Opoczno – miasto w województwie łódzkim, siedziba powiatu opoczyńskiego i gminy miejsko-wiejskiej Opoczno. Położone nad rzekami Wąglanką i Drzewiczką, na krańcu Wyżyny Przedborskiej. Stare Opoczno i Nowe Opoczno były miastami królewskimi Korony Królestwa Polskiego. Miasto królewskie w powiecie opoczyńskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku.
Według danych GUS z 31 grudnia 2025 roku miasto liczyło 18 520 mieszkańców.
Położenie Miasto leży we wschodniej części województwa łódzkiego, w północnej części mezoregionu Wzgórza Opoczyńskie, szerzej na pograniczu Wyżyny Małopolskiej i Niziny Mazowieckiej, u ujścia rzeki Wąglanki do Drzewiczki – prawego dopływu Pilicy.
Historycznie należy do MałopolskiPatrz na przykład mapę „Rozmieszczenie kuźnic małopolskich”, zamieszczoną w książce Marii Dobrowolskiej pt. Przemiany środowiska geograficznego Polski do XV wieku (Warszawa: PWN, 1961).. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim, gdzie było siedzibą powiatu. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. piotrkowskiego, zaś przed 1975 r. do woj. kieleckiego.
Historia
1191 – wymienienie drewnianego kościoła pw. św. Magdaleny 1284 – wzmianka o miejscowości Opoczno w związku z przypisaniem osady przez Leszka Czarnego do kolegiaty sandomierskiej 1347 – przeniesienie osady z kościołem św. Marii Magdaleny ze Staromieścia (w rejonie dzisiejszego cmentarza parafialnego) na obecne miejsce 1349 – Kazimierz Wielki wymienia Opoczno w dokumencie jako miejscowość leżącą na drodze kupieckiej z komorą celną. Opoczno leżało na skrzyżowaniu drogi z Torunia do Lwowa oraz z Wrocławia do Włodzimierza 1365 – przywilej Kazimierza Wielkiego przenoszący miasto Opoczno z prawa średzkiego na prawo magdeburskie Pierwszym starostą miasta w 1368 został Sobek z Wyszkowic 1405 – na terenie miasta został zbudowany szpital (budynek obecnie nie istnieje, spłonął w pożarze miasta w roku 1462). Instytucji sfinansowanej przez wójta opoczyńskiego Jana Hanko Kiełbasę nadano nazwę Szpital Świętego Ducha i świętego Leonarda a prowadzeniem szpitala zajmowali się zakonnicy z Zakonu Ducha Świętego, który istniał w Opocznie do kasaty w roku 1864Jabłońska A. Szpital Świętego Ducha i świętego Leonarda w Opocznie na przełomie średniowiecza i nowożytności, „Między Wisłą a Pilicą”, 2006, t. 7.Skoczylas M.M. Historia medycyny a potencjał turystyczny Nadpilicza Środkowego. W: red. Magowska A., Pękacka-Falkowska K., Owecki M. Wybrane problemy historii medycyny. W kręgu epistemologii i praktyki. Poznań: Wydawnictwo Kontekst, 2020, s. 53-75. , treść on-line 1409, 1413, 1414, 1432 – na zamku w Opocznie przebywał król Władysław Jagiełło Rozwój miasta nastąpił w okresie od XIV do XVI wieku XV – XVIII w. – miejsce sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego 1440 – sprzedanie przez króla starostwa Mszczujowi ze Skrzynna herbu Łabędź za 400 grzywien 1459 – król przeniósł zastaw Opoczna z rąk Jana Mszczujowica ze Skrzynna w ręce kasztelana radomskiego Eustachego ze Sprowy 1478 – po śmierci Eustachego ze Sprowy prawa do dochodów ze starostwa przeszły na jego synów Jana i Stanisława Odrowążów ze Sprowy 1483 – wielki pożar miasta, w związku z czym król zwolnił mieszczan z podatków na 8 lat 1550 – za zgodą króla Zygmunta Augusta miasto zostało wyposażone w sieć wodociągów 1555 – starostwo wykupił za zgodą króla stolnik sieradzki Wincenty Przerembski 1582 – Opoczno uzyskało przywilej de non tolerandis Judaeis. 1646 – w Opocznie wybudowana została synagoga 1655, 11 września – pod miastem doszło do potyczki pomiędzy wojskami polskimi i szwedzkimi pod dowództwem feldmarszałka Wittenberga. W wyniku trwających wojen szwedzkich miasto zostało zniszczone 1787 – na zamku w sali sądowej owacyjnie przywitany został król Stanisław August Poniatowski 1793 – wybudowanie nowego murowanego parterowego dworu starostwa w Opocznie-Starostwie przed 1800 – wybudowanie przez społeczność żydowską synagogi 1795 – wcielenie do zaboru austriackiego wskutek III rozbioru Polski 1809 – miasto włączone do Księstwa Warszawskiego 1815 – miasto w zaborze rosyjskim (w ramach Królestwa Polskiego) 1874 – odbudowa zamku na starych fundamentach 1880 – uruchomiono produkcję płytek ceramicznych, dziś znanych pod marką „Opoczno” lub „Opoczno S.A.” Kolejnym trudnym dla miasta okresem są lata 1891–1893, kiedy wybucha epidemia cholery 1885–1890 – budowa linii kolejowej 1900 – w Opocznie powstała Ochotnicza Straż Ogniowa 1910 – na terenie miasta zbudowano sieć elektryczną maj 1915 – do miasta wkraczają węgierskie oddziały gen. Hermana von Kövessa mały|Rynek w latach 1920-tych 2 sierpnia 1919 – miasto w wyniku ustalenia nowego podziału administracyjnego zostało przyłączone do województwa kieleckiego 1 kwietnia 1939 – Opoczno zostaje włączone do województwa łódzkiego 11 września 1939 – II wojna światowa: Niemcy zastrzelili burmistrza Opoczna Ignacego Zakrzewskiego mały|Tablica pamiątkowa w miejscu niemieckiego mordu Polaków 13 października 1942 listopad 1940 – utworzenie przez Niemców getta dla ludności żydowskiej. Przebywało w nim ok. 4000 osób z Opoczna i okolic. W lipcu 1942 ok. 400 osób wywieziono do Skarżyska-Kamiennej, w październiku 1942 ok. 3000 do obozu zagłady w Treblince. W trzech egzekucjach na terenie getta zamordowano ok. 250 osób. Zostało ono zlikwidowane w styczniu 1943. lipiec 1942 – grupa konspiracyjna miejscowych Żydów oraz partyzantów z Gwardii Ludowej przecina linię telefoniczną w mieście i rozbraja polskich kolaboracyjnych „granatowych” policjantów, a także konfiskuje pieniądze z kasy miejscowego Judenratu przeznaczone na podatki dla NiemcówJerzy Gapys, Edyta Majcher - Ociesa "Żydzi a wojsko polskie w XIX i XX wieku w świetle wybranych ksiąg pamięci (izkorbuchy)" - ze zbioru „“Żydzi i wojsko polskie w XIX i XX w.“ IPN 2020, , str. 210 1945 – miasto zostało zdobyte przez wojska Armii Czerwonej, co zakończyło okres okupacji niemieckiej. 1953 – otwarta zostaje pierwsza linia autobusowa PKS maj 1979 – otwarty zostaje Miejski Dom Kultury 1962 – w 20 rocznicę powstania PPR w Alei Sportowej odsłonięto obelisk ku czci ofiar niemieckiego terroru w rejonie Opoczna luty 1990 – ukazuje się pierwszy numer tygodnika zatytułowanego „Opoczyńskie Wieści” 1994 – powstaje czasopismo „Nowe Echa” skierowane do mieszkańców gminy Opoczno 1999 – miasto podczas reformy administracyjnej staje się stolicą nowego powiatu opoczyńskiego; w ramach reformy szkolnictwa w mieście utworzono dwa gimnazja Na początku roku 2000 honorowym obywatelem miasta Opoczna został Jan Paweł II 14 grudnia 2014 – otwarcie stacji kolejowej Opoczno Południe
Zabytki mały|Zamek Kazimierzowski w Opocznie upright|mały|Kolegiata św. Bartłomieja mały|Kościół św. Marii Magdaleny (cmentarny) Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty: śródmieście miasta, nr rej.: 303 z 4.12.1956 zespół kościoła parafialnego pw. św. Bartłomieja, ul. Kościelna 2: kościół, 1365, 1939, nr rej.: 307 z 1.12.1956 oraz 352 z 21.06.1967 dzwonnica, pierwsza połowa XIX, nr rej.: j.w. plebania, 1622, nr rej.: 838 z 6.02.1959 zamek, obecnie muzeum, pl. Zamkowy 1, połowa XIV w., XVII w., 1927 nr rej.: 306 z 30.11.1956 oraz 272 z 3.11.1977
zespół dworski „starostwo”, ul. Parkowa / Kolberga, XVII-XIX w., nr rej.: 779 z 30.05.1972 oraz 256 z 6.10.1995: dwór oranżeria spichrz (lamus) dwa czworaki park dom „Esterki” (obecnie Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna), ul. Kościuszki 15, 1500, nr rej.: 305 z 30.11.1956 i z 21.06.1967 Nowy cmentarz żydowski w Opocznie – data jego powstania pozostaje nieznana, znajduje się on przy ulicy Limanowskiego 23. Wskutek dewastacji – najpewniej z okresu II wojny światowej – do naszych czasów nie zachowały się żadne nagrobki. Zobacz też: Stary cmentarz żydowski w Opocznie
Zamek
Początki historii zamku sięgają XIV w., kiedy to z inicjatywy Kazimierza Wielkiego na terytorium Polski powstało wiele zamków obronnych. Zamek opoczyński, zbudowany jednocześnie z murami miasta, był typowym zamkiem miejskim tzn. leżał w obrębie miasta. Ze względu na brak źródeł trudno jest ustalić, jak wyglądał w swojej pierwotnej formie.
Zamek opoczyński spełniał rolę siedziby administracyjnej starostów, którzy mieli obowiązek utrzymywania go w stanie pełnego przygotowania na wypadek wojny. Zamek w Opocznie spłonął prawdopodobnie w trakcie wielkiego pożaru miasta w XV wieku. Po remoncie użytkowano go w XVI i XVII wieku, aż do zniszczenia w czasach Potopu szwedzkiego. W ograniczonej formie użytkowano go także później m.in. w wieży mieściło się więzienie. W XVIII wieku po remoncie podejmowano w nim króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W pierwszej połowie XIX wieku był już ruiną. Dzisiejsza forma budynku to efekt historyzującej przebudowy z 1927 roku fragmentu gmachu z XIX wieku, który zbudowano w miejscu gotyckiego zamku. Obecnie w zamku swoją siedzibę ma Muzeum Regionalne.
Kolegiata św. Bartłomieja
Kościół zbudowano w stylu gotyckim około 1365 roku z fundacji Kazimierza Wielkiego. Posiadał jedną nawę i wieżę. Został zrujnowany w 1812 roku gdy pełnił rolę szpitala. Restaurowany około 1850 przez Henryka Marconiego, rozebrany częściowo 1934 z zachowaniem gotyckiego prezbiterium będącego obecnie boczną kaplicą. Istniejący współcześnie kościół wybudowano w latach 1935–1949. kaplica gotycka (dawne prezbiterium kościoła z XIV wieku) chrzcielnica gotycka z XV wieku z herbami Rola, Nałęcz, Orzeł, Jastrzębiec, Leliwa, Odrowąż, Poraj, Łabędź nagrobek renesansowy rycerza Adam Śmigielskiego z Bnina herbu Ogończyk z 1616 r. nagrobek renesansowy chorążego rawskiego Piotra Załuskiego z 1630 r. nagrobek Jerzego Karwickiego i Anny z Podlodowskich z 1623 roku stalle renesansowe
Dom Esterki
mały|Wojciech Gerson – Esterka Małach, (1873) Znajdująca się przy rynku kamienica, jest obok zamku, plebanii i zachowanego gotyckiego prezbiterium kościoła, najstarszym zachowanym budynkiem w mieście. Tradycja wiąże powstanie domu Esterki z legendarną ukochaną króla Kazimierza Wielkiego – Żydówką Esterą. Legenda głosi, że Kazimierz Wielki poznał Esterkę polując w lasach pod Opocznem. Podobno gdy zbierała zioła dla swojego dziadka, wypadł na nią spłoszony tur i już miał ją zmiażdżyć, gdy przeszyty oszczepem runął u jej stóp. Początkowo król nie zdradzał, kim jest i podawał się za dworzanina królewskiego.
Istniejący dzisiaj budynek powstał w XVI wieku, lecz uległ zrujnowaniu w pierwszej połowy XIX wieku. Został odbudowany w 1893 r. w nowym kształcie, a w 1927 roku ponownie przebudowany według projektu architekta Majewskiego i z tego okresu pochodzi jego dzisiejszy wygląd. Z pierwotnego budynku na parterze zachowały się dwie sale o sklepieniu kolebkowym oraz tak samo sklepiona piwnica. Ponad oknami pierwszego piętra dojrzeć można fragmenty majuskułowych napisów łacińskich z XVI wieku Zręczna rada nastąpiła, Mąż doskonały służył czasowi, Wszystko obiecał poświęcić pracy i Bogu, Mąż cierpliwy błądził wygnany z miasta jako pasterz któremu oddano w opiekę rzeczy (miasto). W górnej części frontonu widnieje herb województwa sandomierskiego, do którego Opoczno niegdyś należało. Na frontonie kamienicy 19 marca 1931 r. wmurowano tablicę z popiersiem marszałka Józefa Piłsudskiego. Obecnie w budynku znajduje się biblioteka.
Plebania Na placu Kościelnym znajduje się piętrowa kamienna plebania z 1622 roku. Podobno w 1655 roku przebywał w niej dowodzący szwedzką armią w czasie Potopu feldmarszałek Arvid Wittenberg. Obecnie na parterze zachowały się pomieszczenia sklepione kolebkowo z lunetami. Nad wejściem wmurowana jest kamienna płyta z poł. XVII w. z herbami Dębno i Lewart. Pośrodku znajduje się tablica żeliwna z napisem informującym o fundacji plebanii przez Jana Alberta Liwskiego, proboszcza opoczyńskiego. Na płycie widnieje również godło z Orłem Białym i herbem Wazów.
Mury obronne i bramy miejskie