Papieski Instytut Wschodni w Rzymie (Pontificio Istituto Orientale) – Papieski Instytut Wschodni, Rzym / Pontificio Istituto Orientale, Roma (rok założenia 1917).
Papieski Instytut Wschodni (znany także jako Papieski Instytut Studiów Wschodnich, Orientale, PIO) jest wyższą uczelnią katolicką w Rzymie, w której podejmowane są badania naukowe i prowadzona jest edukacja w zakresie studiów nad chrześcijańskim Wschodem.
Idea utworzenia szkoły wyższej na potrzeby Kościołów wschodnich zrodziła się już w czasach Leona XIIIC. Soetens, Congrès eucharistique de Jérusalem (1893), Louvain 1977, 725; początkowo myślano o utworzeniu podobnej szkoły w Konstantynopolu wraz z kolegium greckim pod kierownictwem Ojców Białych. ; w życie prowadził ją jednak dopiero papież Benedykt XV w roku 1917.
Orientale, wraz z dwoma innymi uczelniami rzymskimi, mianowicie Papieskim Uniwersytetem Gregoriańskim (założony w 1551) i Papieskim Instytutem Biblijnym (założony w 1909), tworzy konsorcjum. Wszystkie trzy instytucje kierowane są przez Towarzystwo Jezusowe i podlegają bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Wielkim Kanclerzem Orientale jest prefekt Kongregacji ds. Kościołów Wschodnich a jego Wicekanclerzem – generał Towarzystwa Jezusowego. Z kolei Kongregacja ds. Edukacji Katolickiej zatwierdza program akademicki Orientale.
W roku akademickim 2018-2019 liczba studentów Orientale wynosiła 351 na Wydziale Kościelnych Nauk Wschodnich (SEO) i 71 na Wydziale Kościelnego Prawa Wschodniego (DCO); razem 422, z czego 242 to studenci zewnętrzni. Ponadto, około 400 naukowców każdego roku korzysta z zasobów biblioteki na potrzeby własnych badań.
Misja Szczególną misją Papieskiego Instytutu Wschodniego jako szkoły wyższej jest służba Kościołom wschodnim. Mianowicie pomaga on Kościołom na Wschodzie poznawać „ogromne bogactwa, które … przechowują w skarbnicach swych tradycji” (Jan Paweł II, Orientale Lumen 4); stara się jednocześnie zapoznać łaciński Zachód z tą ciągle tak mało znaną tradycją Kościoła. Orientale realizuję tę misję poprzez studia, nauczanie i publikacje dotyczące tradycji Kościołów Wschodnich w zakresie teologii, liturgii, patrystyki, historii, prawa kanonicznego, literatury i języków, duchowości, archeologii i kwestii ekumenicznych a także kwestii społecznych i polityki.
Celem Orientale jest kształcenie studentów mających już pierwszy stopień naukowy, niezależnie od ich tożsamości religijnej – łacińskiej czy wschodniej, katolickiej, prawosławnej lub innej. Mają oni pogłębiać swoją wiedzę na temat chrześcijańskiego Wschodu w tym co dotyczy jego Kościołów, teologii, duchowości, liturgii, prawa, historii i kultury. Studenci pochodzą głównie z krajów i Kościołów wschodnich, mianowicie z Bliskiego Wschodu, z Europy Środkowej i Wschodniej, z Afryki (Egipt, Etiopia i Erytrea) oraz Azji (Mezopotamia; Kerala w Indiach); nie brakuje także studentów zainteresowanych poznawaniem chrześcijańskiego Wschodu z pozostałej części Europy i z obu Ameryk. Zjawisko migracji i fala uchodźców z niektórych krajów sprawia, że wielu studentów wschodnich dziś pochodzi ze społeczności diaspory.
Historia Pierwsze lata Pierwsza tymczasowa siedziba Orientale znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie Watykanu, w nieistniejącym już dziś pałacu dei Convertendi przy placu Scossacavalli, który później musiał ustąpić miejsca dzisiejszej Via della ConciliazioneRoberta Maria Dal Mas, “Il Palazzo dei Convertendi e la casa di Raffaello”, Claudio Parisi Presicce e Laura Petacco (ed.s), La Spina: dall’Agro vaticano a via della Conciliazione, Roma 2016, 129-129, here 129.. Instytut został na krótko przeniesiony do obecnej siedziby Papieskiego Instytutu Biblijnego przy Via della Pilotta, 25, by w 1926 r. osiąść na stałe przy Piazza di Santa Maria Maggiore 7V. Poggi, “Il Pontificio Istituto Orientale”, Per la storia del Pontificio Istituto Orientale, Roma 2000, 15-30, 23. Przy tym samym placy znajduje się starożytna bazylika Najświętszej Marii Panny, która nieustannie przypomina o wschodnich korzeniach chrześcijaństwa. Słynne mozaiki wykonano za czasów papieża Sykstusa III (432-440) w związku z trzecim soborem ekumenicznym w Efezie (431). Sobór podkreślając jedność osoby Jezus Chrystus, potwierdził także tytuł Maryji, jego Matka, jako Matki Bożej, czyli Theotokos, jak ją nazywają Grecy. Ponadto, bazylika szczyci się obecnością relikwii żłóbka Pańskiego, stąd od VII w. nosi ona liturgiczny tytuł ad Praesepe, „przy żłóbku”. Tutaj także ok. 860 r. święci Cyryl i Metody, apostołowie Słowian, złożyli swoje księgi liturgiczne, co miało znaczyć, że po aprobacie papieża, można będzie sprawować liturgię w językach słowiańskich. W bocznej uliczce naprzeciwko Orientale znajduje się Bazylika św. Praksedy z jej karolińskimi mozaikami poświadczającymi o odrzuceniu przez papieża Paschalisa I ikonoklazmu, który wstrząsnął chrześcijańskim Wschodem w czasach budowy tej bazyliki (817). W pobliżu znajduje się także marmurowa płyta przypominająca, że w 869 r. zmarł tam św. Cyryl, brat św. Metodego. W ramach tej samej zabudowy, w której mieści się Orientale, znajduje się kościół św. Antoniego W., szczególnie czczonego na Wschodzie. Jest on popularny także w Rzymie, gdzie ludzie wciąż pamiętają czasy, gdy błogosławiono zwierzęta w tym właśnie kościele. Od kiedy papież Pius XI (1921-1939) utworzył Papieskie Kolegium Rosyjskie, znane jako Russicum (1929), kościołem św. Antoniego opiekują się jezuici mieszkający w kolegiumC. Simon, Pro Russia: The Russicum and Catholic Work for Russia, Rome 2009, 404-432..
Pierwsze 100 lat mały|Mgr Michel d'Herbigny, biskup i rektor Papieskiego Instytutu Orientalnego (Rzym) Orientale zostało utworzone jako bliźniacza instytucja dla Kongregacji ds. Kościoła Wschodniego (w 1967 r. nazwa została zmieniona na Kongregację ds. Kościołów Wschodnich). Bez powiązania z tym ważnym organem Stolicy Apostolskiej niemożliwe byłoby uchwycenie prawdziwego celu i misji Orientale.
W pewnym sensie utworzenie Orientale było odpowiedzią na tak zwaną „kwestię wschodnią”. Po zwycięstwie carskiej Rosji nad Turkami (traktat z Küçük Kaynarca, 1774), a jeszcze bardziej odkąd Napoleon postawił stopę w Egipcie (1798), zaczęto stawiać pytanie o przyszłość milionów chrześcijan żyjących pod panowaniem Imperium Osmańskiego. Pytanie to powróciło z całą mocą w czasie Kongresu Eucharystycznego w Jerozolimie w 1893 r., kiedy to patriarchowie wschodnio-katoliccy przedstawili skargę swoich wspólnot legatowi papieskiemu kard. Benoit Langenieux, który następnie przekazał je papieżowi. Leon XIII zwołał zgromadzenie patriarchów katolickich Kościołów wschodnich (1894), którego owocem był list apostolski Orientalium dignitasOrientalium dignitas Ecclesiarum: document in V. Peri, Orientalium varietas, Roma 1994, 334-339., zywany niekiedy Wielką Kartą praw katolików wschodnich.
Po upadku Imperium Rosyjskiego w 1917 r. i w obliczu nieuchronnie zbliżającego się kresu Imperium Osmańskiego, papież Benedykt XV ponowił działaniaThe documents which report the consultations which had been going on for years before such a decision could be taken have been edited in a typewritten form not destined for the general public by Cardinal N. Marini as Opinamenta et vota quoad pontificiam in Urbe pro ecclesiarum orientalium dissidentium Concordia institutionem, Rome 1917.. Na mocy motu proprio Providentis Dei (1 maja 1917) powstała najpierw Kongregacja Kościoła WschodniegoDei providentis arcano: documento in V. Peri, Orientalium varietas, Roma 1994, 344-346.. Funkcję prefekta nowej Kongregacji papież zarezerwował dla siebie, zarazem powierzając jej kierownictwo w randze sekretarza jednemu z kardynałów (patrz kanon 257 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 rokuN. Loda, “Codex Iuris Canonici 1917”, EDCE, 465-466.). Z kolei motu proprio Orientis catholici (15 października 1917)Benedykt XV, Orientis Catholici, w V. Peri, Orientalium varietas, Roma 1994, 372. dało początek Papieskiemu Instytutowi WschodniemuCfr. C. Korolevskij, La foundation de l’Institut Pontifical Oriental, in E.G. Farrugia (ed.), The Pontifical Oriental Institute: the First Seventy-five Years 1917-1992, Rome 1993, 65-106, introduction by A. Raes. G.M.; pięć tomów pism Cyryla Korolewskiego (1878- 1959), Kniga bytija moego (Le livre de ma vie): Mémoires autobiographiques, 1-5, Vatican City 2007. , który już po trzech latach, na mocy breve Quod nobis in condendo, otrzymał prawo do nadawania stopni naukowych (25 września 1920)Quod nobis in condendo, w V. Peri, Orientalium varietas, Roma 1994, 373-374.. Od samego początku papież nalegał, aby utworzyć bogato wyposażoną bibliotekę specjalistyczną do studiów i badań naukowych w zakresie chrześcijaństwa wschodniegoOrientis catholici, no. VII, w V. Peri, Orientalium varietas, Roma 1994, 373.. lewo|mały|295x295px|Papież Benedykt XV W pierwszym okresie władze i profesorzy Orientale rekrutowali się z różnych zakonów oraz osób świeckich. Byli to zatem: Antoine Delpuch ze zgromadzenia Ojców Białych (1868-1936)V. Poggi, Per la storia del Pontificio istituto Orientale, Roma 2000, 147-153., który pełnił funkcję prezydentaV. Poggi, “Il Pontificio Istituto Orientale”, Per la storia del Pontificio istituto Orientale, Roma 2000, 15-30, 18. Poggi określa Delpucha mianem “preside delegato” lub “pro-preside”, z wyjaśnieniem, że faktycznie odpowiedzialnym za Orientale w imieniu papieża był kard. Marini, gdyż to on decydował o zatrudnieniu pierwszych profesorów. Orientale w pierwszym roku funkcjonowania Instytutu (1918-1919); dwóch benedyktynów, w tym późniejszy kard. Alfred Ildefons Schuster OSB; trzech asumpcjonistów, w tym Martin Jugie (1878-1954), profesor Orientale tylko przez kilka pierwszych lat, który jednak zdołał napisać monumentalną syntezę historii teologii wschodniej; jeden dominikanin; jeden mechitarysta; czterech jezuitów, w tym słynny archeolog Guillaume de Jerphanion (1877-1948); ponadto dwóch Rosjan, jeden Grek, jeden Etiopczyka; oraz trzy osoby świeckie, w tym wybitny filolog i historyk Michelangelo Guidi (1886-1946)V. Poggi, Per la storia del Pontificio istituto Orientale, Roma 2000, 154-174..