thumb|Strona z „Historii Sławianobułgarskiej” Paisjusza Chilendarskiego|220px Literatura bułgarska – w węższym znaczeniu: literatura tworzona w języku bułgarskim, w szerszym: ogół piśmiennictwa, tworzonego na ziemiach bułgarskich od wczesnego średniowiecza głównie w języku bułgarskim (słowiańskim), choć zalicza się tu także ryte w kamieniu teksty protobułgarskie, pisane głównie po grecku.
Średniowiecze Z czasów panowania chanów protobułgarskich (VII–IX wiek) pochodzą ryte w kamieniu napisy protobułgarskie w języku greckim. Są to nieliczne inskrypcje, poświęcone głównie upamiętnianiu ważnych wydarzeń z życia państwa, przedstawiające dokonania protobułgarskich chanów, zwycięstwa w bitwach itp. Zawierają one czasem pięknie sformułowane sentencje, dzięki czemu uznaje się je czasem za teksty quasiliterackie, poprzedzające narodziny właściwej literatury bułgarskiej (zob. np. Inskrypcja z Filippi).
W drugiej połowie IX wieku, dzięki opracowaniu przez Konstantyna-Cyryla alfabetu, możliwe stało się zapisywanie tekstów w języku, którym posługiwała się ludność południowych Bałkanów. Dzięki pracy Cyryla i Metodego oraz ich uczniów powstały liczne przekłady ksiąg liturgicznych, będące początkiem rozwoju języka literackiego (nazywanego czasem pierwszym literackim językiem Słowian) oraz rozwoju właściwej literatury bułgarskiej.
thumb|370px|Modlitwa Ojcze nasz zapisana cyrylicą w języku staro-cerkiewno-słowiańskim Czerpiąc wzorce z Bizancjum, na przełomie IX i X wieku piśmiennictwo starobułgarskie rozkwitło w Presławiu i Ochrydzie. Powstały tam dwa duże centra piśmiennictwa (tzw. presławska oraz ochrydzka szkoła piśmiennicza), w których powstawały przekłady ksiąg cerkiewnych oraz oryginalne dzieła literackie. Wśród najważniejszych twórców tego okresu należy wymienić m.in. Konstantyna Presławskiego (ok. 845–910), ucznia i następcę braci św. Cyryla i Metodego, Czernorizca Chrabrego, który był autorem apologii nowego piśmiennictwa słowiańskiego, Jana Egzarchę (IX–X w.), Klimenta Ochrydzkiego (ok. 840–916) czy Prezbitera Kozmę.
Podbój przez Bizancjum w 972 r. wschodniej części carstwa bułgarskiego, a następnie w 1018 r. części zachodniej, stał się przyczyną upadku wczesnego piśmiennictwa w Bułgarii. Odrodziło się ono znów po odzyskaniu przez Bułgarię niezależności u schyłku XII w. osiągając szczyt tuż przed podbojem tureckim pod koniec XIV w. Powstała wówczas, utworzona przez patriarchę Eutymiusza Tyrnowskiego (ok. 1325–1401) tzw. tyrnowska szkoła piśmiennictwa, która wywarła ogromny wpływ nie tylko na literaturę bułgarską, ale także na piśmiennictwo sąsiednich prawosławnych narodów słowiańskich (literatura serbska, literatura rosyjska). Oprócz Eutymiusza, do najważniejszych twórców tego okresu należą Grzegorz Cambłak (1364–1420) oraz Konstantyn Kostenecki (1380 – pierwsza połowa XV w.).
Średniowieczna literatura bułgarska była zdominowana przez tematykę religijną. Oprócz kazań, poezji hymnicznej, traktatów i tzw. zborników (zbiorów różnych utworów służących religijnemu pouczeniu) ważne miejsce w średniowiecznej literaturze zajęły apokryfy, hagiografie, opowieści pouczające i heroiczne. System gatunkowy literatury bułgarskiej tego okresu inspirowany był w dużym stopniu literaturą bizantyjską. Znaczną część produkcji piśmienniczej tego okresu stanowią przekłady z języka greckiego, obejmujące m.in. żywoty świętych, kroniki historyczne czy hymny cerkiewne.
XIV–XVIII w. Podbój turecki (1396) stanowił wielki cios dla rozwoju bułgarskiej kultury, w tym także dla literatury. Zniknęły dotychczasowe ośrodki wspierające rozwój rodzimego piśmiennictwa, skupione wokół dworu panujących władców. Tradycję piśmienniczą w tym okresie kultywowano głównie w klasztorach (zob. Monastyr Rylski), przy czym wciąż dominowała tematyka religijna, zorientowana wokół średniowiecznych wzorów. Rzadszym zjawiskiem była twórczość świecka, objawiająca się najczęściej w postaci zapisków historycznych, przeważnie dość skąpych objętościowo. Do pewnego przełomu doszło w XVI wieku, kiedy to w Sofii zaczęły powstawać hagiografie męczenników za wiarę, przełamujące średniowieczne wzorce i pisane w nowy sposób przy pomocy nowych środków wyrazu. Ich autorami byli Matej Gramatyk i Pop Pejo.
W XVII i XVIII w. główną formą piśmiennictwa stanowiły tzw. damaskiny, będące swoistymi zbiorami rozmaitych tekstów, złożonych m.in. z fragmentów Pisma Świętego, komentarzy do niego, pouczeń, kazań itp. Początkowo były to teksty w całości przekładane z języka greckiego na bułgarski, a następnie kompilowane na miejscu i uzupełniane oryginalną treścią.
Najżywiej rozwijała się ustna twórczość ludowa, przejawiająca się w postaci pieśni czy bajek.
Filip Stanisławow (zm. 1674) Josif Bradati (ur. 1714)
Odrodzenie narodowe 1762–1878
Zmiany społeczno-ekonomiczne przełomu XVIII i XIX w. doprowadziły do wykształcenia wśród Bułgarów zaczątków świadomości narodowej. Po latach panowania tureckiego i niemal całkowitego upadku rodzimej kultury zaczęły się pojawiać znaki odrodzenia. Jednym z pierwszych przejawów wzrastania świadomości narodowej było zainteresowanie własną historią. W 1762 r. powstała Słowianobułgarska historia napisana przez mnicha Paisjusza Chilendarskiego, będąca naiwną jeszcze, lecz pełną żaru apologią wspaniałej przeszłości Bułgarów. Utwór powstał w oparciu o ówczesne dzieła historyczne, rysował w jasnych barwach przeszłość narodu i państwa z czasów świetności, przedstawiał jego najwybitniejszych władców i świętych. Historia pisana ku pokrzepieniu serc dość szybko zdobyła sobie znaczną popularność. Powstawały liczne odpisy, sporządzane głównie przez mnichów lub duchownych, jednak pierwsze drukowane wydanie tego tekstu, z pewnymi zmianami, ukazało się dopiero w 1844 r.
thumb|250px|left|Christo Botew Za Paisjuszem poszli inni. W 1806 r. ukazała się pierwsza drukowana książka bułgarska, Kiriakodromion czyli niedzielnik Sofroniusza Wraczanskiego (ok. 1739–1813). Zaczęto tworzyć od podstaw świecką oświatę narodową, pojawiły się pierwsze drukowane książki i podręczniki szkolne. Wśród nich istotny jest pierwszy nowobułgarski podręcznik, tzw. Elementarz rybny (bułg. Riben bukwar, 1824), napisany w żywej, zrozumiałej mowie przez Petyra Berona (1800–1871).
Z czasem zaczęły tworzyć się publicystyka i wierszopisarstwo. Na dalszym rozwoju młodej literatury zaważyło coraz żywsze od połowy XIX w. zainteresowanie słowianofilstwem i rodzimą kulturą ludową. Oparte na obcych, zwłaszcza rosyjskich, wzorach artystycznych i bułgarskim folklorze powstały nowożytne gatunki poezji, prozy i dramatu, w których z żywej mowy ludowej tworzył się język literacki. Równocześnie z tendencjami realistycznymi pojawiły się elementy sentymentalno-romantyczne.
Najdojrzalszym świadectwem uczuciowości romantycznej stała się liryka Christo Botewa (1847–1876). W skromnej objętościowo (znanych jest zaledwie 20 wierszy poety) twórczości poetyckiej Botewa dominuje tematyka patriotyczna, przesiąknięta ideami wolnościowymi i niepodległościowymi (zob. np. Moja modlitwa, Powieszenie Wasyla Lewskiego). Prócz utworów poetyckich Botew pisał również teksty satyryczne o zacięciu publicystycznym (np. Przykłady praworządności tureckiej), publikowane na łamach czasopism i gazet.
Jednym z najważniejszych prozaików tego okresu był Luben Karawełow (1834–1879), zaangażowany w kwestie polityczne i działający także jako publicysta. Jest on autorem realistycznych utworów, okraszonych niekiedy humorem i przedstawiających charakterystyczne typy ludzkie, postawy i zachowania swoich współczesnych. Do najlepszych tekstów literackich Karawełowa należy niewielka powieść Bułgarzy dawnych czasów z 1872 r. Prócz beletrystyki Karawełow pisał również publicystykę, artykuły poświęcone literaturze bułgarskiej, kulturze, leksykografii, historii politycznej, numizmatyce, jest również autorem opracowań bibliograficznych. Karawełow przez długi czas przebywał na emigracji w Rumunii, gdzie m.in. wydawał gazetę Swoboda (1869–1873) oraz kierował Bułgarskim Centralnym Komitetem Rewolucyjnym.
thumb|250px|Pierwsze wydanie Pisma Świętego w przekładzie Petko Sławejkowa z 1871 r. Wszechstronną osobowością łączącą epokę odrodzenia narodowego z czasami niepodległości był Petko Sławejkow (1827–1895), poeta, publicysta, dziennikarz, tłumacz, geograf, historyk, zbieracz folkloru oraz – już po wyzwoleniu – polityk, pełniący funkcje ministra oświaty i ministra spraw wewnętrznych kilku gabinetów. Pracując jako nauczyciel w różnych miejscowościach w całej Bułgarii, zbierał od połowy lat 40. XIX w. twórczość ludową: pieśni, przysłowia i powiedzenia. Zainspirowany ustną literaturą ludową wydał w 1852 r. pierwszy tomik własnych wierszy (Smesena kitka), po których nastąpiły kolejne: Pesnopojka (1852), Basnenik (1852), Wesełuszka (1854), Nowa pesnopojka (1857) i in. Podjął również aktywną działalność publicystyczną, drukując na łamach najrozmaitszych czasopism (m.in. Gajda, Makedonija, Rużica, Pczelica itp.) artykuły poświęcone aktualnej tematyce (walka Bułgarów o niezależność cerkiewną, kwestie walki politycznej i działalności rewolucyjnej, dominacja kulturowa Greków), jak również rozprawy i studia dotyczące historii narodu, etnografii czy języka. Przez kilka lat pracował również nad tłumaczeniem na język bułgarski Pisma Świętego – Biblią Sławejkowa. Opublikowanie tego przekładu w Stambule w 1871 r. stanowiło ważny krok w rozwoju bułgarskiego języka literackiego.
W literaturze okresu odrodzenia narodowego znalazły odbicie także spory o kształt narodowej kultury, a przede wszystkim pragnienie walki o uniezależnienie się od kulturalnej dominacji Greków, chęć utworzenia autokefalicznego kościoła. Po 1856 pojawiły się też pierwsze głosy domagające się zrzucenia panowania tureckiego i zdobycia niezależności politycznej.
Ruch odrodzeniowy inspirowany w dużej mierze ideami romantycznymi, wpłynął na wzrost zainteresowania rodzimą twórczością ludową, czego efektem było zbieranie ludowych pieśni, baśni, opowieści i podań. Do najważniejszych folklorystów bułgarskich i zbieraczy przykładów twórczości ludowej należeli, prócz Petka Sławejkowa, także bracia Miładinow, Dimityr (1810–1852) oraz Konstantin (1930–1962). Najważniejszym efektem ich działalności było opublikowanie w Zagrzebiu w 1861 r. tomu pieśni, zatytułowanego Bułgarskie pieśni ludowe (bułg. Byłgarski narodni pesni). Tom był wynikiem wielu lat pracy i zawierał ludowe utwory zbierane głównie z terenów Macedonii.
Literatura 1878–1918 thumb|150px|Iwan Wazow Po odzyskaniu niezawisłości politycznej (1878) rozwinęła się dydaktyczna poezja i spokrewniona często z publicystyką proza realistyczna. Uprawiali ją zarówno zwolennicy odnowy moralnej (Aleko Konstantinow), jak narodnicy (Todor Włajkow) i socjaliści.
W życiu literackim pierwszych lat po wyzwoleniu wybitną pozycję zdobył obrońca tradycji, Iwan Wazow (1850–1921). Ze względu na rozległe zainteresowania literackie oraz imponujący dorobek Wazow nazywany jest czasem „ojcem literatury bułgarskiej”. Pisarz, historyk i polityk, aktywny twórczo do późnych lat życia i tworzący na przestrzeni półwiecza (zadebiutował w 1870 r.), stał się Wazow prawdziwym nowatorem wprowadzając do literatury bułgarskiej nowe gatunki literackie i nowe tematy. Wśród bogatego dorobku Wazowa za najcenniejsze uważa się poezje, zwłaszcza z wcześniejszych tomów, opowiadania (np. Czy idzie?, 1886, Bułgarka, 1899, Dziadek Joco patrzy), zapiski z podróży oraz powieści Niemili i niekochani (1883) i Pod jarzmem (1894).