thumb|Zwolennicy skrajnej prawicy w Charlottesville, zdjęcie z 2017 roku. thumb|Joseph de Maistre, lider skrajnego, reakcyjnego nurtu legitymistów w czasie rewolucji francuskiej. thumb|Francisco Franco, dyktator Państwa Hiszpańskiego w latach 1939–1975. Jego styl rządzenia państwem silnie czerpał z idei narodowego katolicyzmu. Skrajna prawica (znana też jako ekstremalna prawica lub prawicowy ekstremizm) – termin używany na określenie osób i ugrupowań o poglądach prawicowych, charakteryzujących się postawami bardziej radykalnymi aniżeli ruchy umiarkowanej prawicy. Do skrajnej prawicy zalicza się przede wszystkim grupy o poglądach ultranacjonalistycznych, faszystowskich, autorytarnych, rasistowskich, antykomunistycznych, którzy w pierwszej kolejności stawiają swój naród na pierwszym miejscu i często kierują się przy tym populizmemR. Tokarczyk, Rozważania nad pojęciem ekstremizmu, [w:] Annales Universitatus Mariae Curie-Skłodowska, 2003/2004, vol. L/LI, s. 272.A. Hołub, Ekstremizm i radykalizm jako środowiska rozwoju terroryzmu, [w:] Studia Politicae Universitatis Silesiensis, t. 17, 2016, s. 32.L. Słupek, Ekstremizm polityczny, [w:] Konflikty współczesnego świata. 1 (pod red. R. Borkowskiego), 2001, s. 98.R. Tokarczyk, Teoretyczna a praktyczna istota współczesnego ekstremizmu politycznego, [w:] E. Olszewski (red.), Doktryny i ruchy współczesnego ekstremizmu politycznego, Wydawnictwo UMCS, 2004, s. 29–30.Hiliard, Robert L. i Michael C. Keith, Waves of Rancor: Tuning in the Radical Right, >Armonk, New York: M.E. Sharpe Inc., 1999, s. 43..
Od dekad termin ten jest używany głównym nurcie nauki w odniesieniu do faszyzmu i nazizmu, a dzisiaj także do neofaszyzmu, neonazizmu, alt-rightu, akceleracjonizmu neonazistowskiego, rasowej supremacji (przede wszystkim białej) i innych podobnych ideologii politycznych zawierających w sobie elementy ultranacjonalizmu, ksenofobii, szowinizmu, niechęci do zjawiska imigracji, rasizmu, fundamentalizmu religijnego, teokracji, homofobii, transfobii, antyfeminizmu, reakcjonizmu i monarchizmu absolutnego lub despotycznegoM. Bankowicz, Lewicowość i socjalizm w doktrynie narodowego socjalizmu, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 33, 2011, s. 341. Cyt: „Narodowy socjalizm, tak jak faszyzm, był i niezmiennie jest traktowany przez główny nurt historiografii światowej jako zjawisko sytuujące się na skrajnej prawicy zarówno w sensie ideologicznym, jak i czysto politycznym”.R. Szuchta, P. Trojański, Zrozumieć Holokaust, 2012, s. 112.H-J. Schindler, M. Zaborowski, Mapping Right-Wing Extremism in Central and Eastern Europe, 2023, s. 24.S. D. Tansey, Politics, the Basics, 2004, s. 73.H. Slomp, European Politics Into the Twenty-First Century. Integration and Division, 2000, s. 40–41.S. J. Lee, European Dictatorships 1918–1945, 2012, s. 33.R. P. Carlisle (red.), The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right, Volume 2: The Right (Thousand Oaks, California, United States; London, England; New Delhi, India: Sage Publications, 2005) s. 693.Parsons, Craig i Timothy M. Smeeding, Immigration and the transformation of Europe (Cambridge University Press, 2006) s. 18.. Poszczególne odmiany faszyzmu charakteryzuje się jako skrajnie prawicowe ze względu na przekonanie, że rzekomo określona grupa ludności jest lepsza od innej i ma prawo dominować nad innymi grupami, które są jej zdaniem gorsze od nichWoshinsky, Oliver H., Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior (Oxon, England; New York City, United States: Routledge, 2008) s. 156.. W sprawach gospodarczych skrajna prawica była często niechętna kapitalizmowi, choć jej nowsze nurty stosują niekiedy mariaż neoliberalizmu i autorytaryzmuD. Kasprowicz, Populistyczna radykalna prawica jako obszar badawczy, 2017, s. 83.A. Hołub, Niemiecka skrajna prawica wobec systemu politycznego RFN – przypadek Narodowodemokratycznej Partii Niemiec, [w:] Świat Idei i Polityki, t. 4 , 2004, s. 135–136..
W opinii Davida Robertsona określanie mianem „faszystowskich” powojennych grup prawicowych, szczególnie jeżeli ich program zawiera elementy nacjonalizmu, stanowi poważne przekłamanie. Zamiast tego postuluje on stosowanie terminów „neofaszyzm” i „nowa prawica”D. Robertson, Słownik polityki, Warszawa 2009, s. 112. Cyt. „Po zakończeniu II wojny światowej ruchy faszystowskie pojawiały się sporadycznie i na krótko, a określanie mianem faszystowskich wszystkich grup prawicowych, szczególnie jeżeli ich program zawiera elementy nacjonalizmu, stanowi poważne przekłamanie (patrz neofaszyzm i nowa prawica)”..
Rządy partii lub innych ugrupowań skrajnie prawicowych mogą prowadzić do opresji, przemocy politycznej, wymuszonej asymilacji, czystek etnicznych lub ludobójstwFar Right Parties in Europe.
Historia i podział skrajnej prawicy Pojęcie to pojawiło się po rewolucji francuskiej i mianem skrajnej prawicy określano ugrupowania, które odmawiały przyjęcia republiki, a domagały się powrotu do monarchiiDavies, Peter, The Extreme Right in France, 1789 to the Present: From De Maistre to Le Pen. London, England; New York City, United States: Routledge, 2002. s. 40.. Skrajna prawica sama w sobie zawiera troistość, tzn. ma „swoją” prawicę, „swoje” centrum i „swoją” lewicę, oraz ekstrema.
Skrajna prawica na świecie mały|Niektóre z flag stosowanych przez grupy nienawiści (od lewej u góry): krzyż celtycki, flaga III Rzeszy, flaga bojowa Skonfederowanych Stanów Ameryki i symbol Schutzstaffel. Polska W Polsce jako organizacje skrajnie prawicowe są klasyfikowane m.in. Obóz Narodowo-Radykalny, Młodzież Wszechpolska, Narodowe Odrodzenie Polski, Falanga Bartosza Bekiera, Rodacy Kamraci Wojciecha Olszańskiego, niektóre partie współtworzące Konfederację Wolność i Niepodległość (takie jak Ruch Narodowy czy w przeszłości Konfederacja Korony Polskiej) i mniejsze grupy, w tym te o charakterze neonazistowskim (np. polska sekcja międzynarodowego ruchu Krew i Honor)R. Pankowski, Right-Wing Extremism in Poland, 2012, s. 3-6.M. Pisarski, The myth of the Pole-Catholic and the contemporary Polish far right, [w:] Religion and identity: Political conditions (red. R. Michalak), 2023, s. 256."NEVER AGAIN" Association, Braun’s Hate. Report, 2023, s. 17..
Niemcy thumb|Członkowie Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników i Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej w okresie działania Frontu Harzburskiego (1931). W Niemczech istnieje wiele organizacji i partii politycznych odwołujących się do ideologii skrajnie prawicowych. Są nimi np.: Heimat i Alternatywa dla Niemiec.
Mjanma Junta wojskowa w Mjanmie, wraz z wspierającą ją fasadową partią , jest przez niektórych badaczy uznawana za skrajnie prawicową.
Izrael
Izraelska skrajna prawica, choć z oczywistych względów historycznych wywodzi się z innych źródeł niż skrajnie prawicowi neofaszyści w Europie, przejawia podobne cechy szowinizmu narodowego i pochwały przemocy. Jako skrajnie prawicowi są określani zwłaszcza ministrowie Becalel Smotricz i Itamar Ben-Gwir, obaj znani z wypowiedzi wzywających do ludobójstwa Palestyńczyków i siłowego rozszerzania terytorium Izraela.
Krytyka pojęcia Faszyzm i Nazizm a skrajna prawica (głosy mniejszościowe) Zdaniem Jacka Bartyzela w latach 30. XX wieku nazwę prawica skrajna upowszechniły środowiska lewicujące określając nim ideologie i ruchy radykalne łączące rzekomo idee socjalizmu i nacjonalizmu (faszyzm i nazizm) – przez co obniżyły rangę samego pojęcia prawica. Sam nazizm określany jest przez niego jako wróg prawicy.
Klasyfikacja faszyzmu i nazizmu jako skrajnej prawicy niekiedy bywa kontestowanaK. Kosiński, Prawicowość nazizmu? Uwagi na marginesie niemieckiej edycji Mein Kampf Adolfa Hitlera oraz innych publikacji dotyczących narodowego socjalizmu. Problem badawczy, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2022, nr 1, s. 539–541.. Niemniej jednak takie głosy pozostają na marginesie nauki. Sam twórca ideologii faszystowskiej Benito Mussolini określał swój ruch jako prawicowyBenito Mussolini. Fascism: Doctrine and Institutions. (Rzym, Włochy: ‘Ardita’ Publishers, 1935) s. 26. Cytat z doktryny faszyzmu: „We are free to believe that this is the century of authority, a century tending to the 'right,' a fascist century.”..
Zobacz też
skrajna lewica podział dwuosiowy alt-right
Przypisy
Bibliografia M. Zafirovski, The Enlightenment and Its Effects on Modern Society, 2010. B. Sack, Margarete Blank. Portret, [w:] Aby pamięć przetrwała. Dziedzictwo totalitaryzmu w Europie, red. G. Purves, 2018. D. Kasprowicz, Populistyczna radykalna prawica jako obszar badawczy, 2017. R. Wilsom, P. Hainsworth, Far Right Parties and Discourse in Europe: A Challenge for our Times, 2012. R. Stackelberg, Hitler’s Germany: Origins, Interpretations, Legacies, 2002. D. A. Snow, H. Kriesi, S. A. Soule, The Blackwell Companion to Social Movements, 2004. L. J. Zaborowski, Przeciw systemowi w imię „Wielkiej Polski”? Geneza Ruchu Narodowego i jego działalność w latach 2012–2015, 2020. R. Tokarczyk, Rozważania nad pojęciem ekstremizmu, [w:] Annales Universitatus Mariae Curie-Skłodowska, 2003/2004, cz. L/LI. R. Griffin, M. Feldman, Fascism: Post-war fascisms, 2004. G. Claeys, Encyclopedia of Modern Political Thought, t. 1, 2013. H-G. Betz, Radical Right-Wing Populism in Western Europe, 1994, s. 23. A. Hołub, Ekstremizm i radykalizm jako środowiska rozwoju terroryzmu, [w:] Studia Politicae Universitatis Silesiensis, t. 17, 2016. J. Eidsmoe, God and Caesar: Christian Faith and Political Action, 1997. N. Pinfield, A/AS Level History for AQA. The Quest for Political Stability: Germany, 1871-1991. Student Book, 2015. A. Hołub, Niemiecka skrajna prawica wobec systemu politycznego RFN – przypadek Narodowodemokratycznej Partii Niemiec, [w:] Świat Idei i Polityki, t. 4 , 2004. A. E. Steinweis, The People’s Dictatorship, 2023. A. B. Gunlicks, Comparing Liberal Democracies. The United States, United Kingdom, France, Germany, and the European Union, 2011. D. Orlow, The Nazi Party 1919-1945: A Complete History, 2010. W. E. Dyson, Terrorism: An Investigator’s Handbook, 2010. R. P. Murphy, Lessons for the Young Economist, 2012. T. Kirk, Nazism and the Working Class in Austria, 1996. P. Morgan, Facism in Europe, 1919-1945, 2003. W. Wojtasik, Lewica i prawica w Polsce. Aspekty ekonomiczno-społeczne, 2011. I. Gołębiowska, Analiza komparatystyczna współczesnego nacjonalizmu państw Europy Środkowo-Wschodniej i Zachodniej, [w:] Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem 36, nr 2, 2014. R. Mallett, Mussolini in Ethiopia, 1919-1935. The Origins of Fascist Italy’s African War, 2015. M. Pielka, Radykalizacja nastrojów antysemickich w latach trzydziestych w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Scripta Historica, nr 21, 2015. Ł. Lewkowicz, Ekstremizm prawicowy Partii Ludowej-Nasza Słowacja w Republice Słowackiej: ideologia i praktyka polityczna, [w:] Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. B. Klandermans, N. Mayer, Extreme Right Activists in Europe. Through the Magnifying Glass, 2006. R. Saull, Capital, Race and Space, t. 1, 2023. K. Kijek, U źródeł Zagłady: nazizm, faszyzm i europejski antysemityzm, [w:] Polityka. Pomocnik Historyczny: Opór i Zagłada. 1943. Powstanie w getcie warszawskim Nr 2, 2023. D. Kaszeta, The Forest Brotherhood. Baltic Resistance Against the Nazis and Soviets, 2023. B. Pająk-Patkowska, Wymiar lewica-prawica w Polsce – podziały ideologiczne w polskim społeczeństwie, [w:] Środkowoeuropejskie Studia Polityczne, nr 1, 2010. N. Eremina, S. Seredenko, Right Radicalism in Party and Political Systems in Present-day European States, 2015. E. Carter, The Extreme Right in Western Europe: Success Or Failure?, 2005. R. Axtmann, Understanding Democratic Politics: An Introduction, 2003. A. Heywood, Ideologie polityczne. Wprowadzenie, Warszawa 2007. I. Janicka, Nastroje prawicowo-ekstremistyczne społeczeństwa niemieckiego, [w:] Przegląd Polityczny, 3, 145-158, 2016.