Francuska Partia Komunistyczna (, PCF) – radykalnie lewicowa i w części eurosceptyczna partia polityczna działająca we Francji, założona w Tours w 1920 roku. Od 1924 roku reprezentowana we francuskim parlamencie, kilkakrotnie uczestniczyła w rządach koalicyjnych. Szczytowy okres popularności partii przypadł na pierwsze lata po zakończeniu II wojny światowej – w uzyskała 28,6% głosów, stając się największą siłą polityczną w kraju.
Partia publikuje dziennik L’Humanité, który po raz pierwszy ukazał się w 1904 jako organ socjalistów.
Nazwa partii Francuska Sekcja Międzynarodówki Komunistycznej (Section Française de l’Internationale Communiste, SFIC) – 1920–1921 Partia Komunistyczna (Parti Communiste, PC) – 1921–1943 Francuska Partia Komunistyczna (Parti Communiste Français, PCF) – od 1943
Historia Początki działalności partii PCF, pierwotnie znana jako Francuska Sekcja Międzynarodówki Komunistycznej (SFIC), rozpoczęła swój polityczny byt po oddzieleniu się od socjalistów. Rozdział trwał od 1914, czyli od chwili rozpoczęcia I wojny światowej, gdy większość socjalistów poparła udział w wojnie. Do 1920 antywojenna mniejszość rozwinęła się do tego stopnia, przeciągając na swoją stronę wielu przywódców, że była w stanie się usamodzielnić i afiliować przy Międzynarodówce Komunistycznej. Bezpośrednim sygnałem do utworzenia partii był spór wewnątrz SFIO, czyli w Sekcji Francuskiej Międzynarodówki Robotniczej gdy ponad połowa delegatów SFIO na zjeździe w Tours opowiedziała się za członkostwem SFIO w Międzynarodówce Komunistycznej. Do nowego ugrupowania wstąpiła większość szeregowych działaczy dotychczasowej SFIOPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 126.. Wśród założycieli partii znalazła się dotychczasowa grupa pacyfistycznie nastawionych socjalistów skupionych wokół pisma L’Humanité. Do radykalizacji tego środowiska doprowadził szczególnie zamach na Jeana Jaurèsa będącego przywódcą antywojennego skrzydła lewicyAlain Bauer, Dictionnaire amoureux du Crime, Paris, Plon, 2013. oraz działacze pochodzący z kolonii w tym Hồ Chí Minh, który w późniejszych latach założył niepodległościowy ruch wietnamski Việt MinhDuiker, William J. (28 stycznia, 2001). Ho Chi Minh: A Life. New York: Hyperion. s. 72–73. .. Nowa partia zdobyła szerokie poparcie w związku zawodowym Powszechna Konfederacja Pracy. Najważniejszymi ideologami oraz organizatorami partii byli Paul Vaillant-Couturier i Marcel Cachin.. Wraz z SFIC utworzono jej organizację młodzieżową Mouvement Jeunes Communistes de France.
W okresie lat 20. partia spotkała się z represjami ze strony rządu Alexandre Milleranda a jeszcze silniejsze represje spotkały ją ze strony Raymonda Poincaré. W 1924 roku partia zdobyła w wyborach poparcie 9,82% wyborcówWyniki wyborów z 1924.. W wyborach z 1928 roku w których wystartowała już pod nazwą Francuska Partia Komunistyczna i uzyskała 11.26% głosówWyniki wyborów z 1928.. W 1930 roku z partii oderwała się grupa secesjonistów która utworzyła Partię Jedności Proletariatu przez co w 1932 roku komuniści zdobyli tylko 8.32% głosów (przedstawiciele PJP zdobyli 9 miejsc w parlamencie)Wyniki wyborów z 1932..
W 1934 roku działacze partii starli się z bojówkami organizacji prawicowych (monarchistycznych, faszystowskich i nacjonalistycznych) w trakcie kryzysu 6 lutego 1934 rokuJan Baszkiewicz: Historia Francji. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978..
Od 1935 roku partia komunistyczna rozwinęła się w partię masową, korzystając ze sformułowanej na VII Kongresie Kominternu polityki Frontów Ludowych, która w miejsce dotychczasowej walki z partiami socjalistycznymi i socjaldemokratycznymi (określanymi jako „socjalfaszystowskie”) propagowała sojusze z partiami socjalistycznymi i postępowymi partiami mieszczańskimi dla zwalczania faszyzmu, rozszerzającego się po objęciu władzy w Niemczech przez Adolfa Hitlera i NSDAP. PC w 1935 roku utworzyła koalicję z SFIO i radykałami (francuskimi liberałami) (Front Ludowy). Ugrupowania lewicowe skupione w koalicji Frontu Ludowego wygrały wybory które odbyły się w 1936 roku a sami komuniści zdobyli 15,26% głosówWyniki wyborów z 1936.. Komuniści poparli rząd centrolewicy Léona Bluma, lecz sami nie weszli w jego składPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 125–126.. Po wybuchu hiszpańskiej wojny domowej wielu członków partii zasiliło szeregi Brygad Międzynarodowych, jednym z ich dowódców został członek Biura Politycznego PC (od 1932) i sekretarz Kominternu (od 1935) André Marty. Jego bezwzględność w postępowaniu wobec przeciwników stalinizmu (w tym co najmniej pięćset wykonanych na jego rozkaz egzekucji) sprawiła, że był znany pod przydomkiem rzeźnika z Albacete (El Carnicero)Sygmunt Stein, Moja wojna w Hiszpanii. Brygady międzynarodowe – koniec mitu. Wydawnictwo Literackie, Kraków 2015, , s. 98–105 (Rozdział: Rzeźnik z Albacete. Andre Marty).André Marty, komisarz polityczny Brygad Międzynarodowych nazywany rzeźnikiem z Albacete. „To chyba wariat, ma manię rozstrzeliwania ludzi” – pisał o nim Ernest Hemingway w powieści „Komu bije dzwon”. Marty mawiał: – Ludzkie życie warte jest 75 centów, tyle ile jeden nabój. Przetrwał czystki stalinowskie. Z Francuskiej Partii Komunistycznej został wyrzucony w 1952 r. Maciej Stasiński, Żołnierzami Stalina zostali niechcący, Gazeta Wyborcza 20.04.2015, galeria, dostęp 2015-10-15.Wysoka to liczba, której Marty zawdzięcza przydomek „rzeźnika z Albacete”, sformułowany w kilku językach. Pio Moa, Mity wojny domowej. Hiszpania 1936–1939. Warszawa 2007 wyd. Fronda, , s. 369..
Partia zyskała szerokie poparcie w koloniach, w 1931 roku jej działacze otworzyli targi „Prawda o koloniach” w których przedstawiono sytuację mieszkańców kolonii w tym m.in. pracę przymusową i zbrodnie dokonywane przez administrację. W 1934 roku Tunezyjska Federacja PC przekształciła się w odrębna Tunezyjską Partię KomunistycznąGilberg, Trond. Coalition Strategies Of Marxist Parties. Durham: Duke University Press, 1989. s. 256.. W 1936 roku utworzono antykolonialną Komunistyczną Partię Regionu Madagaskaru będącą sekcją Partii Komunistycznej, ugrupowanie zostało rozwiązane dwa lata późniejRandrianja, Solofo. Société et luttes anticoloniales à Madagascar: de 1896 à 1946. Paris: Karthala, 2001. s. 294.. W tym samym czasie zaczęły uaktywniać się tendencje trockistowskie które doprowadziły do secesji niektórych działaczy partii. Wśród założycieli trockistowskiej IV Międzynarodówki znaleźli się były członek PCF Pierre Frank i jeden z założycieli partii komunistycznej, Boris SouvarineJanusz Janicki Lewacy, Książka i Wiedza s. 103–104..
II wojna światowa Francuska Partia Komunistyczna po zawarciu 23 sierpnia 1939 paktu Ribbentrop-Mołotow rozpoczęła kampanię antywojenną posuwając się do wzywania żołnierzy francuskich do dezercji, co w istniejącej sytuacji było działaniem na rzecz III Rzeszy. Jednak nie wszyscy członkowie partii zgadzali się z nową doktryną. Wielu znanych działaczy wystąpiło z jej szeregów, wśród nich znalazło się również 21 z 73 deputowanych PC we francuskiej Izbie Deputowanych, pozostali głosowali 2 września 1939 przeciw kredytom wojennym. Sekretarz generalny Partii Komunistycznej Maurice Thorez, powołany do wojska zdezerterował, uciekł do ZSRR i został przez sąd wojenny Francji skazany na śmierć za dezercję (wyrok został uchylony w 1944 przez gen. de Gaulle wobec wejścia Francuskiej Partii Komunistycznej w skład Francuskiego Rządu Tymczasowego). Konsekwencją działań PC była oficjalna delegalizacja francuskiej partii komunistycznej 26 września 1939 jako ugrupowania antypaństwowego. Propaganda PC, kontynuowana mimo delegalizacji partii, nie pozostała jednak bez skutku na morale armii francuskiej i postaw żołnierzy w czasie kampanii francuskiej. W kulminacyjnym momencie ofensywy Wehrmachtu na Francję Maurice Thorez w audycjach radiowych z Moskwy wzywał oddziały francuskie, by nie stawiały oporuPaul Johnson Historia świata (od roku 1917), London 1989, wyd. Polonia Book Fund, , s. 388..
Pod okupacją niemiecką PC (Jacques Duclos) podjęła rozmowy z niemieckimi władzami okupacyjnymi w kwestii oficjalnego wydawania w Paryżu dziennika partyjnym L’HumanitéBrûlures de l’histoire (FR3, 5 octobre 1993): «L’Humanité, KPF i okupacyjne władze niemieckie » zapis odcinka serii dokumentalnej w INA (Institut national de l’audiovisuel)(język francuski).. Pomimo wcześniejszego antywojennego stanowiska partii już od 1940 działacze ugrupowania brali udział w oporze przeciw represjom nazistowskim i rządu kolaboracyjnego.
Po agresji III Rzeszy na ZSRR komuniści francuscy rozpoczęli aktywne uczestnictwo we francuskim ruchu oporu (Résistance), odzyskując wiarygodność w oczach części opinii publicznej Francji. W 1936 roku partia liczyła 235 000 członkówJean-Paul Brunet, Histoire du PCF, PUF, 1987., w czasie okupacji z rąk Niemców zginęło aż 75 000 członków PCFMichael Scott Christofferson French Intellectuals Against the Left: The Antitotalitarian Moment of the 1970's s. 29.. W 1941 roku powstała związana z FPK organizacja partyzancka Wolni Strzelcy i Partyzanci Francuscy oraz jej sekcja dla imigrantów Wolni Strzelcy i Partyzanci – Imigrancka Siła Robocza, której to jednym z dowódców został Ormianin Missak Manukian. Grupa FTE-MDO tworzyła część siatki składającej się z około 100 bojowników, którzy byli odpowiedzialni praktycznie za wszystkie akty zbrojnego oporu w regionie Paryża od marca do listopada 1943Arsène Tchakarian: Les franc-tireurs de l’affiche rouge, Messidor 1986 (fr.).. Po zabójstwie Manukiana przez Niemców, okupanci zorganizowali ogromną kampanię propagandową, rozwieszając na ulicach miast słynne „czerwone afisze” („affiches rouges”) w łącznej liczbie piętnastu tysięcy zawierające fotografie Manukiana i jego towarzyszy-imigrantów.
W ruchu oporu związanym z PCF wzięli udział też Polacy którzy aktywnie włączyli się do tworzenia sekcji imigranckiej opozycji antyhitlerowskiej. Polacy walczyli w międzynarodowych jednostkach partyzanckich, m.in. w batalionie „Stalingrad” dowodzonym przez Polaka B. Maślankiewicza, w zgrupowaniu B. Tajchmana „Łaskawca” w departamencie Aveyron, w oddziale Ormianina M. Manouchiana w Paryżu, w oddziale kpt. L. Bernare’a. Na terytorium Francji działały w różnych okresach oddziały FTP-MOI, m.in. pod dowództwem M. Bargiela, R. Piotrowskiego, F. Żmudy, A. Chrosta, J. Szumlańskiego, T. Domżała, J. Szymczaka. Wiosną 1944 formacje partyzanckie zarówno prolondyńskich i promoskiewskich grup ruchu oporu weszły w skład Francuskich Sił Wewnętrznych (Forces Francaises de F’Interieur – FFI), powołanych przez Narodową Radę Ruchu Oporu (Conseil National de la Resistance – CNR). Polskie organizacje konspiracyjne i oddziały partyzanckie utrzymały swój narodowy i organizacyjny charakter, strukturę oraz samodzielność organizacyjną i nazwy. Grupy i oddziały partyzanckie występowały jako FTP-FFI; ich reprezentacją był Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego we Francji oraz sieć komitetów terenowych. W organizacjach związanych z FTP udział wzięło 20 tysięcy PolakówKazimierz Sobczak (red.): Encyklopedia II wojny światowej. s. 443..