Fort Niagara – fortyfikacja w Stanach Zjednoczonych, w stanie Nowy Jork. Ulokowany przy ujściu rzeki Niagara do jeziora Ontario.
Pierwszy stały fort zbudowany przez Francję w 1726. Zdobyty przez Wielką Brytanię w 1759 podczas wojny siedmioletniej. Pod panowaniem brytyjskim fort odgrywał dużą rolę w administracji otaczających go terenów, był również ważną brytyjską bazą podczas Amerykańskiej Wojny Rewolucyjnej. Po wytyczeniu granicy między USA i brytyjską Kanadą fort przeszedł w amerykańskie ręce w 1796. Odegrał ważną rolę w wojnie brytyjsko-amerykańskiej (1812–1814). Został zdobyty przez wojska brytyjskie w 1813, a następnie zwrócony Amerykanom po zakończeniu wojny. Do 1963 funkcjonował jako fortyfikacja i koszary armii amerykańskiej. Obecnie teren fortu należy do stanu Nowy Jork i jest parkiem stanowym, a zabudowania starego fortu są utrzymywane jako muzeum.
Panowanie francuskie thumb|300px|Fort Niagara 1730 W XVII i XVIII w. jedynym sposobem na sprawne przemierzanie dzikich obszarów środka Ameryki Północnej było pływanie łodziami po rzekach i jeziorach. Jednym ze strategicznie najważniejszych szlaków wodnych była rzeka Niagara łącząca jeziora Erie i Ontario. Znajdujący się w połowie biegu rzeki wodospad Niagara musiał być omijany przez przenoszenie łodzi i ładunków ścieżkami obok wodospadu, tworzącymi tzw. Niagara Portage.
Francuzi założyli swoją kolonię w Quebecu w 1608 i z biegiem czasu podjęli energiczne działania w celu stworzenia imperium handlowego, które ostatecznie rozciągało się po ogromnych połaciach amerykańskiego kontynentu, od ujścia Rzeki Świętego Wawrzyńca do Atlantyku aż do ujścia rzeki Missisipi do Zatoki Meksykańskiej. Sukces tego projektu wymagał kontroli newralgicznych punktów w systemie transportu wodnego na kontynencie, wśród których jednym z najważniejszych był szlak komunikacyjny wzdłuż rzeki Niagara.
Pierwsza udokumentowana wizyta Francuzów w okolicach rzeki Niagara miała miejsce w roku 1669, w okresie pokojowych stosunków z Irokezami, którzy byli w tym czasie dominującą siłą w tym regionie. W 1679 Francuzi wybudowali pierwszy mały fort, nazwany Fort Conti, w celu wspierania ekspedycji Roberta La Salle do jeziora Erie. Fort ten istniał tylko kilka miesięcy i uległ spaleniu.
W 1687 stosunki Francuzów z Irokezami pogorszyły się. Francuska ekspedycja pod dowództwem Gubernatora Nowej Francji, Jacques-Rene de Brisay, markiza de Dentonville, wkroczyła w okolice koło południowych brzegów jeziora Ontario, pustosząc wioski indiańskie, nie będąc jednak w stanie dosięgnąć zbyt wielu nieuchwytnych Indian. Dentonville i jego siły doszły do ujścia rzeki Niagara i tam zbudowały drugi fort, Fort Dentonville. Po pozostawieniu garnizonu składającego się ze 100 żołnierzy główna ekspedycja powróciła do Montrealu.
Fort był silny militarnie, ale oddalony o setki kilometrów od innych placówek francuskich i w ten sposób odcięty od źródeł zaopatrzenia. Po niezwykle ciężkiej zimie, nadejściu głodu i stałego zagrożenia ze strony otaczających fort Indian, w kwietniu następnego roku tylko 12 żołnierzy garnizonu pozostało przy życiu w momencie przybycia francuskich posiłków. Francuzi zdali sobie sprawę z tego, że fort jest zbyt odizolowany aby mogli się w nim utrzymać. We wrześniu 1688 Francuzi spalili budynki fortu i powrócili do Montrealu.
Przez następne trzydzieści lat rosnąca rywalizacja z koloniami brytyjskimi poczęła skłaniać Francuzów do podjęcia kolejnej próby zbudowania placówki nad rzeką Niagara. Z biegiem lat stosunki z Irokezami polepszyły się. W 1720 Irokezi dali pozwolenie Francuzom na założenie placówki handlowej u stóp wodospadu Niagara, przy Niagara Portage. Z kolei w 1725 Irokezi dali Francuzom pozwolenie na założenie placówki przy ujściu rzeki do jeziora Ontario. Według uzgodnień miało to być tylko miejsce do prowadzenia handlu futrami i zostało nazwane Domem Pokoju.
W czerwcu 1726 flotylla francuska przypłynęła jeziorem do ujścia rzeki i rozpoczęła budowę fortu. Składał się on z dużego kamiennego domu otoczonego drewnianą palisadą. Starano się wybudować silną, ale niezbyt groźnie wyglądającą placówkę, by nie złamać w zbyt oczywisty sposób porozumienia z Irokezami. Budynek ów, zwany Domem Pokoju, zachował się do dziś i jest najstarszą budowlą na terenie obecnego fortu. Wraz z budową fortu Francuzi nareszcie osiągnęli swój cel, zdobywając kontrolę nad ważnym szlakiem komunikacyjnym i tym samym odcinając kolonie brytyjskie od najwygodniejszego szlaku wodnego w głąb Ameryki.
thumb|Dom Pokoju thumb|Dom Pokoju z bliska – widać zamaskowane działa na najwyższym piętrze Z początku garnizon francuski był stosunkowo mały, gdyż neutralność Irokezów nie pozwalała armiom brytyjskim zaatakować fortu i również nie dawała Francuzom wielkich możliwości prowadzenia stamtąd działań przeciwko koloniom brytyjskim. Tak więc fort pozostał na uboczu wojny o sukcesję austriacką między Francją i Wielką Brytanią w latach 1744–1748. Przez te lata fort był jednak stopniowo rozbudowywany. Załoga składała się z jednej kompanii żołnierzy.
Fort podczas wojny siedmioletniej Od ok. 1749 Francuzi podjęli próbę zdobycia kontroli nad terenami nad rzeką Ohio. W 1755 działania te doprowadziły do konfliktu z siłami brytyjskimi, który niedługo potem przerodził się w ogólną wojnę siedmioletnią między Francją i Wielką Brytanią i kolonistami obu stron w Ameryce. Fort Niagara był kluczowym punktem na szlaku komunikacyjnym między Montrealem i doliną Ohio.
Na początku wojny w 1755 roku Francuzi odnieśli zwycięstwo nad siłami generała Braddocka w dolinie Ohio. Druga armia brytyjska maszerująca z Fortu Oswego miała duże szanse pokonania słabej załogi Fortu Niagara ale wyruszyła za późno i zmuszona była do odwrotu przed nadciągającą zimą.
Francuzi, zaniepokojeni zagrożeniem Fortu Niagara od strony Brytyjczyków, podjęli decyzję o drastycznym wzmocnieniu załogi fortu. Jesienią 1755 duży oddział żołnierzy regularnych, świeżo przybyłych z Francji, został wysłany do fortu statkami przez jezioro Ontario. Wraz z nimi przybył kapitan Pierre Pouchot, który miał rozkaz zmiany Fortu Niagara w silną twierdzę w stylu europejskim, będącą w stanie wytrzymać oblężenie i ostrzał artylerii. Stara palisada została zburzona i na jej miejsce zbudowano bastiony ziemne.
thumb|Bastion Przez następne dwa lata sytuacja wojenna rozwijała się na korzyść Francji. Brytyjczycy utracili Fort Oswego, który był najlepszą bazą dla potencjalnego ataku przeciw Fortowi Niagara. Jednak w roku 1758 szala przechyliła się na korzyść Brytyjczyków. Co więcej, Irokezi przestali być neutralni i zaczęli wspierać wojska brytyjskie.
W tej sytuacji było jasne, że atak na Fort Niagara był nieunikniony. Chociaż Brytyjczycy mieli przewagę liczebną, Francuzi przygotowali się najlepiej jak mogli. Kapitan Pouchot został ponownie wyznaczony na dowódcę fortu, do którego przybył w kwietniu 1759 z rozkazem utrzymania się za wszelką cenę. W lecie 1759 amerykańska ekspedycja przeciwko fortowi pod dowództwem generała Johna Prideaux wyruszyła z Albany. Po pozostawieniu części sił dla odbudowy Fortu Oswego, armia składała się z 2000 regularnych żołnierzy i 1500 sojuszniczych Irokezów. Armia popłynęła na łodziach wzdłuż południowego brzegu jeziora Ontario i wylądowała w okolicach Fortu Niagara 6 lipca 1759.
Dowódca francuski nie wiedział o przystąpieniu Irokezów do walki po stronie brytyjskiej i mylnie wierzył że, tak jak dotychczas, jego indiańscy sojusznicy ostrzegą go z dużym wyprzedzeniem o wyruszeniu jakiejkolwiek ekspedycji brytyjskiej przeciwko niemu. Po przeczekaniu do początku lata bez żadnych wieści, uznał, że jest już za późno na brytyjski atak przed nadejściem zimy. Z tego powodu w czerwcu wysłał 2500 ze swoich 3000 żołnierzy na południe w celu wspierania działań francuskich w dolinie Ohio. Ta katastrofalna decyzja zapewniła Brytyjczykom zwycięstwo. Z silną załogą Fort Niagara, który był w tym czasie jedyną twierdzą w głębi kontynentu bronioną przez umocnienia ziemne w europejskim stylu, z bastionami, fosami i krzyżującymi się polami ognia, byłby niezwykle trudny do zdobycia. Natomiast w sytuacji która zaistniała było jasne, że bez szybkiego nadejścia posiłków poddanie się stosunkowo małej załogi fortu było tylko kwestią czasu.
Brytyjczycy rozpoczęli kopanie szańców oblężniczych 10 lipca. 14 lipca rozpoczęło się bombardowanie artyleryjskie fortu. 17 lipca brytyjskie moździerze rozpoczęły ostrzał z drugiego brzegu rzeki Niagara biorąc fort w dwa ognie. Po południu 20 lipca 20 ciężkich dział rozpoczęło morderczy ogień z pozycji 80 yardów od bastionów fortu. 23 lipca ostatnie działa francuskie zostały zniszczone.
W tym momencie posiłki francuskie pojawiły się na rzece Niagara w górę od wodospadu. Składały się z ok. 1600 żołnierzy, francuskich kolonistów i Indian. Brytyjczycy, ostrzeżeni przez Indian, wysłali oddziały w celu zablokowania drogi nadciągającym Francuzom. Podczas nocy irokescy sojusznicy Brytyjczyków zdołali przekonać Indian w armii francuskiej do opuszczenia jej szeregów. Następnego dnia armia francuska uszczuplona do 600 żołnierzy przeprowadziła szarżę na angielską pozycję blokującą. Pod morderczym ogniem muszkietów brytyjskich atak francuski nie miał szans. Tylko ok. 100 ludzi, w większości rannych, przeżyło by stać się brytyjskimi jeńcami. Reszta uciekających Francuzów została wybita przez Irokezów.
Po brytyjskim zwycięstwie dalsza obrona fortu nie miała sensu. Kapitan Pouchot wraz z załogą poddał się 25 lipca. Tym razem nie doszło do masakry, a żołnierze francuscy zostali przewiezieni do Nowego Jorku, skąd zostali repatriowani do Francji.
Utrata fortu odcięła Montreal od doliny Ohio i tym samym skazała armie francuskie na południu na porażkę. Utrata Fortu Niagara była tylko jednym ogniwem w łańcuchu klęsk francuskich. Na jesieni 1759 Brytyjczycy zdobyli Quebec. W 1760 poddał się Montreal. W 1763 Francuzi utracili całe swoje terytoria w Ameryce Północnej w traktacie pokojowym podpisanym w Paryżu.
Panowanie brytyjskie Podniesienie flagi brytyjskiej nad fortem w 1759 rozpoczęło najważniejszy okres w jego dziejach. Przez następne 37 lat fort miał silny garnizon a jego komendant sprawował szeroką władzę nad ogromną częścią brytyjskiej Ameryki Północnej.
W pierwszym roku po zdobyciu fortu sytuacja zaopatrzeniowa była tak trudna, że w trakcie pierwszej zimy 150 ludzi zmarło na szkorbut. Po zakończeniu działań na kontynencie w 1760 fort stał się głównym punktem zaopatrzeniowym w na nowo brytyjskich terenach dookoła Wielkich Jezior. Fort odgrywał tą kluczową rolę przez następne kilkadziesiąt lat. Był też ważnym punktem kontaktowym między Brytyjczykami i Indianami. Ci ostatni nie byli zadowoleni z faktu, że Francuzi zostali wyparci z Ameryki Północnej dając Brytyjczykom niepodzielne panowanie nad kontynentem.
W latach 1763–1764 wybuchło ogromne powstanie Indian pod przywództwem Pontiaca, które przez pewien okres poważnie zagroziło brytyjskiej dominacji nad wnętrzem kontynentu. Indianie nie mieli szans na zdobycie silnie ufortyfikowanego Fortu Niagara, ale prowadzili intensywną wojnę podjazdową w jego okolicach. Fort odegrał istotną rolę jako źródło zaopatrzenia i posiłków dla obleganego przez Indian fortu Detroit oraz jako baza dla armii, która ostatecznie stłumiła powstanie indiańskie w 1764 r.
Przez te lata głównym zadaniem fortu była obrona przed Indianami, gdyż po odejściu Francuzów nie było na kontynencie żadnego europejskiego przeciwnika zaopatrzonego w artylerię. Z tego też powodu umocnienia fortu nie były utrzymywane i powoli poszły w rozsypkę, toteż do 1775 potężne fortyfikacje ziemne praktycznie przestały istnieć.
Rewolucja amerykańska Sytuacja zmieniła się drastycznie po ogłoszeniu niepodległości przez kolonie amerykańskie w 1776. Fort szybko przekształcił się w kluczową brytyjską placówkę, niezbędną do utrzymania Kanady pod panowaniem brytyjskim. Komendant fortu był głównodowodzącym sił brytyjskich na całym obszarze Wielkich Jezior.