mały|Mapa przedstawiająca wskaźnik percepcji korupcji dla poszczególnych państw (2025) mały|Alegoria przedstawiająca zjawisko korupcji(Fresk Elihu Vedder z 1896) mały|Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji
Korupcja (łac. corruptio – zepsucie) – nadużycie stanowiska publicznego w celu uzyskania prywatnych korzyści. Korupcja może w praktyce powstawać niezależnie od formy rządów. Poziom korupcji może być bardzo różny, od drobnych przypadków wykorzystania wpływu lub faworyzowania w celu wyświadczenia lub oddania przysługi, do kleptokracji (rządów złodziei), gdzie porzucone zostają nawet zewnętrzne pozory uczciwości.
Z korupcją można się spotkać zarówno w biurach polityków, jak i urzędników, w sektorze państwowym, jak i prywatnym. Często związana jest ona z handlem narkotykami, prostytucją, zarabianiem nielegalnych pieniędzy, ale się do nich nie ogranicza. Żeby zrozumieć problem i znaleźć skuteczne środki zaradcze konieczne jest w trakcie analizy rozdzielenie przestępczości i korupcji.
Definicje prawne W rozumieniu art. 1 ust. 3a ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym () korupcją jest obiecywanie, proponowanie, wręczanie, żądanie, przyjmowanie przez jakąkolwiek osobę, bezpośrednio lub pośrednio, jakiejkolwiek nienależnej korzyści majątkowej, osobistej lub innej, dla niej samej lub jakiejkolwiek innej osoby, lub przyjmowanie propozycji lub obietnicy takich korzyści w zamian za działanie lub zaniechanie działania w wykonywaniu funkcji publicznej lub w toku działalności gospodarczej.
W rozumieniu art. 2 cywilnoprawnej konwencji o korupcji sporządzonej w Strasburgu dnia 4 listopada 1999 r. () korupcją jest żądanie, proponowanie, wręczanie lub przyjmowanie, bezpośrednio lub pośrednio, łapówki lub jakiejkolwiek innej nienależnej korzyści lub jej obietnicy, które wypacza prawidłowe wykonywanie jakiegokolwiek obowiązku lub zachowanie wymagane od osoby otrzymującej łapówkę, nienależną korzyść lub jej obietnicę.
Z kolei Prawnokarna konwencja o korupcji sporządzona w Strasburgu dnia 27 stycznia 1999 r. () nakłada na strony konwencji obowiązek przyjęcia środków koniecznych do uznania przez prawo wewnętrzne za przestępstwo szereg zachowań związanych z przekupstwem: krajowych i zagranicznych funkcjonariuszy publicznych funkcjonariuszy organizacji międzynarodowych członków krajowych i zagranicznych zgromadzeń przedstawicielskich sprawujących władzę ustawodawczą lub wykonawczą członków międzynarodowych zgromadzeń parlamentarnych sędziów i funkcjonariuszy sądów międzynarodowych a także: handel wpływami, przekupstwa w sektorze prywatnym, pranie pieniędzy pochodzących z przestępstw korupcyjnych i przestępstwa księgowe.
Konwencja Narodów Zjednoczonych Przeciwko Korupcji () z 31 października 2003 r. określa przekupstwo jako obietnicę, propozycję lub wręczenie funkcjonariuszowi publicznemu, bezpośrednio lub pośrednio, nienależnej korzyści dla samego funkcjonariusza lub innej osoby bądź podmiotu, w celu działania lub zaniechania działania podczas wykonywania przez niego obowiązków służbowych, a także domaganie się lub przyjęcie przez funkcjonariusza publicznego, bezpośrednio lub pośrednio, takiej korzyści (art. 15). Do korzyści zaliczane jest mienie materialne, jak i niematerialne, ruchome i nieruchome, trwałe i nietrwałe, a także dokumenty prawne lub instrumenty stanowiące o istnieniu tytułu własności lub uprawnieniach do tych korzyści (art. 1).
Konwencja OECD o zwalczaniu przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transakcjach handlowych sporządzona w Paryżu 17 grudnia 1997 r. () w art. 1 zobowiązuje Strony do uznania za przestępstwo umyślnego proponowania, obiecywania lub dawania przez jakąkolwiek osobę jakiejkolwiek nienależnej korzyści majątkowej lub innej zagranicznemu funkcjonariuszowi publicznemu, zarówno bezpośrednio, jak i poprzez pośredników, dla takiego funkcjonariusza lub dla osoby trzeciej, w celu skłonienia tego funkcjonariusza do działania lub powstrzymania się od działania w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych, w celu otrzymania lub utrzymania możliwości prowadzenia działalności gospodarczej lub zapewnienia sobie innej nienależnej korzyści w prowadzeniu międzynarodowej działalności gospodarczej. Karane są również: podżeganie, pomocnictwo, poplecznictwo, sprawstwo kierownicze, usiłowanie i zmowa w celu przekupienia. Działanie lub zaniechanie działania w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych obejmuje wszelkie wykorzystanie stanowiska funkcjonariusza publicznego, bez względu na to, czy pozostaje w zakresie kompetencji udzielonych temu funkcjonariuszowi.
Warunki sprzyjające korupcji Korupcji sprzyja przede wszystkim rozległa ingerencja państwa w gospodarkę. Im więcej zezwoleń, koncesji i regulacji wydaje administracja oraz im większa jest uznaniowość decyzji urzędniczych, tym więcej powstaje okazji do żądania i przyjmowania łapówek. Ryzyko zwiększa niejasne, skomplikowane i regulujące zbyt wiele dziedzin życia prawo (inflacja prawa), a także wysoki udział własności państwowej w gospodarce (etatyzm), kontrola cen, ograniczenia w handlu zagranicznym oraz liczne dotacje, świadczenia i ulgi rozdzielane przez urzędników. Okazją do nadużyć są również przetargi publiczne o niejasnych zasadach, nieprzejrzyście prowadzone procesy prywatyzacyjne, wspólne przedsięwzięcia gospodarcze państwa i przedsiębiorstw prywatnych oraz zaangażowanie znacznych środków publicznych w pojedyncze projekty.
Drugą grupę czynników stanowi słabość instytucji państwa. Składają się na nią słaba władza sądownicza i wymiar sprawiedliwości, brak lub niewielka odpowiedzialność karna urzędników za podejmowane decyzje, brak przejrzystości w działaniach rządu, nieuregulowany prawnie lobbing, centralizacja władzy i rządy niedemokratyczne, a także niskie wynagrodzenia urzędników państwowych. Korupcję utrwalają zamknięte kliki dbające o własne interesy i nieformalne sieci towarzyskie, a karalność strony wręczającej łapówkę sprawia, że ukrycie przestępstwa leży w interesie obu stron.
Znaczenie mają też czynniki społeczne: bierność lub bezkrytyczność obywateli wobec poczynań władzy, słabe więzy społeczne, brak wolności słowa i pluralistycznych, niezależnych mediów oraz brak społecznych programów prewencyjnych. Badanie przeprowadzone dla Komisji Europejskiej wskazało ponadto na podwyższone ryzyko korupcji w systemach ochrony zdrowia finansowanych z podatków.
Negatywne skutki Korupcja zakłóca funkcjonowanie mechanizmów rynkowych, zniechęca inwestorów krajowych i zagranicznych, ogranicza wzrost gospodarczy oraz szkodzi finansom publicznym, deformując strukturę wydatków, zmniejszając rentowność inwestycji publicznych i obniżając dochody państwa. Osłabia zaufanie społeczeństwa do organów władzy państwowej, a nawet do podmiotów prywatnych, ogranicza realizację celów społecznych, sprzyja naruszaniu praw człowieka oraz pogłębia nierówności społeczne i ubóstwo. Według Transparency International zaniechania państw w zwalczaniu korupcji osłabiają demokrację i umożliwiają rozwój zorganizowanej przestępczości.
Demokracja Korupcja stanowi poważne zagrożenie dla rozwoju państwa. W dziedzinie polityki, podkopuje demokrację i dobre zarządzanie przez naruszanie procesów formalnych. Korupcja w czasie wyborów i w ciałach ustawodawczych skutkuje nierówną dystrybucją dóbr i usług. Bardziej ogólnie, na skutek korupcji zmniejsza się zdolność instytucji do wykonywania procedur, wypompowane zostają zasoby a urzędnicy są zatrudniani i awansują bez uwzględniania ich sprawności. Jednocześnie korupcja narusza takie wartości demokratyczne jak zaufanie i tolerancja.
Gospodarka Korupcja podkopuje również rozwój gospodarczy, generując poważne wypaczenia i niesprawność. Dla przedsiębiorców prywatnych, korupcja zwiększa koszty prowadzenia działalności, dodając same pozaprawne opłaty, koszty prowadzenia negocjacji z urzędnikami, ryzyko złamania uzgodnień i ryzyko wykrycia. Chociaż niektórzy utrzymują, że korupcja zmniejsza koszty przez redukcję biurokracji, to ogólnie w coraz większym stopniu przyjmuje się, że dostępność łapówek nakłania urzędników do wymyślania nowych zasad i opóźnień. Poza zwiększaniem kosztów, korupcja wprowadza nierówne zasady, chroniąc firmy mające powiązania przed konkurencją i pośrednio promując firmy mało efektywne.
Korupcja wykoślawia również sektor publiczny, przenosząc inwestycje publiczne do projektów oferujących więcej łapówek. Urzędnicy mogą zwiększać techniczną złożoność projektów publicznych, żeby ukryć takie układy, w ten sposób jeszcze głębiej zakłócając przebieg inwestycji. Korupcja osłabia też zgodność z wymaganiami konstrukcyjnymi, ochrony środowiska itp., obniża jakość usług państwowych i infrastruktury oraz zwiększa ciężar budżetu. Jednym z najgroźniejszych zjawisk korupcyjnych są łapówki za podpisanie protokołu odbioru niezgodnego z prawdą – za produkt niepełny, niedziałający, wadliwy lub w ogóle nieistniejący.
Istnieje pogląd, że korupcja spełnia rolę „smarującą” wzrost gospodarczy w państwach o nieefektywnym sektorze publicznym, jednak wyniki badań empirycznych są w tej kwestii niejednoznaczne. Według modeli budowanych w oparciu o teorię gier przez Ubedę i Dueneza z Uniwersytetu Harvarda pewien niewielki poziom korupcji jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa.
Dobrobyt narodowy Korupcja ma znaczący ujemny wpływ na poziom życia obywateli, pogłębiając nierówności i ubóstwo. Rządy mają wtedy tendencje do stosowania zasad, które faworyzują dających łapówki, a nie ogół. Inny przykład to konstruowanie praw chroniących wielkie korporacje, a jednocześnie krzywdzących drobne przedsiębiorstwa. Politycy promujący w ten sposób przedsiębiorczość, oddają po prostu przysługi korporacjom, które miały duży wkład w ich kampanie wyborcze.
Rodzaje nadużyć Korupcja obejmuje zarówno nadużycia popełniane przez urzędników państwowych, takie jak defraudacja, nepotyzm czy przyznawanie stanowisk i kontraktów publicznych sponsorom, znajomym i rodzinie, jak i nadużycia wiążące osoby prywatne z funkcjonariuszami publicznymi: przekupstwo, wymuszenie, płatną protekcję lub oszustwo. Przekupstwo wymaga udziału dwóch stron: tej, która oferuje łapówkę, i tej, która ją przyjmuje. W niektórych krajach praktyki korupcyjne rozciągają się na wszystkie dziedziny życia publicznego, czyniąc prowadzenie przedsiębiorstwa praktycznie niemożliwym bez wręczania łapówek.
Do najczęściej wyróżnianych form korupcji zalicza się przekupstwo, czyli wręczanie i przyjmowanie korzyści, które może przybierać postać pieniędzy, prezentów, nieruchomości, awansów czy innych przywilejów. Defraudacja, kradzież i oszustwo polegają na bezprawnym zawłaszczeniu lub wyprowadzeniu powierzonych środków i mienia. Wymuszenie i szantaż opierają się na groźbie, w odróżnieniu od przekupstwa wykorzystującego zachętę. Handel wpływami to płatne wykorzystywanie własnych powiązań z osobami sprawującymi władzę w celu uzyskania korzyści lub preferencyjnego traktowania, a faworyzowanie, nepotyzm i klientelizm sprowadzają się do uprzywilejowania osób bliskich sprawcy niezależnie od ich kwalifikacji.
Szczególną formą jest zawłaszczenie państwa, opisane po raz pierwszy przez Bank Światowy w 2000 roku na przykładzie państw przechodzących transformację po rozpadzie ZSRR. Polega ono na tym, że wąskie grupy interesu wpływają na kształt stanowionego prawa i decyzji rządowych, aby umocnić własną pozycję ekonomiczną. Różni się od pozostałych form korupcji tym, że zmierza nie do obejścia istniejących przepisów, lecz do takiego ich tworzenia, by służyły wpływowym podmiotom.