thumb|Oficer 4 Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej Łuby thumb|Towarzysz i szeregowy 4 Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej thumb|Trębacz i żołnierz brygady thumb|Towarzysz brygady, mundur według ordynansu z 1790. Przy rogatywce przypięta Kokarda narodowa. 1 Brygada Kawalerii Narodowej – brygada jazdy koronnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów autoramentu narodowego.

Inne nazwy: W okresie istnienia czterech brygad - do jesieni 1789: Brygada Kawalerii Narodowej w Dywizji Wielkopolskiej (potocznie: Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej) lub Brygada 4 Kawalerii Narodowej Dywizji Wielkopolskiej

Formowanie i zmiany organizacyjne Utworzona w 1776 roku z chorągwi husarskich i pancernych partii wielkopolskiej pod nazwą Brygady Kawalerii Narodowej Wielkopolskiej. Stanowił ją sztab i sześć szwadronów, po cztery chorągwie każdy. Sztab brygady obejmował jednego oficera i trzech podoficerów, a w skład chorągwi wchodziło dwóch oficerów, jeden namiestnik, 12 towarzyszy, trzech podoficerów i 21 szeregowych. W każdym szwadronie znajdował się dodatkowo jeden podchorąży, jeden felczer i jeden trębacz. Ponadto w listopadzie 1776 w brygadzie służyło 10 towarzyszy nadkompletowych, ale jednocześnie 48 było „sowitych”, a 131 urlopowanych.

W końcu 1789 chorągwie tej brygady otrzymały numery porządkowe od 1 do 24 w broni kawalerii narodowej. W październiku 1789 roku rozpoczęto reorganizację brygad kawalerii. Z dziesięciu chorągwi Wielkopolskiej KN i dwóch chorągwi Półbrygady Małopolskiej utworzono 1 Brygadę Kawalerii Narodowej brygadiera Stanisława Łuby, a jej chorągwiom nadano numery od 1 do 12.. Sztab, z wyjątkiem nowo mianowanych majorów, pozostał z Wielkopolskiej BKB. Brygada cały czas formalnie należała do Dywizji Wielkopolskiej. Proces rozbudowy i translokacji poszczególnych chorągwi trwał wiele następnych miesięcy. W czerwcu 1790 liczyła 1797 „głów”.

Wiosną 1792 roku, w przededniu wojny z Rosją uzyskała swój najwyższy rozwój organizacyjny i liczyła etatowo 1818 ludzi, a faktycznie 1715. W marcu 1792 stacjonowała w Gnieźnie.

Całą 1 Wielkopolską Brygadą KN pisarz polny koronny Kazimierz Rzewuski w raporcie z 7 IX 1791 podsumował następująco:

Brygada w 1792 liczyła 1675 „głów”, 262 towarzyszy „przytomnych”, 57 towarzyszy przytomnych proszących o dymisję, 13 towarzyszy przytomnych proszących o przejście na towarzyszy „sowitych” i 1675 koni. W 1794 roku w marcu liczyła 1389 „głów” i 1308 koni, w maju 708 „głów” i 704 koni a we wrześniu 708 „głów” i 691 koni. W okresie powstania kościuszkowskiego posiadała na uzbrojeniu 300 karabinów, 130 pistoletów, 708 szabel i 377 pik.

Brygada w powstaniu kościuszkowskim W marcu 1794 brygada liczyła 1339 osób i 1308 koni. 12 marca rozpoczęła rozpoczęła marsz z Ostrołęki do Małopolski dysponując 1200 „szablami”. Razem z nią ruszył szwadron 4 pułku przedniej straży ppor. Zielińskiego i grupa szlachty, która uzupełniła szwadrony liniowe. 14 marca brygada przybyła do Mławy. Tam uzupełniło ją kilkunastu mieszczan. Do Krakowa dotarło jednak nie więcej jak 800 żołnierzy. W kolejnych dniach stan brygady zmalał, a to na skutek strat poniesionych w bitwie pod Racławicami, a także na skutek wycofania z jej szeregów „towarzyszy”. Ogółem pod koniec maja liczyła ona 708 „szabel” i 704 konie. Raport lipcowy wykazywał brygadę w sile 627 żołnierzy i 604 koni „stanu rzetelnego”. Brakowało wtedy do etatu 742 ludzi i 736 koni. Pod koniec sierpnia w brygadzie znajdowało się 708 osób i 691 koni. Przy takim stanie jednostka ruszyła 10 września do Wielkopolski. Ponieważ w trakcie krótkotrwałej kampanii wielkopolskiej nie zasilano szeregów regularnej kawalerii, lecz tworzono nowe pułki, brygada do upadku powstania nie osiągnęła stanu przewidzianego etatem.

Żołnierze brygady W okresie powstania brygadą dowodził gen. Antoni Józef Madaliński, Wicebrygadierem był Jan Henryk Dąbrowski, pierwszym majorem był Michał Łaszczyński, drugim majorem Pabian Gordon, a trzecim Wincenty Leśniewicz. Ponadto w brygadzie służyli: por. Michał Piotrowski,adiutant brygady ppor. Filip Frankowski, Michał Łaszczyński, porucznicy: Robert Kampenhausen, Maciej Zabłocki, Jerzy Duczymiński, Stanisław Bielamowski i Marcin Molski, a także ppor. Aleksander Dzimiński, ppor. adiutant Maciej Moraczewski i por. Ludwik Kiełczewski, oraz chor. Andrzej Piotrowski. Brygada prawie wyłącznie składała się z wielkopolan. Nawet podoficerowie i szeregowcy nosili nazwiska szlacheckie związane z tą dzielnicą. Szeregowych pochodzenia mieszczańskiego lub chłopskiego było niewielu.

Stanowiska Szreńsk, Rypin, Raciąż, Sulmierzyce, Stawiszyn, Pyzdry i Gniezno (1792) Ryczywół, Koło i Pułtusk (1794) Ostrołęka

Walki brygady W walkach wojny polsko-rosyjskiej jednostka nie wzięła udziału. Większość chorągwi wchodziła w skład korpusu rezerwowego gen. A. Byszewskiego.

Brygada brała udział w walkach w czasie Insurekcji kościuszkowskiej. Marsz brygady rozpoczął powstanie

Bitwy i potyczki: Szreńsk, Wyszogród, Łowicz, Stara Rawa, Rawa i Inowłódz (21 marca 1794) Końskie (1 kwietnia) pod Racławicami (4 kwietnia) pod Szczekocinami (6 czerwca) Końskie (26 czerwca) Starczyska (29 czerwca) obrona Warszawy i Gołków (9 lipca) Czerniaków (31 lipca) Lachy (19 sierpnia) 250px

Żołnierze brygady Do jesieni 1789 roku sztab brygad składały się z brygadiera, vicebrygadiera, kwatermistrza, audytora i adiutanta. Nowo uchwalony etat poszerzał sztab brygady o trzech majorów i adiutanta. Zgodnie z prawem ustanowionym 9 października 1789 roku brygadier, vicebrygadier i major mieli być wybierani przez króla spośród przedstawionych mu przez Komisję Wojskową w połowie osób zgodnie ze starszeństwem i zdatnością ze służby czynnej i w połowie spośród rotmistrzów z kawalerii narodowej i rodaków wracających ze służby zagranicznej. Pozostałych oficerów sztabu fortragował brygadier.

Komendanci gen. mjr Stanisław Łuba (1777− 1791), Damazy Mioduski (26 VI 1791 − dymisja 9 lipca 1792), Antoni Józef Madaliński (od 14 VII 1792 − )

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Brygady koronne kawalerii narodowej Kategoria:Wojsko Polskie w Ostrołęce Kategoria:Brygady kawalerii okresu powstania kościuszkowskiego Kategoria:Oddziały Dywizji Wielkopolskiej Kategoria:Polskie jednostki kawalerii utworzone w 1776 Kategoria:Polskie jednostki kawalerii rozwiązane w 1794 Kategoria:Oddziały polskie biorące udział w bitwie pod Racławicami