mały|Pesa Elf 2 na przystanku kolejowym Wałbrzych Centrum Koleje Dolnośląskie (identyfikator literowy KD) – polski przewoźnik kolejowy; spółka akcyjna samorządu województwa dolnośląskiego, powołana uchwałą z dnia 28 grudnia 2007 r.. Jedynym właścicielem Kolei Dolnośląskich pozostaje samorząd wojewódzki, który użycza spółce posiadany tabor kolejowy i zleca w trybie bezprzetargowym obsługę wybranych połączeń. Pierwsze regularne pociągi Kolei Dolnośląskich wyjechały na trasy 14 grudnia 2008 r.
Spółka uruchamia wyłącznie pociągi osobowe, głównie na trasach wewnątrz województwa dolnośląskiego. Poza województwo, Koleje Dolnośląskie obsługują relacje, w których, w wyniku zawartych porozumień, organizatorem transportu jest Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego.
W 2018 r. przewoźnik miał 3,78% udziału w rynku mierzonego pod względem liczby pasażerów (7. wynik w kraju) i 2,86% udziału w rynku mierzonego pod względem pracy przewozowej mierzonej w pasażerokilometrach (6. wynik w kraju).
W 2025 r. Koleje Dolnośląskie przewiozły 25,6 mln pasażerów, co stanowiło 5,84% udziału w rynku mierzonego pod tym względem (5. miejsce w kraju). Względem 2024 roku dynamika wzrostu liczby pasażerów KD wyniosła +13,7% (z 22,5 mln pasażerów). Praca przewozowa przewoźnika w 2025 r. wyniosła 1,07 mld pasażerokilometrów (3,5% udziału w rynku), a praca eksploatacyjna 14,99 mln pociągokilometrów (6,65% udziału w rynku).
Geneza spółki mały|upright=2.0|Linie na Dolnym Śląsku na których zawieszono w latach 1989–2006 ruch pasażerski
Stan kolei w Polsce i na Dolnym Śląsku po 1989 r. Po 1989 r. doszło w Polsce do masowego zawieszania i likwidowania nierentownych linii kolejowych. Przyczyniły się do tego m.in.: wyeksploatowana, często nadmierna w stosunku do zmieniającego się zapotrzebowania, infrastruktura, nieefektywny, drogi w eksploatacji klasyczny tabor spalinowy (lokomotywa+wagony) – jedyny będący wówczas do dyspozycji, wzrost liczby samochodów prywatnych i wiążący się z tym spadek liczby pasażerów.
Wśród przyczyn regresu w transporcie kolejowym jest wskazywane nieefektywne konstruowanie rozkładów jazdy pociągów, po 1990 r. wynikające z polityki „ograniczania strat” – poprzez zmniejszanie liczby, a następnie całkowite likwidowanie połączeń. Świadczenie oferty nieadekwatnej do potrzeb społeczeństwa (np. poniżej 6 par połączeń dziennie, o wydłużonym czasie przejazdu, bez możliwości przesiadania się) powodowało rezygnację podróżnych z kolei, niekiedy oceniane jako zjawisko „wygaszania popytu”.
W konsekwencji, podczas gdy w 1980 r. kolej przewiozła w całym kraju 1093 mln osób, w 2001 r. już tylko 309 mln, a w 2010 – 291 milionów pasażerów.
Przed nowelizacją ustawy o transporcie kolejowym z 2001 r., przenoszącą finansowanie kolei regionalnych na samorządy wojewódzkie, całokształt pasażerskich przewozów kolejowych był finansowany z budżetu centralnego. Po transformacji ustrojowej w Polsce w latach 90. XX w. dotacje na funkcjonowanie transportu kolejowego były systematycznie zmniejszane. Finansowanie przewozów pasażerskich zostało ograniczone do dotowania biletów z ulgami ustawowymi. W konsekwencji, Polskie Koleje Państwowe w kształtowaniu sieci połączeń kierowały się wyłącznie rachunkiem ekonomicznym. Połączenia o pokryciu kosztów wpływami poniżej 20 procent, wobec braku innych źródeł finansowania niż wpływy, zostały przeznaczone do likwidacji. W odpowiedzi na interpelację posła Andrzeja Otręby z 21 marca 2000 Dyrekcja Przewozów Pasażerskich PKP wykazywała pokrycie kosztów funkcjonowania szeregu dolnośląskich połączeń kolejowych poniżej tego poziomu.
Historycznie, Dolny Śląsk posiadał gęstą sieć linii kolejowych, wynoszącą ok. 2300 kilometrów. Kolej pasażerska docierała do wszystkich miast oraz większych miejscowości regionu. Ogólnokrajowa tendencja po 1989 r. nie ominęła regionu, i tak, ok. 2000 r., w ruchu pasażerskim pozostała tylko połowa pierwotnej długości sieci kolejowej województwa. Systematyczna likwidacja połączeń lokalnych na Dolnym Śląsku trwała od 1988 r., obejmując głównie połączenia na liniach kategorii „drugorzędnych” i „znaczenia miejscowego”. Z eksploatacji wyłączono przede wszystkim linie niezelektryfikowane, odcinając w ten sposób niekiedy całe powiaty, od dostępu do kolei pasażerskiej. Redukcji, szczególnie w latach 2000–2004 uległa również liczba pociągów na pozostałych, czynnych trasachSieciowe Rozkłady Jazdy Pociągów z lat 2000–2004..
Restrukturyzacja i usamorządowienie kolejowych przewozów regionalnych Ustawą z dnia 8 września 2000 r. rozpoczęto restrukturyzację Polskich Kolei Państwowych.. Tworząc oddzielne spółki na bazie dotychczasowych działów organizacyjnych, oddzielono zarządzanie liniami kolejowymi od działalności przewozowej. Do obsługi połączeń regionalnych – większości pociągów osobowych (poza SKM w Trójmieście i WKD w Warszawie) – oraz pociągów pospiesznych, powołano PKP Przewozy Regionalne.
Dalszymi zmianami w ustawodawstwie, państwo przekazało odpowiedzialność za stan kolejowych przewozów regionalnych wewnątrz województw samorządom. Powołane reformą administracyjną samorządy wojewódzkie otrzymały w ramach zadań własnych obowiązek zapewnienia na swoim obszarze regionalnego transportu kolejowego. W 2001 r. umożliwiono urzędom marszałkowskim zakup, a następnie udostępnianie (np. poprzez dzierżawę, użyczenie itd.) przewoźnikom taboru. Natomiast 3 lata później, 1 stycznia 2004 przekazano samorządom organizowanie i finansowanie przewozów na swoim terenie.
Przejęcie roli organizatora kolei w województwach, umożliwiło samorządowcom swobodny wybór operatora połączenia wewnątrz województw.
Jako pierwsze, władze województwa mazowieckiego już 24 lipca 2004 założyły – początkowo z 49% udziałem PKP PR – własne Koleje Mazowieckie – które przejęły cały ruch w regionie 1 stycznia 2005. Również w 2004 r. władze województwa wielkopolskiego zaczęły rozważać plany powołania własnych Kolei Wielkopolskich, które przejąć miały ruch na trasach niezelektryfikowanych, obsługiwanych przez autobusy szynowe.
Przesłanki powstania Kolei Dolnośląskich Po przekazaniu odpowiedzialności za kolej samorządom, władze województwa rozważały zmianę dotychczasowego modelu organizacji przewozów. Brano wówczas pod uwagę, między innymi, założenie wzorem województwa mazowieckiego spółki z udziałem PKP, bądź ogłoszenie przetargu na realizację przewozów kolejowych. Zapowiedziano, że 2005 r. zostanie poświęcony na analizę sytuacji i stworzenie programu zmian, natomiast 2006 r. na konkretne działania w kierunku zmian.
Niespełna rok po rozpoczęciu przewozów przez Koleje Mazowieckie, jesienią 2005 r. dolnośląski urząd marszałkowski zlecił sporządzenie biznesplanu, który miał zbadać zasadność powołania własnego przewoźnika kolejowegoFakty TVP3 Wrocław z 4 listopada 2005..
Deklarowaną, główną motywacją dla powołania własnej spółki kolejowej była chęć stworzenia konkurencji dla PKP Przewozy Regionalne. Zdaniem władz województwa, miało to służyć wywarciu wpływu na PKP PR, by w przyszłości uzyskać korzystniejsze ceny świadczonych dla województwa usług.
Pierwotnie, zaplanowano utworzenie spółki akcyjnej Koleje Dolnośląskie, z 70-procentowym udziałem samorządu i 30-procentowym udziałem spółki kolejowej KGHM – Pol-Miedź Trans. Przedmiotem działalności miał być przewóz pasażerów autobusami szynowymi zakupionymi przez Urząd Marszałkowski wokół dużych miast oraz na trasach atrakcyjnych turystycznie, zaniedbanych przez PKP.
W uzasadnieniu projektu uchwały powołującej spółkę zakładano, że:
Ostatecznie, jedynym właścicielem Kolei Dolnośląskich S.A. pozostał Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego.
Historia 2008 mały|Autobus szynowy SA132-002 produkcji Pojazdy Szynowe Pesa Bydgoszcz, od 2008 roku będący w dyspozycji Kolei Dolnośląskich, na stacji Legnica mały|Stacja Świdnica Miasto. 6 grudnia 2008 r. na stacji, podczas uroczystości przekazania dworca władzom samorządowym, zaprezentowano oficjalnie pierwszy pociąg Kolei Dolnośląskich. Fotografia z 18 lipca 2010, wykonana w czasie regularnej obsługi stacji przez pociągi KD, jeszcze przed remontem dworca. Spółka Koleje Dolnośląskie została powołana do istnienia pod koniec 2007 r., w wyniku uchwały sejmiku samorządowego województwa dolnośląskiego z dnia 28 grudnia.
Działalność Kolei Dolnośląskich rozpoczęto formalnie 6 lutego 2008, po dokonaniu rejestracji spółki w Krajowym Rejestrze Sądowym. Natychmiast po rejestracji w KRS rozpoczęto rekrutację pracowników technicznych oraz obsługi pociągów. Szkolenia przyszłego personelu Kolei Dolnośląskich rozpoczęto w czerwcu. Podczas szkoleń spółka współpracowała z rozpoczynającym wówczas działalność w województwie kujawsko-pomorskim przewoźnikiem PCC Arriva. Zapoznanie szlaku na liniach, które docelowo miały przejąć Koleje Dolnośląskie, zorganizowano we współpracy z wrocławskim oddziałem PKP Przewozy Regionalne. Pierwsi maszyniści powstającej spółki przeszli również szkolenia praktyczne na torze doświadczalnym Instytutu Kolejnictwa w Żmigrodzie.
Spółka wystąpiła we wrześniu 2008 r. do Urzędu Transportu Kolejowego o uzyskanie certyfikatu oraz świadectwa bezpieczeństwa, niezbędnych do świadczenia działalności przewozowej. Wobec długiego czasu oczekiwania na uzyskanie dokumentu Koleje Dolnośląskie przystąpiły do współpracy ze spółką Dolnośląskie Linie Autobusowe, która odpłatnie udostępniła posiadane przez siebie, ważne dokumenty. Pierwsze pociągi Kolei Dolnośląskich uruchomiono w oparciu o zezwolenia DLA, co spotkało się później z krytyką organizacji związkowych działających przy PKP PR, upatrujących w nowej spółce konkurencji. W analogiczny sposób w 2013 roku usiłowała (bezskutecznie) wejść na polski rynek spółka Leo Express.
Dzięki nawiązaniu współpracy z PKP Cargo, Koleje Dolnośląskie uzyskały dostęp do zaplecza lokomotywowni przy stacji Legnica. W Legnicy, mieście położonym w centralnej części regionu, będącym istotnym węzłem kolejowym, określanym drugim po Wrocławiu ośrodkiem społeczno-gospodarczym województwa, ulokowano siedzibę spółki.
W mikołajki (6 grudnia 2008) Koleje Dolnośląskie oficjalnie zaprezentowały się pojazdem SA106-011 podczas uroczystego przekazania przez PKP dworca Świdnica Miasto na rzecz lokalnego samorządu. W prezentacji wzięli udział zarząd i pracownicy spółki. 14 grudnia 2008 spółka rozpoczęła regularną obsługę połączeń na liniach kolejowych nr 137 (tzw. magistrala podsudecka) oraz 286 w relacji Legnica – Kłodzko – Międzylesie. Inauguracyjny pociąg spółki wyruszył ze stacji Kłodzko Główne w kierunku Legnicy o godzinie 4:18. Pierwszego dnia wszystkie pociągi spółki kursowały punktualnie, z wyjątkiem jednego, opóźnionego z przyczyn niezależnych od przewoźnika. Wbrew pierwotnym zapowiedziom, na czas nie ruszyły połączenia na zamkniętej wówczas linii Kłodzko – Wałbrzych.
Koleje Dolnośląskie zawarły z dotychczasowym monopolistą (PKP PR) umowy związane z honorowaniem biletów tego przewoźnika oraz ujęciem kursów realizowanych przez KD w Sieciowym Rozkładzie Jazdy Pociągów. Spółka w początkowej fazie działalności przyjęła do stosowania taryfę przewozową, regulamin przewozu i cennik spółki PKP Przewozy Regionalne. W pociągach Kolei Dolnośląskich uznawano bilety PKP PR wydane według opłat normalnych oraz ze zniżkami ustawowymi, natomiast bilety wydane w pociągu Kolei Dolnośląskich były uznawane tylko w pociągach Kolei Dolnośląskich. Konduktorzy Kolei Dolnośląskich od pierwszych miesięcy funkcjonowania spółki prowadzili sprzedaż biletów z wykorzystaniem terminali biletowych, co stanowiło na Dolnym Śląsku pewną nowość. Podobne urządzenia wrocławski oddział PKP Przewozy Regionalne wprowadził dopiero pod koniec roku 2009.
W 2008 r. Koleje Dolnośląskie wydzierżawiły również dwa wagony pasażerskie typu 102A od prywatnej spółki Dolnośląskie Koleje Regionalne, które zostały następnie poddane gruntownej modernizacji w spółce Tabor Szynowy Opole. Modernizację tę ukończono w 2009 r., jednak wagony nigdy nie weszły do ruchu. Pojazdy przechowywane były w bazie Kolei Dolnośląskich w Miłkowicach.