Pałac Kawalera, także Dom Kawalera (niem. Kavaliershaus) – zabytkowy pałac w Świerklańcu, położony na terenie parku w Świerklańcu, w dawnym zespole rezydencjonalnym rodu Henckel von Donnersmarcków. Został wzniesiony w latach 1903–1906 z inicjatywy Guida Henckla von Donnersmarcka według projektu niemieckiego architekta Ernsta von Ihnego.
Budynek pełnił funkcję domu gościnnego przeznaczonego dla osób odwiedzających świerklaniecką rezydencję oraz uczestników organizowanych w dobrach Donnersmarcków polowań. Jest jednym z zachowanych elementów zespołu pałacowo-parkowego, do którego należały również nieistniejące obecnie pałac Donnersmarcków i Stary Zamek, a także kościół parkowy z mauzoleum.
Położenie
Pałac znajduje się przy ul. Parkowej 30, w środkowej części zabytkowego parku krajobrazowego w Świerklańcu. Usytuowano go w obrębie dawnego założenia rezydencjonalnego, w pobliżu historycznych osi widokowych i komunikacyjnych parku.
W sąsiedztwie znajdują się kościół Dobrego Pasterza z mauzoleum Donnersmarcków, pozostałości Starego Zamku oraz relikty głównego pałacu, nazywanego Małym Wersalem.
Historia
Budowa i pierwotne przeznaczenie
Pałac Kawalera wzniesiono w latach 1903–1906 jako jeden z ostatnich dużych obiektów powstałych w obrębie świerklanieckiej rezydencji Donnersmarcków. Inwestorem był Guido Henckel von Donnersmarck, a projekt przygotował Ernst von Ihne, architekt związany z dworem cesarskim w Berlinie.
Budynek przeznaczono dla gości książęcej rodziny. Przebywali w nim przedstawiciele arystokracji oraz osoby uczestniczące w uroczystościach i polowaniach organizowanych w świerklanieckich dobrach. Wśród gości rezydencji znajdował się cesarz Wilhelm II Hohenzollern.
Dom Kawalera uzupełniał funkcjonalnie główny pałac Donnersmarcków. W przeciwieństwie do pałacu i Starego Zamku przetrwał zniszczenia oraz rozbiórki, które dotknęły zespół po II wojnie światowej.
Okres międzywojenny
Po włączeniu Świerklańca do Polski budynek był wykorzystywany w związku z działalnością instytucji powołanych po podziale Górnego Śląska. W latach 1924–1937 mieszkał w nim Felix Calonder, były prezydent Szwajcarii i przewodniczący Komisji Mieszanej dla Górnego Śląska.
Komisja Mieszana działała na podstawie polsko-niemieckiej konwencji genewskiej dotyczącej Górnego Śląska. Rozpatrywała sprawy wynikające z podziału regionu oraz skargi związane z przestrzeganiem praw mieszkańców.
Okres powojenny
W 1945 roku Pałac Kawalera został częściowo uszkodzony. Po zakończeniu wojny odbudowano go i przystosowano do nowych funkcji.
W latach 50. XX wieku obiekt przekazano Polskiemu Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu, które urządziło w nim schronisko turystyczne. Na parterze działały restauracja i kawiarnia, natomiast na piętrze znajdowały się pokoje noclegowe.
Według przewodnika wydanego w 1962 roku placówka dysponowała 75 miejscami noclegowymi. W późniejszym okresie pałac pełnił funkcję ośrodka szkoleniowego związanego z górnictwem, a następnie hotelu i restauracji.
Działalność hotelowa i gastronomiczna zakończyła się w marcu 2015 roku. Budynek pozostał własnością gminy Świerklaniec.
Współczesne użytkowanie
Po 2015 roku pałac wykorzystywano do organizacji wydarzeń kulturalnych, wystaw, spotkań i uroczystości. Od 3 stycznia 2026 roku regularne zwiedzanie obiektu prowadzi Gminny Ośrodek Kultury w Świerklańcu.
Zwiedzanie obejmuje wnętrza budynku oraz prezentację historii Pałacu Kawalera, rodu Donnersmarcków i dawnego zespołu rezydencjonalnego.
Architektura
Pałac zaprojektowano w stylu neobarokowym, z odniesieniami do francuskiej architektury rezydencjonalnej. Ma zwartą, dwukondygnacyjną bryłę na planie zbliżonym do kwadratu.
Elewacje wykonano z czerwonej cegły klinkierowej, skontrastowanej z jasnym detalem kamieniarskim. Z piaskowca wykonano cokół, gzymsy, obramienia okienne, narożniki, portale oraz pozostałe elementy dekoracyjne.
Budynek nakrywa dach mansardowy, częściowo przesłonięty dekoracyjną balustradą. Elewacje mają symetryczną kompozycję, a główne wejście zostało zaakcentowane ryzalitem i kamiennym portalem.
Na elewacji umieszczono herb rodu Henckel von Donnersmarck oraz napis „Memento vivere”, tłumaczony jako „Pamiętaj o życiu”.
Wnętrza
Centralną część wnętrza stanowi reprezentacyjny hol połączony z główną klatką schodową. W jego wystroju zastosowano marmurowe okładziny, lustra oraz dekoracyjne elementy stolarskie.
W pomieszczeniach znajdowały się dębowe parkiety, marmurowe posadzki i centralne ogrzewanie. Do wyposażenia należały także fajansowe wanny marki Royal, określane w materiałach dotyczących obiektu jako sprowadzone z Ameryki.
Część pierwotnego układu pomieszczeń i wystroju zachowała się mimo zmian funkcji budynku dokonywanych po 1945 roku.
Zespół pałacowo-parkowy
Pałac Kawalera stanowi część zespołu pałacowo-parkowego w Świerklańcu, rozwijanego przez Donnersmarcków od XVII do początku XX wieku. W skład założenia wchodziły rezydencje mieszkalne, obiekty sakralne, budynki gospodarcze i park krajobrazowy.
Główny pałac Donnersmarcków i Stary Zamek zostały zniszczone po II wojnie światowej. Pałac Kawalera, kościół Dobrego Pasterza z mauzoleum oraz wybrane budowle i elementy parkowe należą do najważniejszych zachowanych części dawnego założenia.
Park ukształtowano jako założenie krajobrazowe z rozległymi polanami, osiami widokowymi, skupiskami drzew i elementami wodnymi. Współcześnie pełni funkcje rekreacyjne, turystyczne i kulturalne.
Ochrona zabytkowa
Pałac Kawalera jest objęty ochroną jako element zespołu pałacowo-parkowego w Świerklańcu. 30 marca 1992 roku został wpisany do rejestru zabytków dawnego województwa katowickiego pod numerem A/1458/92.
Po uporządkowaniu rejestru zabytków województwa śląskiego obiekt wpisano 21 czerwca 2021 roku pod numerem A/839/2021.
Ochrona obejmuje budynek oraz jego powiązania przestrzenne z parkiem i pozostałymi elementami dawnego zespołu rezydencjonalnego.
Galeria
Przypisy
Kategoria:Świerklaniec Świerklaniec Kategoria:Architektura neobarokowa w województwie śląskim Kategoria:Zamki i pałace Henckel von Donnersmarcków Kategoria:Zabytkowe pałace w województwie śląskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1906