Wilhelm Franz Canaris (ur. 1 stycznia 1887 w AplerbeckAplerbeck – obecnie dzielnica Dortmundu., zm. 9 kwietnia 1945 w obozie koncentracyjnym Flossenbürg) – niemiecki wojskowy i oficer wywiadu, admirał, szef Abwehry (1935–1944), wysoki dygnitarz III Rzeszy, a zarazem jeden z przywódców opozycji antyhitlerowskiej. W 1945 roku zdekonspirowany i stracony.
Życiorys Młodość i początek służby w marynarce Wilhelm Canaris urodził się w Aplerbeck (obecnie dzielnica Dortmundu) w Niemczech jako syn zamożnego przemysłowca Carla Canarisa i Augusty z domu Popp.
thumb|lewo|Aplerbeck, widokówka z 1910 r.
Carl Canaris wywodził się z rodziny Canarisi pochodzącej z okolic jeziora Como w północnych Włoszech, która w XVIII wieku przeniosła się do Niemiec i w 1789 zmieniła nazwisko na CanarisBogusław Wołoszański, Sensacje XX wieku, II wojna światowa, s. 65–74.. Był bogatym właścicielem kopalń węgla pod Dortmundem, był również inżynierem zatrudnionym w jednej z okolicznych hut i dyrektorem huty.
Jego rodzina twierdziła, że spokrewniona była z rodziną XIX-wiecznego greckiego bojownika o wolność admirała Konstandinosa Kanarisa.
W 1905 roku Wilhelm Canaris wstąpił do Cesarskiej Szkoły Kadetów (Marineakademie) Kaiserliche Marine w Kilonii. Po dwóch latach nauki w stopniu chorążego rozpoczął służbę na krążowniku SMS „Bremen”. W 1908 roku w stopniu podporucznika (Leutnant zur See) został adiutantem dowódcy tego okrętu. Krążownik „Bremen”, na którym służył Canaris, przez kolejne lata operował w rejonie Ameryki Południowej, gdzie spełniał rolę pływającego ośrodka wywiadu niemieckiego. To tutaj nauczył się języka hiszpańskiego i wykonywał niewielkie zadania wywiadowcze. Otrzymał wysokie odznaczenie boliwijskie – Order Bolivara. W 1912 roku w stopniu porucznika (Oberleutnant zur See), został przeniesiony na krążownik SMS „Dresden”, na którym służył w czasie wybuchu I wojny światowej na wodach Oceanu Spokojnego. Krążownik SMS „Dresden” wchodził w skład eskadry Dalekiego Wschodu pod dowództwem wiceadmirała Maximiliana von Spee.
I wojna światowa thumb|SMS „Dresden” w Kanale Kilońskim
1 listopada 1914 roku niemiecka eskadra w składzie dwóch krążowników pancernych i czterech krążowników w okolicy chilijskiego portu Coronel napotkała pięć brytyjskich krążowników. Po blisko godzinnej bitwie Niemcy zatopili okręty HMS „Good Hope” i HMS „Monmouth”. Powodowani porażką i chęcią zemsty Brytyjczycy wysłali w rejon silną eskadrę, której trzon stanowiły nowoczesne krążowniki liniowe HMS „Invincible” i HMS „Inflexible”. Podczas bitwy koło Falklandów 8 grudnia 1914 roku okręt Canarisa wymknął się spod nieprzyjacielskiego ognia, korzystając z okazji, że krążowniki HMS „Kent” i HMS „Cornwall” zajęły się walką z SMS „Nürnberg” i SMS „Leipzig”, po czym podjął samotnie działania rajderskie.
W marcu 1915 roku SMS „Dresden” został osaczony w pobliżu wysp Juan Fernandez przez trzy brytyjskie okręty (według innej wersji były to dwa brytyjskie okręty i wybrzeże Ziemi Ognistej)Jan Gajewski, Canaris, s. 20.. Zdając sobie sprawę z przewagi przeciwnika Canaris udał się na pokład HMS „Glasgow”, gdzie wobec brytyjskiego dowódcy komandora Johna Luce’aTadeusz Maria Gelewski, Zbrodnie wojenne na morzu w drugiej wojnie światowej, s. 87. złożył oficjalny protest wobec pogwałcenia neutralności Chile przez Brytyjczyków. W tym czasie niemiecka załoga rozpoczęła ewakuację, po czym wysadziła okręt w powietrze, aby ten nie dostał się w nieprzyjacielskie ręce.
W Chile został internowany i osadzony w obozie na wyspie Quiriquina, odległej o 500 mil od Valparaíso, skąd wsławił się brawurową ucieczką w grudniu 1915 rTVP, Bogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Sprawa admirała Canarisa.. Dotarł do ambasady niemieckiej w Santiago, gdzie otrzymał fałszywy chilijski paszport na nazwisko Reed-RosasBogusław Wołoszański, Sensacje XX wieku. II wojna światowa, s. 70. i przez Andy w przebraniu Metysa dotarł do Buenos Aires (według innej wersji w stolicy Argentyny zagościł u niemieckiego kolonisty Luisa von Bülowa, który tutaj załatwił mu chilijski paszport na nazwisko Reed-RosadJan Gajewski, Canaris, s. 21..) Zdołał przedostać się do Niemiec przez Wielką Brytanię, gdzie umknął agentom kontrwywiadu MI5, na pokładzie brytyjskiego statku handlowego „Frisia” płynącego do Rotterdamu. Z Holandii, wciąż z chilijskim paszportem, udał się do swojej ciotki, Dorothei Popp, mieszkającej w Hamburgu. 17 września 1915 roku został w Berlinie odznaczony Krzyżem ŻelaznymChrister Jörgensen: Sekrety historii. Szpiedzy – tajna armia Hitlera, wyd. polskie 2012, s. 65–74. przez cesarza Wilhelma II. 16 listopada 1915 awansował na stopień kapitana marynarki (Kapitänleutnant).
Po powrocie Canaris został zwerbowany do pracy w Nachrichtendienst (Geheime Nachrichtendienst der Heeres – „Tajna Służba Wywiadowcza Armii”) – wywiadzie wojskowym Cesarstwa Niemieckiego. Służył w komórce Etappe – agencji zakupów pod dowództwem komandora (Kapitän zur See) Hansa von KrohnemaChrister Jörgensen, Sekrety historii. Szpiedzy – tajna armia Hitlera, s.71., vel (Kurt von Kron)Bogusław Wołoszański, Sensacje XX wieku, II wojna światowa, s. 72., był jednak przede wszystkim agentem operacyjnym wywiadu. Prowadził dobrze zorganizowaną pracę wywiadowczą w Hiszpanii i we Włoszech. Według oficera Abwehry Richarda Protzego w Hiszpanii Canaris przyczynił się do wysadzenia w powietrze 9 brytyjskich statków oraz podburzał plemiona arabskie w Maroku i Afryce Północnej przeciwko władzom francuskim i brytyjskim. W Madrycie skutecznie zdobywał informacje na temat planowanych transportów surowców i żywności do Wielkiej Brytanii. Na ich podstawie niemieckie dowództwo marynarki precyzyjnie kierowało U-booty, które mogły każdego miesiąca zatopić statki o łącznej wyporności 600 000 BRT, co z kolei mogło zmusić Wielką Brytanię do kapitulacji.
Brytyjczycy postanowili wówczas zabić Canarisa. W tym celu latem 1916 roku do stolicy Hiszpanii przybył agent wywiadu angielskiego Stewart Menzies – późniejszy szef SIS. Canaris uniknął śmierci, gdyż po kolejnym ataku malarii, nabytej podczas służby w marynarce, został odesłany na rekonwalescencję do Niemiec. Zdając sobie sprawę, że jest celem poszukiwań Brytyjczyków, podjął próbę przejazdu przez Francję i Włochy w przebraniu mnicha. W Domodossola na granicy włosko-szwajcarskiej wpadł w ręce włoskiej policji i został osadzony w więzieniu pod zarzutem szpiegostwa, za co groziła mu kara śmierci. Zaczął symulować gruźlicę – gryzł język i pluł krwią. Gra była na tyle przekonująca, że rozprawa została odłożona. Dodatkowo jego hiszpańscy przyjaciele, m.in. młody oficer Francisco Franco, zabiegali o zwolnienie go z więzienia. Włosi postanowili odesłać go pod strażą do granicy francusko-włoskiej, skąd udał się z powrotem do Madrytu (według innej wersji Canaris udusił więziennego kapelanaJan Gajewski, Canaris, s. 23.Ian Colvin, Hitler’s Secret Enemy – Chief of Intelligence, Londyn 1967. i w jego przebraniu uciekł zza kratBogusław Wołoszański, Sensacje XX wieku, II wojna światowa, s. 71.).
thumb|Niemiecki okręt podwodny U-38
Canaris wrócił do Berlina, skąd po zakończeniu leczenia rozpoczął służbę na okrętach. Na krótko w grudniu 1916 roku był dowódcą torpedowca D 9, po czym do czerwca szkolił się na okrętach podwodnych. Był następnie dowódcą okrętów podwodnych: (czerwiec–wrzesień 1917), następnie: U-38 (16 września 1917–15 listopada 1917), UC-27 (28 listopada 1917 – 14 stycznia 1918), U-34 (18 stycznia 1918–13 marca 1918) (na tym okręcie zatopił dwa parowce francuskie i jeden brytyjski) oraz . Ostatni z okrętów pozostawał pod jego rozkazami od 11 maja 1918 roku do 29 listopada tego roku, operując z bazy w Cattaro (Kotorze)Jan Gajewski, „Canaris”, s. 23., dokonywał ataków na statki alianckie, topiąc 21 sierpnia 1918 francuski parowiec „Champlain” (7418 t) na zachód od brzegów Portugalii.
8 listopada 1918 roku Canaris przypłynął do Kilonii, gdzie zastał go bunt marynarzy – epizod rewolucji 1918 roku w Niemczech. Jako zaciekły antykomunista i monarchista zgłosił się do gubernatora Kilonii Gustava Noske, podejmując się tłumienia demonstracji i buntów środowisk lewicowych. W czasie walk w Berlinie w styczniu 1919 roku przyłączył się do Dywizji Kawalerii GwardiiJan Gajewski, Canaris, s. 27. (niem. Garde-Kavallerie-Schützen-Division) przybyłej prosto z frontu wojennego. Po upadku powstania Canaris został wysłany na południe Niemiec w celu zbadania sytuacji, nawiązania współpracy z innymi kontrrewolucjonistami i zorganizowania Einwohnerwehr – oddziałów zbrojnych prawicy bawarskiej. Z podobną misją udał się do Saksonii. Pełnił wówczas funkcję oficera łącznikowego ds. Einwohnerwehr przy Zgromadzeniu Narodowym.
Nie jest jasny związek Canarisa z zabójstwem komunistów Róży Luksemburg i Karola Liebknechta, popełnionym przez żołnierzy Freikorpsu 15 stycznia 1919 roku w drodze z hotelu „Eden” do więzienia w Moabicie. Śledztwo i proces w tej sprawie prowadziły władze wojskowe, a Canaris zasiadał w składzie sędziowskim. Ponadto pomagał w ucieczce skazanym za to zabójstwo, m.in. porucznikowi Kurtowi Voglowi. Po zorganizowaniu ucieczki Vogla (dostarczył mu paszport i pieniądze) Canaris na krótko został umieszczony w areszcie przez władze wojskowe.
Służba w Reichsmarine w latach 20. 13 marca 1920 roku wybuchł pucz Kappa-Lüttwitza. Minister obrony Gustav Noske, poinformowany dzień wcześniej o planach buntowników, wysłał do odległego o 25 km Döberitz, głównej siedziby puczystów, admirała Adolfa von Trotha i Canarisa z misją zbadania sytuacji. Obaj nazajutrz wrócili do Berlina i oświadczyli, że nic niepokojącego nie zauważyli. Canaris niebawem sam się przyłączył do puczu, lecz po ucieczce Kappa do Szwecji 17 marca ponownie został umieszczony na kilka dni w areszcie.
thumb|Krążownik „Berlin” w latach 20.
Po ustaniu rewolucji Canaris ponownie trafił do marynarki wojennej (Reichsmarine). Od lipca 1920 roku przez trzy lata był oficerem sztabowym Morskiej Stacji Bałtyku, następnie między 19 czerwca 1923 a 15 maja 1924 służył na krążowniku „Berlin” jako pierwszy oficer. 1 stycznia 1924 został awansowany do stopnia komandora podporucznika (Korvettenkapitän).
W pierwszej połowie lat 20. Canaris wyjeżdżał służbowo do Japonii, Szwecji i Hiszpanii, gdzie potajemnie kupował nowe okręty i uzbrojenie dla niemieckiej marynarki wojennej, znacznie zredukowanej traktatem wersalskim. W 1924 roku w ramach współpracy z japońską stocznią Kawasaki odpowiadał za kontrolę budowy okrętów podwodnych i krążowników dla floty niemieckiej. Po powrocie do kraju, w tym samym roku, skierowany został do sztabu marynarki w Ministerstwie Obrony. Prowadził równocześnie działalność wywiadowczą (m.in. w Hiszpanii) w organizacji zakonspirowanej pod nazwą „Oddział Transportu Morskiego”.
W czerwcu 1928 roku objął służbę jako pierwszy oficer na przestarzałym pancerniku „Schlesien”, którą pełnił do września 1930 roku; w tym czasie 1 czerwca 1929 roku został mianowany na stopień komandora porucznika (Fregattenkapitän). Od października 1932 do września 1934 roku był dowódcą pancernika „Schlesien”. W 1934 roku został komendantem twierdzy Świnoujście. 1 stycznia 1935 roku został awansowany do stopnia kontradmirała (Konteradmiral) oraz mianowany szefem wywiadu i kontrwywiadu wojskowego Abwehr.
Służba w Abwehrze thumb|Wilhelm Canaris w randze komandora podporucznika, ok. 1927 r.