Elżbieta Bowes-Lyon, urodzona jako Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon; po śmierci męża oficjalnie znana jako Elżbieta, królowa–matka (ur. 4 sierpnia 1900 w Hitchin, zm. 30 marca 2002 w Windsorze) – królowa Wielkiej Brytanii i cesarzowa Indii jako żona Jerzego VI, matka królowej Elżbiety II. Córka Claude’a Bowes-Lyona, 14. hrabiego Strathmore i Kinghorne, oraz Cecilii Cavendish-Bentinck, córki Charlesa Cavendish-Bentincka.
Była jedną z najpopularniejszych osób z brytyjskiej rodziny królewskiej – w zorganizowanym w 2002 plebiscycie na 100 najwybitniejszych Brytyjczyków zajęła 61. miejsce.
Wczesne lata życia thumb|left|Elżbieta (1909) Była dziewiątym z 10 dzieci Claude’a Bowes-Lyona, 14. hrabiego Strathmore i Kinghorne, oraz Cecilii Cavendish-Bentinck, córki Charlesa Cavendish-Bentincka. Krążą spekulacje, że matką Elżbiety tak naprawdę była zatrudniona przez Bowes-Lyonów surogatka, kucharka Marguerite Rodiere, ponieważ Cecilia po urodzeniu ośmiorga dzieci podupadła na zdrowiu i kolejna ciąża stanowiłaby zagrożenie dla jej życia. Nieznane jest dokładne miejsce jej narodzin; spekuluje się, że urodziła się albo w posiadłości swojego ojca (Saint Paul’s Walden Bury) w Herfordshire, albo w St James’s Square w Londynie, albo w zamku Glamisa w Szkocji. Została ochrzczona 23 września 1900 w parafii w Hitchin.
W wieku ośmiu lat rozpoczęła naukę w Londynie, osiągała bardzo dobre wyniki w literaturze. Po ukończeniu prywatnej edukacji pod okiem niemieckiej guwernantki w wieku 13 lat zdała Oxford Local Examination.
W dniu 14. urodzin Elżbiety Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom. Elżbieta pomagała w pielęgnacji chorych w zamienionym na szpital zamku Glamis. Na froncie zachodnim walczyli jej dwaj bracia: Fergus zginął w 1915 w bitwie pod Loos, a Michael został w maju 1917 uznany za zaginionego, ale tak naprawdę został wzięty do niewoli i do końca wojny przebywał w obozie jenieckim.
Małżeństwo W 1921 dwukrotnie odrzuciła oświadczyny Alberta Jerzego, ale ostatecznie przyjęła je pod groźbą wykluczenia jej z królewskich kręgów towarzyskich. Poślubiła księcia 26 kwietnia 1923 w Opactwie Westminsterskim. W drodze na ceremonię ślubną złożyła kwiaty przed Grobem Nieznanego Żołnierza; ten gest był powtarzany przez każdą kolejną małżonkę członka rodziny królewskiej. Po ślubie uzyskała tytuł Jej Królewskiej Wysokości Księżnej Yorku. Miała z mężem dwie córki: Elżbietę (1926–2022) i Małgorzatę Różę (1930–2002).
Wypełniając obowiązki reprezentacyjne rodziny królewskiej, razem z mężem odbyła szereg podróży zagranicznych, m.in. uczestniczyła w chrzcie przyszłego króla Jugosławii Piotra II, a także złożyła wizytę w Kenii, Ugandzie i Sudanie oraz pojawiła się na otwarciu Parlamentu Federalnego Australii w Canberze w 1927.
Królowa Wielkiej Brytanii thumb|Elżbieta z mężem W styczniu 1936 zmarł teść Elżbiety, król Jerzy V, a 11 grudnia tego samego roku abdykował starszy brat męża, Edward VIII, który ustąpił z tronu z powodu braku akceptacji planów jego małżeństwa z Wallis Simpson. Po abdykacji brata książę Yorku wstąpił na tron, przyjmując imię Jerzego VI. Para królewska została koronowana 12 maja 1937. Elżbieta była pierwszą od czasu dynastii Tudorów małżonką króla pochodzącą z Wielkiej Brytanii. Nie przepadała za swoją szwagierką, o której mówiła per „ta kobieta”. Jerzy VI i Elżbieta odbyli do wybuchu II wojny światowej dwie ważne podróże – byli we Francji w lipcu 1938 oraz w Kanadzie i USA w czerwcu i lipcu 1939. W Kanadzie królowa zyskała wielką popularność i w późniejszych latach często odwiedzała ten kraj. thumb|Elżbieta Bowes-Lyon w 1939 thumb|Elżbieta Królowa i księżniczka Elżbieta (po prawej) rozmawiają z brytyjskimi spadochroniarzami przygotowującymi się do D-Day, 19 maja 1944 Po wybuchu wojny istniały plany ewakuacji królowej i córek do USA lub Kanady, czego Elżbieta odmówiła, tłumacząc, że nie opuści męża i rodaków w obliczu zagrożenia. Kiedy podczas niemieckich nalotów na Wyspy Brytyjskie ministrowie nakłaniali królową, aby wyjechała z Londynu, Elżbieta odpowiedziała: Dzieci nigdzie nie pojadą beze mnie, ja nie opuszczę króla, a król nigdy nie wyjedzie. Deklaracja ta przyniosła jej popularność wśród Brytyjczyków. Para królewska odbywała w okresie wojny wiele podróży po kraju, odwiedzając zbombardowane miasta i fabryki oraz rannych w szpitalach. Elżbieta była tytularnym dowódcą służby pielęgniarskiej w Wielkiej Brytanii.
W 1947 wraz z mężem odbyła długą podróż po Afryce Południowej, a w następnym roku obchodziła jubileusz 25-lecia małżeństwa. Na początku lat 50. choroba króla ograniczyła jego aktywność publiczną. Jerzy VI zmarł 6 lutego 1952, po czym na tron wstąpiła starsza córka, Elżbieta II.
Królowa Matka thumb|Sztandar Elżbiety thumb|Trumna z ciałem Elżbiety podczas pogrzebu thumb|Pomnik Elżbiety i Jerzego VI na The Mall w Londynie Po śmierci męża otrzymała tytuł Her Majesty Queen Elizabeth The Queen Mother; odstąpiono od zwyczajowego tytułu Queen Elizabeth dla odróżnienia od panującej córki i od alternatywnego Queen Dowager (Królowa Wdowa), ponieważ wciąż żyła królowa Maria, żona Jerzego V. Wśród Brytyjczyków zyskała przydomek Queen Mum (Królowa Matka).
Po śmierci męża wyjechała do Szkocji, ale po spotkaniu z premierem Churchillem powróciła do życia publicznego i jako wdowa kontynuowała obowiązki reprezentacyjne. W lipcu 1953 odbyła pierwszą od czasu pogrzebu męża podróż zagraniczną – odwiedziła Rodezję Południową, gdzie położyła kamień węgielny pod University College of Rhodesia and Nyasaland. Patronowała lub kierowała ok. 350 organizacjami, w tym brytyjskim Komitetem Czerwonego Krzyża. Pełniła liczne honorowe funkcje wojskowe, m.in. dowódcy sił kobiecych w armii, marynarce i lotnictwie, i komendanta Centralnej Szkoły Lotnictwa Królewskich Sił Powietrznych (RAF). Przez 25 lat (do 1980) była kanclerzem Uniwersytetu w Londynie, a także kanclerzem Uniwersytetu Dundee i doktorem honoris causa innych uczelni. Od 1978 (jako jedyna kobieta w historii) nosiła prestiżowy tytuł honorowy lorda strażnika Pięciu Portów.
Była jednym z najpopularniejszych i najbardziej lubianych członków rodziny królewskiej. Wyremontowała zamek Mey na wybrzeżu szkockim, gdzie spędzała co roku trzy tygodnie w sierpniu i dziesięć dni w październiku. W 2000 obchodziła uroczyście 100. rocznicę urodzin. Tego dnia odbyło się w londyńskiej Katedrze św. Pawła uroczyste anglikańskie nabożeństwo dziękczynne, które uświetniła homilia arcybiskupa Canterbury.
W ostatnich miesiącach życia chorowała na ostre zapalenie oskrzeli. Zmarła we śnie, 30 marca 2002 o godz. 15.15 czasu lokalnego, w swojej rezydencji 9 km od Windsoru, w wieku 101 lat. Przed śmiercią była przy niej jej córka, królowa Elżbieta II. W uroczystościach pogrzebowych Elżbiety, które odbyły się 9 kwietnia 2002, uczestniczyło ponad 1 mln Brytyjczyków.
Odznaczenia Dama Orderu Podwiązki (1936) Krzyż Wielki Legii Honorowej (1938) Szereg innych odznaczeń brytyjskich i zagranicznych.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Brytyjskie królowe Kategoria:Brytyjscy stulatkowie Kategoria:Brytyjska rodzina królewska Kategoria:Doktorzy honoris causa Kategoria:Odznaczeni Królewskim Orderem Wiktoriańskim Kategoria:Odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego Kategoria:Odznaczeni Orderem Kanady Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Ostu Kategoria:Odznaczeni Orderem Podwiązki Kategoria:Damy Orderu Świętych Olgi i Zofii Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Urodzeni w 1900 Kategoria:Zmarli w 2002 Kategoria:Pochowani w kaplicy św. Jerzego w Windsorze