alt=Trzy postacie z głowami spuszczonymi w dół na czarnym tle i czerwonymi gwiazdami na czołach.|mały|Obraz Marka Oberländera, „Napiętnowani” (1955), który przedstawia trójkę żydów z piętnem w postaci czerwonej gwiazdy na czołach, tym samym fałszywie łącząc naród żydowski z komunizmem. Stygmatyzacja – negatywne identyfikowanie jakiejś osoby lub grupy osób i stereotypowe odrzucanie ich (dyskryminowanie) w kontaktach społecznych. Stygmatyzacja jest efektem posiadanie atrybutu dyskredytującego, który może być widoczny i rozpoznawalny od razu lub ukryty i widoczny dopiero po czasie.
Osobną kategorią stygmatyzacji jest wykluczenie dotyczące choroby i niepełnosprawności, ze względu na jego wpływ na diagnozowanie i leczenie jednostek.
Historia stygmatyzacja
Historycznie jest to rodzaj kary stosowany przynajmniej od czasów starożytnej Grecji. Tamże miała formę nadawania fizycznego znaku (piętnowania) na ciele osoby stygmatyzowanej, aby w sposób widoczny wskazać jej winę i zły status moralny. Pierwszym tekstem kultury judeochrześcijańskiej, łączącym fizyczną skazę z duchowym naznaczeniem winy jest Księga Powtórzonego Prawa.
Stygmatyzacja może stanowić niepożądany skutek zaburzeń psychicznych, polegający na negatywnym klasyfikowaniu ludzi, co historycznie stanowiło normę. Istotną zmianę w tym aspekcie wprowadził oświeceniowy lekarz, Philippe Pinel, który w 1792 roku wprowadził doktrynę traktowania pacjentów psychiatrycznych w sposób humanitarny i podmiotowy. Po II wojnie światowej główny wpływ na badania nad stygmatyzacją miał Erving Goffman, amerykański socjolog. Kluczowa w tym temacie była jego książka z 1963 roku, będąca pionierskim dziełem badania stygmatyzacji społecznej.
Stygmatyzacja społeczna Współcześnie stygmatyzacja rozumiana jest zazwyczaj zgodnie z koncepcją Goffmana jako wtórna postawa społeczna. Naznaczanie bywa przyczyną deprecjonowania jednostek i grup społecznych. Jest on też bazowym mechanizmem tworzenia stereotypów i profilowania jednostek.
Stygmatyzacja jest procesem, w którym etykietę nadaje się osobom niespełniającym oczekiwań innych – nietypowym w wyglądzie, cechy psychologiczne i społeczne, odmiennym kulturowo lub rasowo, niechętnym lub nieumiejącym zachowywać się zgodnie z przyjętymi normami. Tym samym może być również efektem cechy, która w powszechnym kontekście nie jest postrzegana negatywnie. Przykładowo w niektórych środowiskach jednostka z wykształceniem wyższym niż osoby z jej otoczenia może być dotknięta stygmatyzacją z tego powodu.
Konsekwencje stygmatyzacji
Autostygmatyzacja Konsekwencją stygmatyzacji społecznej może być autostygmatyzacja, czyli zgoda osoby stygmatyzowanej z negatywnym stereotypem, który ją dotyczy. Utrwalanie uprzedzeń innych wobec swojej osoby może wytwarzać w konsekwencji negatywne emocje (strach, gniew, obniżone poczucie własnej wartości), które ostatecznie mogą ograniczyć dążenie jednostki w sięgnięciu po potrzebną jej pomoc.
Autostygmatyzacja jest szczególnie problematyczna dla osób cierpiących na zaburzenia psychiczne. Prowadzi ona do efektu określanego jako „po co próbować” (ang. why-try effect). Obniżone poczucie własnej wartości prowadzi do ograniczenia sprawczości, przez co osoby chore psychicznie rezygnują z działań, które mogłyby dążyć do poprawy ich sytuacji życiowej.
Stres Osoby dyskredytowane mogą odczuwać napięcie psychiczne zarówno z powodu wstydu związanego z widocznością atrybutu dyskredytującego lub ze względu na trudności dotyczącego ukrywania tego atrybutu.
Leczenie uzależnień Stygmatyzacja osób uzależnionych od alkoholu jest istotnym czynnikiem utrudniającym ich leczenia, ze względu na etykietę alkoholika, która w ich rozumieniu jest nadana w momencie podjęcia leczenia. Stygmatyzacja dotyka również ich terapeutów i pracowników sektora leczenia uzależnień jako osoby zatrudnione w instytucjach gorszej kategorii.
Jednym z pozytywnych skutków procesu naznaczania, wykorzystywanym w terapii, jest wychodzenie z uzależnień. Pierwszym krokiem jest autonaznaczenie, czyli werbalizacja braku kontroli nad sobą, warunek niezbędny powodzenia terapii.
Utrudnienie w diagnostyce Obawa przed stygmatyzacją może powodować opóźnienie w diagnostyce dotyczącej choćby zdrowia psychicznego, leczenia uzależnień lub chorób epidemicznych (takich jak HIV).
Przypisy
Kategoria:Stereotypy