thumb|skala=1.5|Replika krypteksu (2006) Krypteks (ang. cryptex) – fikcyjne urządzenie do przechowywania tajnych informacji występujące w powieści Kod Leonarda da Vinci (2003) amerykańskiego pisarza Dana Browna, rzekomo wynalezione przez Leonarda da Vinci. Dan Brown opatrzył je wymyśloną przez siebie nazwą cryptex pochodzącą od wyrazów cryptology („kryptologia”) i codex („kodeks”). Neologizm stworzony przez Dana Browna zaczął funkcjonować w realnym świecie jako fizycznie istniejący przedmiot i wszedł do terminologii naukowej.
Konstrukcja i zasada działania thumb|skala=0.9|Konstrukcja zamka szyfrowego (zamek po otwarciu, hasło złożone z cyfr) W Kodzie Leonarda da Vinci tajna informacja zapisana jest na zwoju papirusu owiniętego wokół szklanej fiolki wypełnionej octem. Krypteksu nie można otworzyć siłą, ponieważ po pęknięciu fiolki ocet zniszczyłby papirus. Jedynym sposobem otwarcia krypteksu jest ułożenie hasła za pomocą kilku obrotowych dysków. Zasada działania mechanizmu jest podobna jak w przypadku (np. do roweru), lecz hasło nie składa się z cyfr, tylko liter. Podobne urządzenia były znane na długo przed narodzinami Leonarda da Vinci w 1452; opisywał je m.in. XII-wieczny uczony arabski Al-Dżazari.
W 2007 amerykański badacz związany z czasopismem „Skeptical Inquirer”, analizujący Kod Leonarda da Vinci, ustalił eksperymentalnie, że ocet nie działa niszcząco na papirus, i wysunął tezę, że krypteks zgodny z powieściowym opisem Dana Browna nie mógłby funkcjonować. W 2010 Harold Thimbleby, profesor informatyki z Uniwersytetu w Swansea w Wielkiej Brytanii, zwrócił uwagę, że urządzenie opisane w powieści wykorzystuje podstawową formę tzw. kryptografii klucza publicznego i że gdyby chcieć zastosować tę metodę ochrony danych, zwykły e-mail zabezpieczyłby wiadomość skuteczniej niż wyimaginowany krypteks.
Odniesienia w świecie rzeczywistym W 2004 urządzenie opisane w powieści, spopularyzowane po jej publikacji, zostało skonstruowane przez amerykańskiego rzemieślnika Justina Kirka Nevinsa i jest sprzedawane pod marką „Cryptex”, zastrzeżoną przez konstruktora w Stanach Zjednoczonych jako znak towarowy (rejestracja 2004, przedłużenie rejestracji 2017). W 2006 dziesięć tysięcy egzemplarzy replik krypteksu przekazano jako nagrody finalistom konkursu , zorganizowanego przez firmę Google; zawierały one adres URL pozwalający dotrzeć do ostatniej zagadki w konkursie. W 2014 działający egzemplarz krypteksu, który występował jako rekwizyt w filmie Kod da Vinci (2006) w reżyserii Rona Howarda, sprzedano na aukcji w domu aukcyjnym Christie’s w Londynie za 13 750 funtów brytyjskich (aukcja Pop Culture, Lot 144)W 2020 ten sam egzemplarz krypteksu zmienił właściciela, sprzedany na aukcji zorganizowanej przez firmę PropstoreAuction w Londynie (aukcja Entertainment Memorabilia, Lot 193). Zob. W powieści Dana Browna występują dwa krypteksy, natomiast w filmie Kod da Vinci (2006) Rona Howarda jeden krypteks, otwierany za pomocą hasła „APPLE”. Zob. . Inny model krypteksu pojawił się w filmie przygodowym Tomb Raider (2018). Egzemplarz krypteksu znajduje się w zbiorach Niemieckiego Muzeum Szpiegów w Berlinie.
Obliczanie liczby możliwych ustawień krypteksu bywa w amerykańskich szkołach jednym z ćwiczeń na lekcjach matematyki. Repliki krypteksu są wykorzystywane jako pełniące rolę rekwizytu w escape roomach i grach plenerowych, jako zabawki edukacyjne dla dzieci, również jako skarbonki i opakowania na prezentyPodobne urządzenie, nazwane „krypteksem”, wykorzystano jako rekwizyt w grze planszowej „Tajemnica w 5 minut” (2023). Zob. Stworzono także pamięć USB zabezpieczoną hasłem wprowadzanym za pomocą krypteksu. Zob. . W Polsce instrukcję wykonania krypteksu metodą „zrób to sam” opublikowało czasopismo „Młody Technik”. Powstała gra komputerowa oparta na motywie mechanizmu z Kodu Leonarda da Vinci (The Da Vinci Cryptex, 2023).
Krypteks z powieści dał początek nazwie niemieckiej grupy rockowej , nazwie amerykańskiej giełdy kryptowalut Cryptex, a także nazwie modelu ochrony kodu źródłowego w programowaniu komputerowym (tzw. CRYPTEX model)Byung-Rae Cha: Security Container CRYPTEX Model for Copyright Management of Software. „Journal of Advanced Navigation Technology”, 2008. Vol. 12 No. 5 (October 2008), s. 452, 462. [dostęp 2025-03-01]. , wchodząc do literatury naukowej (m.in. książka Cryptex da preservação digital (2023) portugalskiego uczonego Humberto Celeste Innareliego). Wyraz cryptex, neologizm stworzony przez Dana Browna, wszedł do zasobu leksykalnego języka angielskiego i został odnotowany w anglojęzycznej wersji Wikisłownika (Wictionary).
Krypteksy w Kodzie Leonarda da Vinci Opis białego i czarnego krypteksu Według opisów zawartych w Kodzie Leonarda da Vinci w zewnętrznym krypteksie znajduje się drugi, wewnętrzny. Zewnętrzny krypteks to cylinder o rozmiarze zbliżonym do pojemnika na piłki tenisowe wykonany z wypolerowanego białego marmuruDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 253.. Składa się z pięciu marmurowych dysków połączonych delikatną mosiężną ramką; na obu końcach mechanizmu znajdują się marmurowe czapeczki, zatyczkiDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 253.. Na każdym z pięciu dysków wyrzeźbiono wszystkie litery alfabetuDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 253.. W chwili otwarcia krypteksu zdejmuje się jedną czapeczkęDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 405–406.. W razie ustawienia niewłaściwego hasła siła zastosowana przez osobę próbującą otworzyć urządzenie „przeniesie się poprzez zawias na specjalny drążek, który okręci się wokół własnej osi ku pustej przestrzeni wewnątrz krypteksu i [...] napierając na szklaną fiolkę, w końcu ją skruszy”Dan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 405–406.. Wewnętrzny krypteks jest o połowę mniejszy, wykonany z czarnego onyksuDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 407.. Biel i czerń krypteksów mają symbolizować pierwiastek żeński i męskiDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 407.. W wewnętrznym, czarnym krypteksie umieszczono papirus z rymowaną wskazówką pozwalającą odnaleźć Świętego GraalaDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 526, 553..
Zagadki i hasła do krypteksów thumb| Personifikacja mądrości (greka wspólna: Σοφία, Sofía) w Bibliotece Celsusa w Efezie (II wiek n.e.) Zagadka, która pozwala odkryć hasło do białego krypteksu, jest ukryta pod intarsją w kształcie róży na wieku szkatułki z drewna różanego („pod różą”, łac. sub rosa, czyli w tajemnym miejscu), a zagadka pozwalająca odkryć hasło do czarnego krypteksu znajduje się w środku pierwszegoDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 252, 258–259, 407..
Hasło pierwsze (biały krypteks) ZagadkaRymowanka złożona z czterech wersów, mowa w niej o kamieniu czczonym przez braci, rozproszonym rodzie, zwoju, starym słowie mądrości i atbaszuDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 383.. Zagadkę zapisano pismem lustrzanymDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 378, 382.. Rozwiązanie zagadki i hasło: S-O-F-I-ADan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 404.Kamień czczony przez braci to „Bafomet”Dan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 401–404.. Hebrajskie „B-P-V-M-Th” po rozszyfrowaniu za pomocą atbaszu to „Sz-V-P-Y-A”, inaczej „S-o-p-h-y-j-a”, w grece wspólnej „Sofia” (gr. „mądrość”)Dan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 401–404..
Hasło drugie (czarny krypteks) thumb|Grób Isaaca Newtona w Opactwie Westminsterskim w Londynie ZagadkaW drugiej czterowierszowej rymowance wspomniano o rycerzu pochowanym w Londynie przez papieża (oryg. A Pope), o brzemiennej kuli, owocu, świętym gniewie i krzewie różyDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 424.. Rozwiązanie zagadki i hasło: A-P-P-L-E (ang. „jabłko”)Dan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 526.Rycerz to sir Isaac Newton, pogrzebany w Opactwie Westminsterskim, według powieści Dana Browna mistrz Zakonu SyjonuWedług brytyjskiej Encyklopedia Britannica Kod Leonarda da Vinci Dana Browna jest książką kontrowersyjną; wielu teologów i historyków sztuki odrzuciło przedstawione w niej teorie. M.in. w 2007 jeden z amerykańskich badaczy, , zwrócił uwagę, że twierdzenia Dana Browna, iż Zakon Syjonu to „rzeczywista organizacja” (na s. 9 polskiego wydania powieści w dziale Fakty podano, że Zakon Syjonu „naprawdę istnieje”), są niezgodne z prawdą, gdyż zostały oparte na oszustwie z lat 70. XX wieku, zdemaskowanym w latach 90. XX wieku. Zob. oraz , posiadacz tytułu honorowego sir używanego w stosunku do rycerza (knight)Dan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 488.. „A Pope” to pozbawiony kropki inicjał imienia oraz nazwisko przyjaciela Newtona – Alexandra Pope’aDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 488–489.. Prace naukowe Newtona wywołały gniew KościołaDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 488.. Legenda głosi, że Newtona uderzyło w głowę spadające jabłko, po czym zrozumiał, że upadek ciał na Ziemię i ruch ciał niebieskich są powodowane tą samą siłą – grawitacjąDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 526.. Na grobie Newtona w Opactwie Westminsterskim powinno znajdować się jabłko w różanym kolorzeDan Brown: Kod Leonarda da Vinci, s. 526..
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Strona Justina Kirka Nevinsa, konstruktora krypteksu w 2004 (cryptex.org)
Kategoria:Dan Brown Kategoria:Fikcyjne elementy dzieł Kategoria:Kryptologia Kategoria:Leonardo da Vinci w literaturze Kategoria:Mechanizmy Kategoria:Neologizmy Kategoria:Pojemniki Kategoria:Technologia fantastyczna Kategoria:Zabawki Kategoria:Znaki towarowe