thumb|150px|Ręka używana w ceremoniach kultu Sabazjosa (brąz, I-II w. n.e., British Museum) Sabazjos, Sabasios (gr. , łac. Sabazius) – chtoniczne bóstwo synkretyczne świata starożytnego, pochodzenia frygijskiego; znane w wierzeniach Traków, czczone w starożytnej Grecji i Rzymie.
Kult jego najwcześniej rozwinięty był w Tracji (szczególną cześć odbierał na ziemiach Bessów), gdzie podobnie jak potem we Frygii uważano go za bóstwo sił natury, roślinności, upraw (rolnictwa) i lecznictwa (medycyny)Георги Батаклиев: Антична митология. Справочник. София: Изд. Петър Берон, 1989.. Miał też przynosić pomoc w nieszczęściu i przy porodzieLucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 322.. W późniejszym czasie Tracy uważali go (podobnie jak Dionizosa) za jedno z wcieleń niezwykle popularnego bóstwa, zwanego Herosem (inaczej Jeźdźca Trackiego), co odzwierciedlało ich religijne przekonanie, iż wszystkie bóstwa męskie mają cechy konnych myśliwychWedług Iwana Wenedikowa i Iwana Marazowa (Thracian Legends. Sofia: Sofia Press, 1976, s. 28, 62)..
Obrzędy kultu Sabazjosa miały charakter orgiastyczny (m.in. wykonywany taniec sikinnis), a poświęconym mu zwierzęciem był wąż, odgrywający istotną rolę w misteriach ku czci bóstwa. W V w. p.n.e. przeniesiony z Tracji kult przyjął się w Grecji, gdzie bóstwo to utożsamiono z Dionizosem-ZagreusemPor. Александър Фол: Тракийският Дионис. Книга първа: Загрей. София: УИ Св. Климент Охридски, 1991. – skąd następnie przeniknął do Rzymu, gdzie Sabazjosa łączono z JowiszemBogowie, demony, herosi. Leksykon (opr. zbiorowe). Kraków: Instytut Wydawniczy Znak, 1998, s. 334..
W wierzeniach Traków był synem Zbelsurda i Bendidy (według innych źródeł – małżonkiem Bendidy). Włączony do mitologii greckiej miał być synem Persefony i Zeusa, który spłodził go przyjąwszy postać węża; on sam również często przyjmował postać tego stworzenia odgrywającego rolę w jego obrzędachPierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 1990, s. 316.. W ikonografii przedstawiano go jako brodatego mężczyznę w czapce frygijskiej. Poza wężami do jego zwierzęcych atrybutów należały jaszczurki, żółwie, żaby, a także szyszka pinii. W grecko-rzymskim ceremoniale kultowym charakterystycznym elementem była prawa dłoń wzniesiona w geście błogosławieństwa.
Choć nie należał do panteonu helleńskiego, przez Greków utożsamiany był z Dionizosem, a nawet uważany za Dionizosa „starszego” – syna Zeusa i Persefony, któremu przypisywano pomysł oswojenia wołów i nałożenia im jarzma. Tak tłumaczono w jego wizerunkach obecność rogów na czole. Według pewnego przekazu, dla uwiedzenia jednej ze swych kapłanek w Azji Mniejszej Sabazjos miał też przyjąć postać węża i w tej postaci obdarzyć ją potomstwem.
W synkretyzmie okresu hellenistycznego i cesarstwa rzymskiego utożsamiano go z wieloma bóstwami, m.in. z bogiem Żydów (na podstawie imiennego podobieństwa Kyrios Sabaoth z Septuaginty), kreując judeopogańskie bóstwo nazywane niekiedy Theos Hypsistos (, dosł. „Bóg Najwyższy”). Z misteriami Sabazjosa łączą się ścienne malowidła zachowane w komorze Wincencjusza znajdującej się w obrębie rzymskich katakumb PretekstataMarcel Simon: Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I-IV w. Warszawa: PIW, 1981, s. 454..
W wierzeniach grecko-rzymskich nie jest znany żaden poświęcony mu mit, nawet o charakterze ezoterycznym.
Zobacz też Men religia Traków
Przypisy
Bibliografia Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 1990 Andrzej M. Kempiński: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. Poznań: SAWW, 1993 Maciej Popko: Religie starożytnej Anatolii. Warszawa: Iskry, 1980 Maciej Popko: Wierzenia ludów starożytnej Azji Mniejszej. Warszawa: MAW, 1989
Kategoria:Bogowie Kategoria:Bóstwa chtoniczne Kategoria:Frygia Kategoria:Mitologia tracka