Wojna iracko-irańska (zwana również Narzuconą wojną i Świętą obroną w Iranie, a także Al-Kadisijją Saddama w Iraku) – wojna między Irakiem i Iranem stoczona w okresie od 22 września 1980 do 20 sierpnia 1988Hassan Ali Jamsheer, Współczesna historia Iraku, Wydawnictwo Akademickie „Dialog”, Warszawa 2007, s. 117..
Wojnę rozpoczął Irak atakiem w rejonie podzielonej w 1975 rzeki Szatt al-Arab – wspólnego ujścia Tygrysu i Eufratu. Wojska irackie wdarły się w głąb Iranu, ale szybko zostały wyparte, gdy Irańczycy przeszli do kontrataku. W wyniku równowagi sił ustaliła się 480-kilometrowa linia frontu, a działania miały charakter wojny pozycyjnej.
Wojna przyniosła ogromne straty. W jej czasie zginął ponad milion ludzi, a straty materialne ocenia się na przekraczające 400 mld dolarów. Wojna ta spowodowała gwałtowne wzmocnienie Iraku popieranego przez kraje arabskie i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, które pomagały Irakowi poprzez pomoc w uzyskiwaniu broni oraz wsparcie specjalistów wojskowych. Pomocy Irakowi udzieliły także państwa zachodnie (w tym Stany Zjednoczone), które obawiały się rozprzestrzenienia się irańskiej rewolucji islamskiej.
Przebieg działań wojennych był bardzo podobny do tych na froncie zachodnim w czasie I wojny światowej z udziałem wojny pozycyjnej, licznych gniazd karabinów maszynowych, walki na bagnety, użyciem drutu kolczastego, zmasowanych ataków piechoty przez ziemię niczyją i rozległe użycie broni chemicznej.
Przyczyny konfliktu Geneza sporu Iraku i Iranu thumb|upright=1.3|left|Bliski Wschód Między obydwoma islamskimi krajami istniał długoletni konflikt graniczny. Zachodnia granica irańskiego ostanu (prowincji) Chuzestan była miejscem styku świata perskiego (na wschodzie) i arabskiego (na zachodzie). Od pierwszej połowy VII wieku Chuzestan był terenem podbojów arabskich, a następnie osadnictwa arabskiego. Aż do 1925 był autonomiczną częścią Iranu – ogromnego kraju o powierzchni ponad 1 620 000 km² – kiedy to rząd Rezy Szaha Pahlawiego zniósł autonomię różnych części Iranu, w celu scalenia kraju. W XX wieku był to jeden z najbogatszych i najlepiej rozwiniętych regionów Iranu, dzięki położeniu geograficznemu, a przede wszystkim dzięki bogatym złożom ropy naftowej. W mieście Abadan znajdowała się największa irańska rafineria ropy naftowej. Prowincja była zamieszkana przez dużą liczbę ludności arabskojęzycznej. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku Irak zaczął popierać ruchy secesyjne w Chuzestanie, uznając tę prowincję za część odebranego mu terytorium. Po przedwczesnej śmierci Gamala Abdela Nasera (w 1970), prezydenta Egiptu – najludniejszego kraju arabskiego i najważniejszego przywódcy świata arabskiego – oraz po zdobyciu władzy w Iraku przez nacjonalistyczną partię Baas, przywódcy Iraku postanowili przejąć rolę lidera krajów arabskich. W Iranie dzięki petrodolarom oraz pomocy Stanów Zjednoczonych szach stworzył ogromną machinę militarną. 15 października 1971 zostały urządzone w Persepolis huczne obchody 2500-lecia imperium perskiegoErik Durschmied Schyłek wielkich dynastii, wyd. 2003, s. 239–244..
W odpowiedzi na wspieranie przez Irak mniejszości w Iranie ten drugi zaczął wspierać irackich Kurdów. Do likwidacji separatystycznych oddziałów kurdyjskich w Iraku doszło w okresie od marca 1974 do marca 1975 roku. Zwycięstwo nad nimi udało się osiągnąć dzięki podpisaniu 6 marca 1975 roku Umowy algierskiej z szachem Mohammadem Rezą Pahlawim. Iran w zamian za zrzeczenie się przez Irak prawa do części szlaku wodnego w Szatt al Arab wycofał swoje wsparcie dla rebeliantów.
Trzy lata po Umowie algierskiej, gdy sytuacja w Iranie stawała się coraz bardziej niebezpieczna, tamtejszy monarcha poprosił rząd Iraku o pomoc w rozprawie z wrogami irańskiego rządu. Po namowach rządu Iranu iracki rząd nakazał wydalenie z kraju (w 1978) zbiegłego irańskiego ajatollaha Ruhollaha Chomejniego. Chomejni i inni przywódcy religijnej opozycji irańskiej przebywali w an-Nadżafie, gdzie doszło do szyickich protestów zakończonych interwencją generała Ali Hassana al Madżida, który osadził w więzieniu szyickiego ajatollaha Muhammada Bakira as-Sadra i jego najbliższych współpracowników.
Rewolucja islamska i szyickie wystąpienia w Iraku
W Iranie zdecydowaną większość wierzących stanowili szyici. Po irańskiej rewolucji islamskiej w 1979 władzę w kraju przejęli radykalni szyici, nawołujący ludy sąsiednich krajów (w tym Iraku) do obalenia władz i utworzenia również w nich republik islamskich. Wyznawcy szyizmu stanowili w ówczesnym Iraku ponad połowę ludności, mniejszością byli sunnici. W 1979 prezydentem Iraku został Saddam Husajn, który nie chciał dopuścić do radykalizacji irackich szyitów. Husajn zamierzał wykorzystać porewolucyjny chaos w Iranie. Przed rewolucją irańska armia była jedną z najliczniejszych w świecie, po rewolucji została faktycznie osłabiona. Zmniejszyła się znacznie liczebność armii, lotnictwa i marynarki, w tym pozbyto się w ramach czystek wielu wyszkolonych oficerów. Pod wpływem rewolucji islamskiej wielu irackich szyitów stanęło w opozycji przeciwko zdominowanemu przez sunnitów rządowi. Irańczycy wysyłali do Iraku propagandę religijną oraz pieniądze. W kilku szyickich miastach doszło do rebelii zwolenników przyłączenia do Iranu. W odpowiedzi doszło do deportacji stu tysięcy szyickich Irakijczyków do Iranu (których Husajn nazywał Persami), a także rozpoczęto proces podburzania Arabów zamieszkujących Chuzestan przeciwko teokratycznemu rządowi Iranu. Husajn rozpoczął także akcje przeciwko szyickiej grupie Zew Islamu. Szyici przeprowadzali coraz śmielsze zamachy terrorystyczne. W trakcie wizyty szefa dyplomacji, Tarika Aziza na uniwersytecie al-Mustansirija w Bagdadzie, ekstremiści dokonali nieudanego zamachu, a następnie dokonali kolejnego nieudanego zamachu, tym razem na ministra informacji, Nusifa al Dżasima. Na początku wiosny roku 1980 doszło do serii szyickich zamachów, w której zginął szereg polityków i urzędników. W odwecie za zamachy, Husajn nakazał zabić ajatollaha as-Sadra, a więc duchowego przywódcę irackich szyitów.
thumb|upright=1.2|Położenie Chuzestanu w Iranie
Wsparcie dla Iraku ze strony społeczności międzynarodowej Przed planowaną wojną z Iranem Irak uruchomił akcję zbierania poparcia przeciwko tamtejszemu reżimowi. Kampanię wymierzoną przeciwko Iranowi umożliwił sam reżim tego państwa – skrajni szyici wydalili bowiem z tamtejszego rządu polityków centrystycznych, a ich miejsce zajęli fanatycy. Choć Irak znalazł się przez pewien czas w stanie izolacji po swoich atakach na rząd Egiptu i tamtejszego prezydenta, Anwara Sadata (po porozumieniu w Camp David, które Egipcjanie zawarli z Izraelczykami, co w Iraku uznano za zdradę Arabów), szybko odzyskał poparcie. Wraz z wieloma państwami kręgu cywilizacji islamskiej i arabskiej potępił radziecką interwencję w Afganistanie z zimy 1979 r. W roku starcia z Iranem rząd Iraku ogłosił doktrynę programu panarabskiego, w którym wezwał do sojuszu wszystkich przywódców świata arabskiego w celu zwalczania prób obcych ingerencji w sprawy wewnętrzne Arabów. Husajn zdobył się nawet na poprawę stosunków z Arabią Saudyjską, monarchią skrajnie religijną, która nie pozostawała w dobrych stosunkach z sekularystami z Iraku. Saddam wywalczył u Saudyjczyków wsparcie finansowe oraz ułatwienia dla transportu wojsk irackich przez terytorium państwa.
Przebieg działań wojennych Początek konfliktu Irak snuł plany wojny z Iranem, korzystając z chaosu i faktycznej wojny domowej w tym kraju oraz znacznego osłabienia armii irańskiej, już od 1979 roku. Saddam Husajn ujawnił decyzję o wojnie na spotkaniu przywództwa partii Baas w Abu Ghraib 6 lipca 1980 roku. Mimo ostrzeżeń wywiadu irańskiego SAVAMA, władze Iranu nie podjęły jednak większych przygotowań wojennych. 7 września 1980 roku wojska Iraku zajęły dwie wioski, które Iran miał przekazać na podstawie umowy algierskiej. Do 10 września Irakijczycy opanowali także sześć punktów granicznych i irańską placówkę łączności. Dochodziło też w tym czasie do potyczek w powietrzu i ataków na cele naziemne, w których obie strony straciły kilka samolotów, jednakże konflikt nie miał jeszcze charakteru otwartej wojny. 12 i 19 września zostały ostrzelane dwa irańskie kutry patrolowe na Szatt al-Arab, ze stratą drugiego kutra i marynarzy. W odwecie, 21 września irański śmigłowiec uszkodził rakietą iracki kuter rakietowy typu Osa. Wojska irackie otrzymały rozkaz inwazji dopiero 20 września – przy czym nie sformułowano jasnego celu strategicznego.
Iracka inwazja thumb|upright=1.2|Rzeka Szatt al-Arab i wąski dostęp Iraku do Zatoki Perskiej Irak rozpoczął bez uprzedzenia inwazję na Iran 22 września 1980 z zamiarem przeprowadzenia wojny „błyskawicznej”, pod pretekstem konfliktu granicznego o Szatt al-Arab – połączone szerokie ujście do Zatoki Perskiej rzek Tygrys i Eufrat, największych rzek Mezopotamii. Nad Szatt al-Arab położona jest Basra, główny port Iraku. Dodatkowo władze Iraku chciały uzyskać swobodny dostęp do zatoki Perskiej, zamiast tylko bardzo wąskiego dostępu skrawkiem ląduFilm dokumentalny Modern Warfare Iran/Iraq 1980–1988, w koprodukcji ITN i PROvideo.. Irakijczycy, chcąc powtórzyć izraelski sukces z 1967 (wojna sześciodniowa), przeprowadzili szereg nalotów na irańskie bazy lotnicze, niszcząc jedynie kilka z kilkuset irańskich samolotów. Następnego dnia po inwazji Iran wysłał w kontrataku 120 samolotów F-4, atakując bazy i instalacje naftowe na terenie Iraku. Jednocześnie na całej granicy (poza zrewoltowanym Kurdystanem) do akcji przystąpiły irackie wojska lądowe, na całym froncie napotykając jedynie jedną dywizję zmechanizowaną oraz sporadyczny ostrzał artyleryjski. Głównym celem natarcia była bogata w ropę irańska prowincja Chuzestan. Iracka armia, pomimo posiadanej przewagi, nacierała bardzo powoli i ostrożnie. Już 5 dnia wojny zamarło irackie natarcie w północnym Chuzestanie, powstrzymane przez Irańczyków nad brzegiem rzeki Kharekh. W południowym Chuzestanie wojska irackie poczyniły większe postępy. Udało im się zbliżyć na odległość kilkunastu kilometrów do stolicy prowincji, Ahwazu. Jednak w tym rejonie działania irackie paraliżowała skuteczna obrona Susangerdu. Bardziej na południe celem irackiego natarcia stały się położone nad brzegiem Szatt al-Arab miasta Chorramszahr i Abadan. Po pierwszym nieskutecznym ataku na Chorramszahr wojska irackie przystąpiły do ostrzału miasta. Ostatecznie dopiero po miesiącu krwawych walk ulicznych armia iracka zdobyła to miasto. Położony dalej na południowy wschód Abadan został odcięty od reszty Iranu po tym, jak Irakijczycy przeprawili się na początku października na prawy brzeg rzeki Karun. Położone na wyspie miasto było oblężone, zaopatrzenie dostarczano śmigłowcami i łodziami po zmroku. Jednak Irakijczycy, ze względu na spodziewane ciężkie walki uliczne, nie zdecydowali się na szturm miasta. Na innych odcinkach frontu Irakijczykom udało się dotrzeć jedynie do podnóża masywu gór Zagros, które zaczynały się tuż za granicą iracko-irańską. Ostatnie irackie próby ataku podjęte w listopadzie zakończyły się fiaskiem. Armia iracka weszła maksymalnie 80 kilometrów w głąb irańskiego terytorium. 7 grudnia 1980 Saddam Husajn ogłosił wstrzymanie wszelkich działań ofensywnych wojsk irackichE. Karsh, The Iran-Iraq war 1980–1988, Oxford 2002, s. 30..
W okresie walk z Iranem, sytuację wykorzystali Izraelczycy, którzy w czerwcu 1981 roku dokonali ataku na iracki reaktor atomowy w miejscowości Osirak. Reaktor ten już rok wcześniej został zaatakowany przez lotnictwo irańskie, wtedy jednak bezskutecznie. Wysłane przez rząd Izraela samoloty F-16 i F-15 wtargnęły na obszar Iraku poprzez teren Arabii Saudyjskiej. Atak zapobiegł dalszemu rozwojowi irackiego programu atomowego. Według irackiej propagandy Izrael wspierał Iran dostawami wojskowymi.
Wsparcie zagraniczne dla stron konfliktu