Osobowość dyssocjalna, antyspołeczne zaburzenie osobowości (, ASPD) – zaburzenie osobowości dotykające 2–3% każdego społeczeństwa, występujące częściej wśród mężczyzn niż kobiet (3:1).

Charakteryzuje się trwałym wzorcem lekceważenia i łamania norm społecznych oraz praw innych ludzi. Patologiczne zachowanie przejawia się także często w impulsywności, braku odpowiedzialności, niskiej empatii, skłonności do kłamstwa i nietrwałymi relacjami. Cechy te sprawiają, że osoby z osobowością dyssocjalną, częściej niż ogół społeczeństwa, wchodzą w konflikty z prawem (nawet 47% mężczyzn i 21% kobiet osadzonych w więzieniach spełnia kryteria diagnostyczne). Nie oznacza to, że wszyscy z zaburzeniem wchodzą w zatarg z prawem. W literaturze wyróżnia się kategorię tzw. „psychopatów odnoszących sukcesy” (), którzy pomimo bezwzględności w działaniu, potrafią powstrzymywać patologiczne zachowanie, tak aby uchronić się przed grożącymi konsekwencjami prawnymi. Osoby te mogą osiągać wielkie sukcesy w swoim zawodzie.

Wbrew mitom panującym w popkulturze, ASPD i psychopatia nie są dodatnio skorelowane z inteligencją (w rzeczywistości może występować nieduża, ujemna korelacja).

Definicje podane w ICD-10 (osobowość dyssocjalna) i w DSM (antyspołeczne zaburzenie osobowości) traktowane są jak opisujące tożsame zaburzenie (w tym także psychopatię i socjopatię). Część badaczy i klinicystów uważa kategorię za zbyt heterogeniczną i postuluje o wyodrębnienie podtypów (przynajmniej dla psychopatii). Psychopatów, którzy mogą posiadać wiele cech antyspołecznego zaburzenia osobowości (np. impulsywność, brak poczucia odpowiedzialności, skłonność do łamania norm) ma wyróżniać specyficzny styl funkcjonowania interpersonalnego i emocjonalnego: powierzchowność w bliskich relacjach, chłód emocjonalny, brak wstydu i lęku, egocentryzm.

Podobnego rozróżnienia dokonuje Kazimierz Pospiszyl, dzieląc zaburzenie na typ impulsywny i kalkulatywny. Zaburzenie osobowości wiąże się z obecnością trzech deficytów psychicznych (emocji, uczenia się i relacji interpersonalnych): deficyt lęku – defekt emocjonalny polegający na braku przyswajania odruchów moralnych i braku empatii; deficyt uczenia się – dominująca w typie impulsywnym niezdolność do uczenia się na błędach; upośledzenie związków – relacje oparte na przydatności innych do własnych celów, płytkie związki – dominujące w typie kalkulatywnym, ignorowanie konwencji społecznych; cierń psychopatyczny – zubożone życie psychiczne, kompensowane przez narcyzm – wyczulenie na przejawy niedoceniania.

Kryteria diagnostyczne Kryteria diagnostyczne ICD-10 Osobowość dyssocjalna (amoralna, antysocjalna, asocjalna, psychopatyczna, socjopatyczna) – zaburzenie, które zwraca uwagę dużą niewspółmiernością między zachowaniem a obowiązującymi normami społecznymi, charakteryzuje się (muszą być spełnione przynajmniej trzy kryteria): bezwzględnym nieliczeniem się z uczuciami innych silną i utrwaloną postawą nieodpowiedzialności i lekceważenia norm, reguł i zobowiązań społecznych niemożnością utrzymania trwałych związków z innymi, chociaż nie ma trudności w ich nawiązywaniu bardzo niską tolerancją frustracji i niskim progiem wyzwalania agresji, w tym zachowań gwałtownych niezdolnością przeżywania poczucia winy i korzystania z doświadczeń, a w szczególności – z doświadczanych kar wyraźną skłonnością do obwiniania innych lub wysuwania pozornie możliwych do uznania racjonalizacji zachowań, które są źródłem konfliktów z otoczeniem

Cechą towarzyszącą może być także nadmierna drażliwość. Zaburzenia zachowania w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym, chociaż nie zawsze występują, mogą ułatwiać rozpoznanie.

Kryteria diagnostyczne DSM-IV W modelu DSM-IV ten typ zaburzeń osobowości nosi nazwę antyspołeczne zaburzenie osobowości.

Zaburzenie osobowości typu B (zaburzenia dramatyczno-niekonsekwentne), charakteryzujące się lekceważeniem norm współżycia społecznego, agresywnością i impulsywnością, beztroskim stwarzaniem zagrożenia dla siebie i innych, obrażaniem, krzywdzeniem, okradaniem, okłamywaniem innych ludzi, brakiem odpowiedzialności i zdolności do oceny skutków swoich czynów, ubóstwem emocjonalnym, niskim poziomem empatii i poczucia winy po wyrządzeniu komuś krzywdy oraz innymi zachowaniami antyspołecznymi.

Kryteria:

utrzymujący się wzorzec braku poszanowania i pogwałcenia praw innych ludzi, pojawiający się po 15. roku życia, przejawiający się przynajmniej trzema z poniższych kryteriów: niezdolność do podporządkowania się normom społecznym opisującym zachowania zgodne z prawem, objawiająca się wielokrotnie dokonywanymi czynami stanowiącym podstawę aresztowania wielokrotne dopuszczanie się kłamstw, używanie pseudonimów przestępczych lub oszukiwanie innych dla zysku albo przyjemności impulsywność, niezdolność planowania skłonność do rozdrażnienia i agresja wyrażająca się w notorycznych bójkach i napaściach brak troski o bezpieczeństwo własne lub innych brak odpowiedzialności, wyrażający się niezdolnością spełnienia wymogów zachowania w pracy zawodowej lub w dotrzymywaniu zobowiązań finansowych brak poczucia winy wyrażający się obojętnością lub racjonalizacją wyrządzania krzywdy, szkodzenia i okradania innych wiek co najmniej 18 lat udokumentowane zaburzenia zachowania, które pojawiały się przed 15. rokiem życia zachowanie antyspołeczne nie pojawia się wyłącznie w trakcie schizofrenii lub epizodu maniiAmerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, DSM-IV, 1994, za: M. Seligman, D. Rosenhan (2003) Psychopatologia, wyd. Zysk i S-ka, ..

Kryteria diagnostyczne DSM-5 (alternatywny model zaburzeń osobowości) Kryteria diagnostyczne DSM-5 dla antyspołecznego zaburzenia osobowości są takie same jak w DSM-IV-TR. Wielu badaczy zgłaszało zastrzeżenia do przyjętego modelu, z powodu zbytniej koncentracji na obserwowalnych zachowaniach, zamiast na opisie zaburzonej osobowości. W związku z tym, w DSM-5 zaproponowano alternatywny model zaburzeń osobowości. W wypadku zaburzenia antyspołecznego, wskazuje się na istotne cechy osobowości, jak: egocentryzm, niska empatia, podstępność czy nieumiejętność tworzenia bliskich więzi z innymi. Tak sformułowany model antyspołecznego zaburzenia osobowości uwzględnia konstrukt psychopatii.

Proponowane (alternatywne) kryteria diagnostyczne Typowymi cechami antyspołecznego zaburzenia osobowości są: brak dostosowania się do prawa i norm etycznych oraz egocentryczny, bezduszny brak troski o innych, któremu towarzyszy podstępność, nieodpowiedzialność, manipulowanie i / lub podejmowanie ryzyka. Charakterystyczne trudności widoczne są w obszarach tożsamości, samosterowalności, empatii i / lub intymności, wraz ze specyficznymi, nieprzystosowawczymi cechami w domenach antagonizmu i rozhamowania:

A. Umiarkowane lub duże upośledzenie funkcjonowania osobowości, przejawiające się charakterystycznymi trudnościami w dwóch lub więcej poniższych czterech obszarach: Tożsamość: egocentryzm; poczucie własnej wartości wynikające z osiąganych osobistych korzyści, władzy lub przyjemności. Samosterowalność: ustalanie celów w oparciu o osobiste zadowolenie; brak prospołecznych wewnętrznych standardów, związanych z nieprzestrzeganiem etycznych zasad zgodnych z prawem lub daną kulturą. Empatia: brak troski o uczucia, potrzeby lub cierpienie innych; brak wyrzutów sumienia po zranieniu lub znęcaniu się nad innymi. Intymność: niezdolność do stworzenia obustronnie intymnych relacji, gdyż podstawowym nastawieniem podczas nawiązywania relacji jest chęć wykorzystania drugiej osoby (w tym podstępem i przymusem); wykorzystanie dominacji lub zastraszania w celu kontrolowania innych. B. Sześć lub więcej z poniższych siedmiu patologicznych cech osobowości: Manipulatywność (aspekt antagonizmu): częste wykorzystywanie podstępu do wpływania na innych; wykorzystanie uwodzenia, wdzięku, elokwencji lub przymusu do osiągnięcia własnych celów. Nieczułość (aspekt antagonizmu): brak troski o uczucia lub problemy innych; brak poczucia winy lub wyrzutów sumienia z powodu negatywnego lub szkodliwego wpływu własnych działań; agresja; sadyzm. Podstępność (aspekt antagonizmu): kłamliwość i nieuczciwość; fałszywe przedstawienie siebie lub wydarzeń, aby wypaść w dobrym świetle. Wrogość (aspekt antagonizmu): uporczywe lub częste gniewne uczucia; złość lub drażliwość w reakcji na drobne urazy i zniewagi; złośliwe, mściwe zachowanie. Podejmowanie ryzyka (aspekt rozhamowania): angażowanie się w niebezpieczne, ryzykowne i potencjalnie szkodliwe działania, niepotrzebnie i bez względu na konsekwencje; skłonność do odczuwania nudy i bezmyślne inicjowanie działań przeciwdziałających znudzeniu; brak troski o własne ograniczenia i lekceważenie niebezpieczeństwa. Impulsywność (aspekt rozhamowania): działanie pod wpływem chwili w odpowiedzi na momentalne bodźce; działanie tymczasowe, bez planu lub uwzględnienia wyników; trudności z ustalaniem i realizacją planów. Nieodpowiedzialność (aspekt rozhamowania): lekceważenie i nie dotrzymywanie zobowiązań finansowych i innych; brak poszanowania dla porozumień i obietnic.

Uwagi:

Osoba musi mieć przynajmniej 18 lat. Należy określić czy diagnozowany posiada cechy psychopatyczne, tworzące dystynktywny typ zaburzenia, nazywany często psychopatią (lub psychopatią pierwotną), charakteryzujący się brakiem lęku i strachu oraz śmiałym (ang. ) stylem interpersonalnym, który może maskować zachowania nieadaptacyjne (np. podstępność). Wariant psychopatyczny charakteryzuje się niskim poziomem lęku (domena negatywnej emocjonalności) i wycofaniem (domena oderwana: brak głębokich relacji, ograniczone doświadczanie emocji) oraz wysokim poziomem poszukiwania uwagi (domena antagonizmu). Wysokie zapotrzebowanie na uwagę innych i niskie wycofanie składają się na mocną stronę w funkcjonowaniu społecznym (asertywność, dominacja), podczas gdy niski lęk daje odporność na stres (stabilność emocjonalna).

Etiologia Jak w wypadku większości zaburzeń psychicznych, uznaje się, że przyczyny leżą zarówno w czynnikach genetycznych, jak i środowiskowychDonald W Black, Bad boys, bad men: confronting antisocial personality disorder (sociopathy), New York; Oxford, Oxford University Press, 2013, s. 131–162.. Badania nad bliźniętami pozwoliły ocenić, że odziedziczalność osobowości antyspołecznej wynosi 40–50%. Zakłada się, że jeszcze większy udział genów, występuje w przypadku osób, które wykazują dodatkowo silne cechy psychopatyczne (np. płytki afekt, brak empatii). Między czynnikami genetycznymi a środowiskowymi zachodzi interakcja: razem zwiększają ryzyko wystąpienia zaburzenia ponad to, gdyby jedynie zsumować ich wpływ.

Wśród czynników środowiskowych najczęściej wymienia się: deprywacja psychospołeczna dziecka, w tym: przemoc i wykorzystywanie seksualne (mogą prowadzić do zmian w budowie lub funkcjonowaniu mózgu) niska jakość relacji rodzic – dziecko (np. odrzucająca matka, brak ważnego dorosłego) słabe umiejętności wychowawcze rodziców (surowa i niespójna dyscyplina, niewielki nadzór nad dzieckiem) konflikty, przemoc w rodzinie modelowanie przez rodzica o cechach osobowości psychopatycznej lub rówieśników z zaburzeniami zachowania częste oglądanie telewizji (proponowane wyjaśnienia: modelowanie lub znieczulenie na przemoc) urazy głowy, mikrourazy mózgu u dzieci.

Dzieci i młodzież, u których występują zaburzenia zachowania, mogą prowokować negatywne reakcje opiekunów, co zwiększa ryzyko rozwoju zaburzenia.

W literaturze nie ma jednak konsensusu, które z negatywnych czynników występujących w dzieciństwie mogą rzeczywiście zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzenia u dorosłych.