1922 został przeniesiony na Górny Śląsk do Rybnik (po oficjalnym włączeniu miasta do Polski) i pozostał tam do 17 sierpnia 1922.

Z archiwum pułku (pisownia oryginalna):

6 sierpnia 1920. Dowódca I-szej Brygady Górskiej pułk. Wróblewski.

24 września 1920. Dowódca II-giej Brygady Górskiej pułk. Fara.

Na cmentarzu w Sokółce (województwo podlaskie) w kwaterze wojennej zostali pochowani żołnierze pułku polegli we wrześniu 1920. Znajdują się tam groby Józefa (Kazimierza) Burego, Daniela Janczaka, strz. Jana Dulbana (Dulbada), Jana Janczyka, plut. Tadeusza Masłowskiego, strz. Józefa Olszewskiego, strz. Jana Pilczara, strz. Władysława Ryłko, Józefa Stachełka, strz. Romana Wypycha.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari lewo|66x66px|Order Virtuti Militari

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militarisierż. Józef Adamczakchor. ˞˞Stanisław Boguszppor. Władysław Cieślewicz †26 VII 1920 Lachowiczekpr. Józef Fijakkpr. Jan Furczykpor. Antoni Kajetanowiczpor. Julian Kołodziejakplut. Jan Kosiorowskipor. Jan Lipczewski †26 VII 1920 Lachowiczestrz. Stanisław Nadziejewskistrz. Adam Nowakkpt. Piotr Ojrzanowskippłk Ludwik Oknińskistrz. Franciszek Pająk †24 IX 1920 Indurapor. Stanisław Partykapor. podlek. Ferdynand Pawłowskikpr. Władysław Józef Rak †24 IX 1920 Indurasierż. Józef Ramskpr. Wojciech Rutynappor. Julian Richterkpt. Józef Marek Ryszkamjr Stanisław Skórskiś.p. strz. Jan Stangretkpr. Antoni Szewckpr. Stanisław Szymański †8 IX 1920 Malewiczepor. Oswald Ungerst. strz. Jan Wajznerppor. Witold Wolframsierż. Kazimierz Wójtowiczpor. Zenon Wzacny

Pułk w okresie pokoju thumb|Wręczenie sztandaru 3 pspodh. w Bielsku - defilada; październik 1927 r. thumb|Delegacje 1 i 3 pspodh. u prezydenta RP Ignacego Mościckiego; 5 maja 1933 r. thumb|Zaciąg ochotniczy do 3 pspodh. w Woli Justowskiej; 1937 r. thumb|Zaciąg ochotniczy do 3 pspodh. w Woli Justowskiej - rekruci; styczeń 1937 r. thumb|Bielsko (czerwiec 1938 r.) – przekazanie obowiązków dowódcy 3 pspodh. Przemawia płk Józef Giza, na prawo od podestu stoi (w pelerynie) ppłk Julian Czubryt.

thumb|Przekazanie 3 pspodh. trzech ckm przez ludność Wilkowic

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 21 kwietnia, jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę utworzenia 2 pułku instrukcyjnego grenadierów-woltyżerów na ziemi francuskiej w roku 1919.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku: dowódca pułku – ppłk Julian Czubryt I zastępca dowódcy pułku – ppłk dypl. Franciszek Gwizdak adiutant – kpt. Leon Franciszek Firczyk starszy lekarz – kpt. dr Leon Kehle młodszy lekarz – vacat II zastępca dowódcy pułku (kwatermistrz) – mjr Wacław Dobkiewicz oficer mobilizacyjny – kpt. Albin Nowobilski z-ca oficera mobilizacyjnego – kpt. Józef Marian Adam Michorecki oficer administracyjno-materiałowy – kpt. adm. (piech.) Michał Ziemiański oficer gospodarczy – kpt. int. Alfred Bernard Farny oficer żywnościowy – chor. Wojciech Kędzierski dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Michał Wiktor Noworytowski kapelmistrz – ppor. rez. pdsc. Eugeniusz Jerzy Niwiński dowódca plutonu łączności – por. Józef Cyryl Badach dowódca plutonu pionierów – por. Franciszek Ulrych dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. art. Józef Stanisław Chwastek dowódca plutonu ppanc. – ppor. Bolesław Kazimierz Czerwiński dowódca oddziału zwiadu – por. Mieczysław Wojciech Stanisław Klich I batalion dowódca batalionu – mjr Marian Edward Lasocki dowódca 1 kompanii – mjr Stefan Edmund Cerkaski dowódca plutonu – ppor. Witold Rynkiewicz dowódca 2 kompanii – por. Stefan Byczyk dowódca 3 kompanii – kpt. Józef Żurek dowódca plutonu – ppor. Zygmunt Pluta dowódca plutonu – ppor. Wiktor Władysław Franek dowódca I kompanii km – por. Józef Serafin dowódca plutonu – ppor. Stanisław Piątek II batalion dowódca batalionu – mjr Mieczysław Juliusz Niemiec dowódca 4 kompanii – kpt. Stanisław Mieczysław Jerzy Więckowski dowódca plutonu – ppor. Jan Kubik dowódca plutonu – ppor. Stanisław Wilhelm Niemiec dowódca 5 kompanii – kpt. Wilhelm Lucjan Kahanek dowódca plutonu – ppor. Stanisław Józef Grabiński dowódca 6 kompanii – kpt. Stanisław Krach dowódca plutonu – ppor. Jerzy Leon Emil Bernatzik dowódca 2 kompanii km – por. Władysław Józef Kwarciński III batalion dowódca batalionu – mjr Tadeusz Marian Kochanowicz adiutant – por. Wacław Walas pomocnik dowódcy batalionu ds. gospodarczych – kpt. Jan Marian Homa lekarz baonu – ppor. lek. Piotr Stanisław Makaruk dowódca 7 kompanii – kpt. Aleksander Michalczuk dowódca plutonu – por. Stanisław Namysłowski dowódca plutonu – ppor. Karol Michał Zawistowski dowódca 8 kompanii – por. Stefan Bronisław Szymański dowódca plutonu – por. Stefan Józef Buciewicz dowódca 9 kompanii – kpt. Tadeusz Józef Horoszkiewicz dowódca plutonu – ppor. Zenon Rychłowski dowódca 3 kompanii km – por. Karol Kędzior dowódca plutonu – ppor. Franciszek Marian Rafał Szczerbiński na kursie – kpt. Edmund Tomasz Kozłowski na kursie – por. Bronisław Czaja Dywizyjny Kurs Dla Podoficerów Nadterminowych 21 DP dowódca – kpt. Julian Szczerbaniewicz dowódca plutonu – ppor. Władysław Włudyka dowódca plutonu – ppor. Michał Jakub Weber

3 pspodh. w kampanii wrześniowej Od kwietnia 1939 roku na przedpolach Bielska przystąpiono do budowy umocnień polowych, które miały zostać obsadzone przez 3 pułk strzelców podhalańskich. W budowie schronów i innych umocnień polowych, w tym rów przeciwczołgowy, zapory ppanc. grupy min, zasieków z drutu kolczastego uczestniczyli aktywne żołnierze służby zasadniczej i rezerwiści powoływani na ćwiczenia.

Mobilizacja