Operacja Harpoon – aliancka operacja wojskowa na Morzu Śródziemnym podczas II wojny światowej, mająca na celu dostarczenie konwoju z zaopatrzeniem na Maltę, z kierunku zachodniego – z Wielkiej Brytanii przez Gibraltar. Trwała między 11 a 18 czerwca 1942 roku, w tym główne walki lotniczo-morskie toczyły się w dniach 14–15 czerwca, a 15 czerwca miała miejsce morska bitwa pod Pantellerią. Konwój dotarł na Maltę z 15 na 16 czerwca z dużymi stratami większości statków i części okrętów eskorty. Operacja ta towarzyszyła operacji zaopatrzeniowej Vigorous, prowadzonej ze wschodu.
Podłoże Malta była najważniejszym alianckim punktem oporu na Morzu Śródziemnym w środkowym okresie II wojny światowej, stanowiąc wysuniętą bazę dla okrętów i lotnictwa zagrażających zaopatrywaniu przez państwa Osi wojsk w Afryce Północnej, które 26 maja 1942 roku rozpoczęły ofensywę w kierunku Tobruku. Była też bazą dla okrętów alianckich w drodze między Gibraltarem a portami egipskimi, aczkolwiek w 1942, wskutek ciągłych bombardowań, jej rola jako bazy floty zmalała. Zaopatrywanie Malty stanowiło duży problem dla aliantów, przede wszystkim wobec panowania lotnictwa niemieckiego i włoskiego nad centralnym i wschodnim Morzem Śródziemnym, operującego z licznych baz na okolicznych wyspach i w Afryce Północnej. Zagrożenie stwarzały też silne włoskie okręty nawodne oraz niemieckie i włoskie okręty podwodne. Dlatego też zaopatrywanie Malty odbywało się w drodze silnie bronionych konwojów organizowanych od wschodu z portów egipskich, a od zachodu poprzez Gibraltar, przybierających formę całych operacji z powodu angażowania znacznych sił alianckich. Ze strony Gibraltaru przeprowadzono w 1941 m.in. operacje Substance i Halberd.
W połowie 1942 sytuacja zaopatrzeniowa na Malcie stała się krytyczna, szczególnie dotyczyło to benzyny dla bazujących tam samolotów. Alianci zaplanowali wobec tego na czerwiec 1942 dużą operację zaopatrzeniową, składającą się z dwóch równoczesnych operacji konwojowych w celu rozproszenia sił Osi, nazwanych Harpoon – z Gibraltaru (konwój WS-19) i Vigorous – ze wschodu (konwój MW-11).
Rozpoczęcie operacji 5 czerwca 1942 z Clyde w Wielkiej Brytanii wypłynęło pięć statków konwoju WS-19, przeznaczonych do operacji Harpoon, pod eskortą krążowników lekkich HMS „Liverpool” i i dziesięciu niszczycieliByły to: HMS „Bedouin”, „Escapade”, , „Marne”, „Matchless”, „Onslow”, „Middleton”, „Blankney”, „Badsworth” i polski ORP „Kujawiak” – z tego cztery ostatnie to słabsze niszczyciele eskortowe typu Hunt. . 11 czerwca konwój wpłynął przez Cieśninę Gibraltarską na Morze Śródziemne, gdzie dołączył do niego z Gibraltaru szósty statek – brytyjski tankowiec „Kentucky” (zbudowany w USA). Z pozostałych statków, „Burdwan”, „Orari” i „Troilus” były brytyjskie, „Chant” amerykański i „Tanimbar” holenderski, a wszystkie wiozły ok. 43 tysięcy ton zaopatrzenia. Ponieważ okazało się, że nie wszystkie statki mogą utrzymać założoną prędkość 14 węzłów, dla oszczędności czasu nie zawijały one do Gibraltaru, gdzie jedynie uzupełniły paliwo okręty eskorty.
mały|Krążownik przeciwlotniczy Z Gibraltaru dołączyły też dalsze okręty eskorty, którą przeformowano. Bezpośrednią eskortę konwoju stanowił Zespół X (Force X) w składzie krążownika przeciwlotniczego (okręt flagowy komandora Cecila Hardy'ego), dziewięciu niszczycieli: HMS „Bedouin”, „Ithuriel”, „Marne”, „Matchless”, „Partridge”, „Middleton”, „Blankney”, „Badsworth” i polski ORP „Kujawiak” (w tym cztery ostatnie – niszczyciele eskortowe), czterech trałowców HMS „Hebe”, „Hythe”, „Rye”, „Speedy” i sześciu kutrów trałowych typu Fairmile B. Dodatkowo dołączono szybki stawiacz min HMS „Welshman”, który na pokładzie transportował dodatkowy ładunek na Maltę (kilkaset ton). Kutry trałowe miały być holowane przez statki w celu oszczędzania paliwa i przez pierwsze dwa dni podejmowano takie próby, lecz okazało się to problematyczne z uwagi na prędkość marszową 13 węzłów, której nie wytrzymywały liny i urządzenia holownicze na kutrach. Spośród okrętów, HMS „Cairo”, „Welshman”, „Partridge” i cztery niszczyciele eskortowe typu Hunt II miały całą artylerię uniwersalną przystosowaną do ognia przeciwlotniczego, lecz z kolei mniej skuteczną przeciw okrętom nawodnym; w pewnym stopniu obronę przeciwlotniczą mogły też wspierać dwa niszczyciele typu M.
Drugim zespołem był zespół dalszej osłony (Force W) wiceadmirała Albana Curteisa w składzie pancernika HMS „Malaya”, lotniskowców: HMS „Argus” i „Eagle”, krążowników lekkich: HMS (okręt flagowy), „Liverpool” i (przeciwlotniczy) oraz ośmiu niszczycieli, głównie starszych typów: HMS „Onslow”, „Icarus”, „Escapade”, „Antelope”, „Vidette”, , „Wishart”, . Nadto między Sycylią a Sardynią patrolowały cztery brytyjskie okręty podwodneByły to: P42 („Unbroken”), P43 („Unison”) i P46 („Unruffled”) typu U oraz HMS „Safari” (; nazwy według ). Trzecim zespołem był zespół zaopatrzeniowy Force Y, w składzie zbiornikowca floty „Brown Ranger” pod osłoną dwóch korwet, który już 11 czerwca wieczorem wyszedł z Gibraltaru na zachodnie Morze Śródziemne.
Na obszarze na zachód i południe od Malty operowało w tym czasie 14 włoskich okrętów podwodnychNa północ od Algierii włoskie okręty podwodne: „Malachite”, , „Bronzo”, „Emo”, „Uarsciek”, „Giada”, „Acciaio”, „Otaria”, „”, w rejonie Malta-Lampedusa: „”, „”, „”, , „” (). Chronik des Seekrieges podaje 13 okrętów, w tym „Emo” albo „Uarsciek”..
Pierwsze walki z lotnictwem thumb|Włoski samolot torpedowy Savoia-Marchetti SM.79 Sparviero Konwój WS-19 wraz z eskortą i zespołem osłony wyszedł z Gibraltaru rano 12 czerwca. Zespół został wykryty przez włoski samolot rozpoznawczy jeszcze tego dnia na południe od Balearów podaje, że konwój został wykryty przez włoski samolot, lecz wysłane następnie samoloty w celu ataku nie odnalazły go. Według Chronik des Seekrieges 1939-1945, został wykryty przez niemiecki samolot, ale brak jest informacji o próbie ataku tego dnia.. Mimo to, 13 czerwca krążownik „Cairo” i niszczyciele bez przeszkód uzupełniły paliwo ze zbiornikowca floty „Brown Ranger”, który pozostał następnie w tym rejonie oczekując na powrót okrętów – co było ryzykowne z uwagi na zagrożenie ze strony okrętów podwodnych i lotnictwa, lecz udało się uniknąć ataków. Tego dnia konwój został ponownie wykryty przez włoski samolot i skierowano przeciw niemu atak lotnictwa, lecz włoskie samoloty torpedowe z Sardynii nie odnalazły go. Włoski 7. Dywizjon krążowników przeszedł natomiast z Cagliari na Sardynii do Palermo. W nocy i rano 14 czerwca ugrupowanie było bezskutecznie atakowane przez włoskie okręty podwodne „Uarsciek”, a następnie „Giada”.
14 czerwca od godziny 10.30 rozpoczęły się ataki lotnictwa włoskiego na konwój, znajdujący się ok. 120 mil morskich na południowy zachód od Sardynii. Wysłano najpierw 50 bombowców i samolotów torpedowych w eskorcie 47 myśliwcówWysłano samoloty: 18 bombowców CANT Z.1007bis, 18 torpedowych Savoia-Marchetti SM.79, 14 torpedowych i bombowych Savoia-Marchetti SM.84, 8 myśliwco-bombowców Fiat CR.42 (). Samoloty torpedowe zatopiły statek „Tanimbar” (8169 BRT) i poważnie uszkodziły torpedą w maszynownię krążownik HMS „Liverpool”Na statku zginęło 23 marynarzy i artylerzystów, a na krążowniku 15 (). W dalszych nalotach brały udział także włoskie i niemieckie (z pułku StG 3) bombowce nurkujące Junkers Ju 87. Podczas odpierania ataków, myśliwce pokładowe z lotniskowców zestrzeliły 10 samolotów, a artyleria dalsze pięć; Brytyjczycy stracili cztery myśliwce Fulmar i jeden lub trzy Sea HurricaneZestrzelono 6 SM.84, 4 SM.79, 1 CANT Z.1007bis, 2 Macchi MC.200, 1 Fiat CR.42, 1 włoski Ju 87 - z kontekstu wynika, że dane zapewne pochodzą z brytyjskich zgłoszeń (). Niszczyciel „Antelope” osłaniany przez „Westcott” podjął następnie holowanie uszkodzonego krążownika do Gibraltaru. Tego dnia i kolejnego zespół ten zdołał odeprzeć dalsze kilkakrotne ataki lotnicze, przy czym krążownik został uszkodzony bliskimi wybuchami bomb, a odłamki zabiły na „Westcott” trzech marynarzy. Ostatecznie krążownik z eskortującymi go okrętami oraz przybyłymi dodatkowo z Gibraltaru korwetami, niszczycielem „Panther” i holownikiem, dotarł do Gibraltaru 17 czerwca, po czym został skierowany do Wielkiej Brytanii na roczny remont.
Wieczorem 14 czerwca – o godz. 20 od konwoju odłączył się stawiacz min HMS „Welshman” i podążył z dużą prędkością na Maltę, gdzie wyładował wieziony ładunek. Tego dnia również od konwoju, wchodzącego w przesmyk pomiędzy Sycylią a wybrzeżem afrykańskim (półwyspem Bon), odłączyły się siły przykrycia (Force W), z uwagi na zbyt duże ryzyko dla dużych okrętów, i konwój dalej płynął sam, pod ochronę lotnictwa z Malty.
Bitwa pod Pantellerią W celu przechwycenia konwoju 14 czerwca wieczorem z Palermo wyszedł 7. Dywizjon Krążowników floty włoskiej pod dowództwem wiceadmirała Alberto da Zary w składzie dwóch lekkich krążowników i „Eugenio di Savoia” wraz z sześcioma niszczycielami z 10. i 14. Eskadry używa terminologii „flotylla”, lecz oryginalną nazwą włoską była Squadriglia – eskadra (por. np. Giorgio Giorgerini, La guerra italiana sul mare, Milano, 2001, s.371): „Alfredo Oriani”, „Ascari”, „Vincenzo Gioberti”, „Ugolino Vivaldi”, „Lanzerotto Malocello”, „Nicolò Zeno”. Niszczyciel musiał zostać w porcie z uwagi na awarię, podobnie „Vincenzo Gioberti” i „Nicolò Zeno” musiały powrócić z tej przyczyny do bazy. W celu wzmocnienia zespołu, dołączył do niego jednak silnie uzbrojony niszczyciel „Premuda” z Trapani. Według wspomnień adm. da Zary, proponował on także przydzielenie mu ciężkiego krążownika „Bolzano” z La Spezii, lecz dowództwo marynarki nie wyraziło zgody.
15 czerwca rano o 6.20Według , stosuje się także czas włoski, wcześniejszy o godzinę (napotkanie konwoju o 5.20) włoski zespół płynący od północy napotkał konwój, ok. 30 mil morskich na południe od Pantellerii. Okręty eskorty zaczęły stawiać zasłonę dymną, a niszczyciele HMS „Bedouin”, „Ithuriel”, „Marne”, „Matchless” i „Partridge”, dysponujące z wyjątkiem ostatniego najsilniejszą artylerią kalibru 120 mm spośród brytyjskich okrętów, ruszyły w kierunku zespołu włoskiego i podjęły walkę, odciągając uwagę wroga od konwoju, przy którym pozostały niszczyciele eskortowe. Włosi mieli znaczną przewagę w artylerii większych kalibrów, w tym 152 mm i 140 mm, chociaż mniejszą ogólną liczbę działWłoski zespół dysponował 16 działami kalibru 152 mm (krążowniki po 8), czterema 140 mm („Premuda”) i 20 kalibru 120 mm („Vivaldi”, „Malocello” po 6, „Oriani”, „Ascari” po 4), nie licząc dział uniwersalnych 100 mm krążowników; brytyjski 22 działami kalibru 120 mm („Bedouin”, „Marne”, „Matchless” po 6, „Ithuriel” 4) i 39 kalibru 102 mm („Cairo” – 8, cztery niszczyciele eskortowe po 6, „Partridge” – 5, „Hebe”, „Speedy” i „Bedoiun” – po 2) (). Między 7 a 7.15 niewielkie uszkodzenia od jednego pocisku odniósł krążownik , a poważniejsze dwa niszczyciele. Poważnie uszkodzony i unieruchomiony został niszczyciel HMS „Bedouin”, trafiony ok. 12 pociskami krążowników i niszczycieli, a uszkodzony i przejściowo unieruchomiony został też HMS „Partridge”. Włoski zespół jednak odszedł następnie na południe, z wyjątkiem niszczycieli „Vivaldi” i „Malocello”, które jeszcze przed godziną 7 odłączyły od sił głównych z uwagi na niższą prędkość, w celu do zaatakowania konwoju. Równocześnie jednak niemieckie bombowce nurkujące Ju 87 Stuka z pułku StG 3 zatopiły statek „Chant” (5601 BRT) o 7.35 i unieruchomiły tankowiec „Kentucky” (9308 BRT).