Diakon (gr. diákonos „sługa”) – pierwszy z trzech stopni święceń sakramentalnych w katolicyzmie i prawosławiu oraz trzecia posługa urzędu duchownego w Kościołach protestanckich.
Diakon w starożytności chrześcijańskiej thumb|160px|Święty Szczepan – diakon męczennik thumb|160px|Święta Olimpia – diakonisa
Diakoni w początkach Kościoła Diakon wykształcił się w początkach chrześcijaństwa jako urząd osób odpowiedzialnych za funkcje charytatywne we wspólnocie chrześcijańskiej.
Według Dziejów Apostolskich (Dz 6, 1–6) apostołowie wybrali w Jerozolimie siedmiu mężczyzn, mających odciążyć ich od spraw stołu:
(1) Wówczas, gdy liczba uczniów wzrastała, zaczęli helleniści szemrać przeciwko Hebrajczykom, że przy codziennym rozdawaniu jałmużny zaniedbywano ich wdowy. (2) Nie jest rzeczą słuszną, abyśmy zaniedbywali słowo Boże, a obsługiwali stoły – powiedziało Dwunastu, zwoławszy wszystkich uczniów. (3) Upatrzcie zatem, bracia, siedmiu mężów spośród siebie, cieszących się dobrą sławą, pełnych Ducha i mądrości. Im zlecimy to zadanie. (4) My zaś oddamy się wyłącznie modlitwie i posłudze słowa. (5) Spodobały się te słowa wszystkim zebranym i wybrali Szczepana, męża pełnego wiary i Ducha Świętego, Filipa, Prochora, Nikanora, Tymona, Parmenasa i Mikołaja, prozelitę z Antiochii. (6) Przedstawili ich Apostołom, którzy modląc się włożyli na nich ręce.
Początkowo, zgodnie z tradycją, powoływano przy siedzibach biskupich po siedmiu diakonów. Z czasem przestano przestrzegać tej zasady.
Diakoni pełnili również szczególne funkcje liturgiczne. Odczytywali Ewangelię, podawali intencje modlitw, rozdzielali wiernym Eucharystię, a także pomagali biskupowi w udzielaniu sakramentu chrztu.
Diakonisy w początkach Kościoła thumb|160px|Szaty diakonisy Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego (XIX w.) We wczesnych wiekach istniała w Kościele instytucja diakonis. Zachowane teksty obrzędów ich ustanowienia różnią się od obrzędów stosowanych przy wyświęcaniu mężczyzn, lecz jednocześnie przewidują m.in. nałożenie rąk przez biskupa, charakterystyczne dla święceń sakramentalnych. Z uwagi na fragmentaryczność źródeł, teologowie katoliccy nie są zgodni, czy kobiety te były faktyczne wyświęcane, czy jedynie ustanawiane do posługiBider, Marcin. (2016). Początki instytucji diakonis w Kościele łacińskim w ujęciu historyczno-kanonicznym. Roczniki Nauk Prawnych. 26. 137-161. 10.18290/rnp.2016.26.4-7.. Teologowie prawosławni zgodnie uznają instytucję diakonis jako diakonat kobiet.
Posługa diakonis obejmowała sprawowanie funkcji pomocniczych w liturgii, duszpasterstwo kobiet, przygotowanie katechumenów oraz działalność charytatywnąDiaconissae, Encyklopedia kościelna. Tom IV.. Diakonisy asystowały biskupowi przy chrzcie kobiet oraz zanosiły komunię chorym.
W Kościele zachodnim praktyka ustanawiania diakonis zanikła całkowicie około VIII wieku. W kolejnych wiekach terminem tym określano przełożone klasztorów żeńskich.
W Kościołach prawosławnych instytucja diakonis przetrwała do XIV wieku. W 1988 roku konsultacja panprawosławna „Miejsce kobiety w Kościele” (zwołana przez patriarchę Konstantynopola, Dymitra I na wyspie Rodos) wypowiedziała się jednogłośnie za przywróceniem diakonatu kobiet w Kościołach prawosławnych. W 2016 roku został on przywrócony przez patriarchat aleksandryjski dla misji w Afryce. W 2017 roku prawosławny patriarcha Aleksandrii, Teodor II wyświęcił do tej posługi pięć kobiet.
Praktyka wyświęcania diakonis jest znana również w przedchalcedońskim Kościele ormiańskim.
Obecnie w Kościołach protestanckich mianem diakonis określa się siostry żyjące w instytutach diakonijnych i pracujące jako pielęgniarki lub nauczycielki. Kościoły protestanckie, Kościoły starokatolickie i Kościoły niezależne (tzw. feministyczne) postrzegają kapłaństwo chrzcielne (powszechne) i urząd duchownego inaczej niż Kościół katolicki. Z tych też powodów niektóre z nich praktykują ordynowanie diakonek, czyli kobiet–diakonów.
Diakonat w Kościele rzymskokatolickim thumb|160px|Święty Wawrzyniec z Rzymu – diakon męczennik thumb|160px|Święcenia diakonatu w Kościele rzymskokatolickim mały|180x180px|Herb diakona katolickiego
Zadania diakonów katolickich Zgodnie z teologią katolicką diakonat jest pierwszym z trzech stopni sakramentu święceń (są to kolejno: diakonat, prezbiterat i episkopat). W obrzędzie święceń biskup nakłada na kandydata ręce, ale nie dla kapłaństwa, lecz dla posługiSobór Watykański II, Lumen Gentium, 29; Constitutiones Ecclesiae Aegyptiacae, III, 2: wyd. Funk, Didascalia, II, s. 103; Statua Ecclesiae, Antique 37-41: Mansi 3, 954.. Diakoni nie są powoływani, by zastępować kapłanów, ale po to, aby ich wspierać. Dlatego też nie wykonują funkcji typowo kapłańskich, jak celebrowanie mszy świętej, rozgrzeszanie i namaszczanie chorych (które też jest czasem formą rozgrzeszenia), ale wsparci łaską sakramentalną, mają za zadanie służyć Kościołowi w posłudze liturgii, słowa i miłościSobór Watykański II, Lumen Gentium, 29..
Posługa liturgii Zadaniem diakona w celebracjach liturgicznych jest zasadniczo asystowanie i posługiwanie przewodniczącemu. W czasie mszy jest to także służba przy ołtarzu (przy księdze i kielichu), kierowanie zgromadzeniem wiernych poprzez odpowiednie polecenia oraz wypowiadanie intencji modlitwy powszechnejPor. Caeremoniale episcoporum (1984), część I, rozdział I, pkt. 25..
Niektóre ceremonie diakon może sprawować samodzielnie, w zastępstwie kapłana. Jest zwyczajnym szafarzem komunii świętej. Może uroczyście udzielać chrztu, asystować przy zawieraniu małżeństwa przez narzeczonych, przewodniczyć liturgii pogrzebu i nabożeństwom (np. Gorzkie żale), a także sprawować te sakramentalia, które nie są zastrzeżone prezbiterowi i biskupowi (jak np. poświęcenie kielicha i pateny).
W świetle prawa kanonicznego Kościoła łacińskiego, święcenia diakonatu wprowadzają do stanu duchownego. Wiąże się to z obowiązkiem regularnej celebracji Liturgii Godzin.
Posługa słowa W ramach liturgii święceń diakonatu, biskup wręcza nowo wyświęconemu Ewangeliarz, jako znak specjalnej posługi głoszenia Ewangelii. Podczas każdej celebracji, w której uczestniczy diakon, zawsze on sam odczytuje tekst Ewangelii, nawet, jeżeli obecny jest biskup czy nawet papież. Diakon może także, z upoważnienia celebransa, wygłosić homilię lub kazanie, czego nie może nigdy czynić osoba świecka.
Posługa miłości Diakon jest szczególnym orędownikiem miłości, sprawiedliwości i pokoju. Jest wezwany do niesienia pomocy i pociechy chorym, ubogim i cierpiącym. Oprócz świeckiej pracy zawodowej, która zapewnia mu utrzymanie, jest też wezwany, by wspierać duchowo i sakramentalnie tych, którzy tego najbardziej potrzebują. Święty Polikarp zachęca, by diakoni byli pełni współczucia, gorliwi, żyjący według prawdy naszego Pana, który stał się sługą wszystkichŚw. Polikarp, Ad Phil., 5, 2: wyd. Funk, I, s. 300..
Specyficzna funkcja diakona w Kościele ma też odbicie w jego zadaniach w liturgii. Z zasady to on, w ramach swojego urzędu diakońskiego, kieruje do wiernych takie zachęty, jak Przekażcie sobie znak pokoju czy też Idźcie w pokoju Chrystusa.
Diakoni stali i przejściowi Diakonów w Kościele rzymskokatolickim można podzielić na dwie grupy: żonatych oraz celibatariuszy, którzy decydują się pozostać w stanie bezżennym.
Diakoni żonaci są wyświęcani na stałeWęzeł małżeński jest w Kościele łacińskim przeszkodą do przyjęcia święceń prezbiteriatu. (w Kościele łacińskim wymaga się od nich zgody małżonki, pięciu lat stażu małżeńskiego, ukończenia 35. roku życia, wykształcenia teologicznego oraz odpowiedniego przygotowania).
Kościół zachęca, by urzędowi diakońskiemu na stałe oddawali się także młodzieńcy, którzy dla pełnego poświęcenia się swoim obowiązkom, nie wstąpią w związek małżeński, ale podejmą życie w celibaciePor. Sobór Watykański II, Lumen Gentium, 29.. Przewidziana jest dla nich formacja zbliżona do seminaryjnej, a wymagany wiek obniżony jest do 25 lat.
W Polsce najczęściej diakonat jest tylko stopniem przejściowym na drodze do kapłaństwa. Około roku przed ukończeniem studiów seminaryjnych alumni składają przysięgę celibatu i otrzymują święcenia diakonatu.
Diakonat stały
Katolickie Kościoły wschodnie przez wiele wieków zachowały instytucję diakonatu stałego, lecz w Kościele łacińskim praktyka święcenia stałych diakonów zanikła bardzo wcześnie. Pierwsza decyzja przywrócenia diakonatu jako stałego stopnia hierarchii, została podjęta na soborze trydenckimSobór Trydencki, Sesja XIII, 15 lipca 1563 roku, rozdz. 17: [Święty Sobór] zachęca i nakazuje w Panu, aby wszyscy poszczególni biskupi, tam gdzie tylko możliwe, przywrócili te zadania [stopnie święceń od ostiariatu do diakonatu] w kościołach katedralnych, kolegiackich i parafialnych., lecz nie została zrealizowana. Wypełnienia doczekały się dopiero postanowienia biskupów zebranych na II soborze watykańskim. Ojcowie soborowi zarządzili w Konstytucji dogmatycznej o Kościele „Lumen Gentium”, by zachować diakonat jako właściwy i trwały stopień hierarchicznyKonstytucja dogmatyczna o Kościele „Lumen Gentium”, rozdz. III, pkt. 29.. Ponadto zdjęto z diakonów obowiązek bezżenności.
Soborowy Dekret o misyjnej działalności Kościoła stwierdza, że wskazane jest, aby ludzi, którzy spełniają prawdziwie diakońską posługę, głosząc słowo Boże jako katechiści, kierując w imieniu proboszcza i biskupa rozproszonymi wspólnotami chrześcijańskimi albo praktykując miłosierdzie w działalności społecznej czy charytatywnej, wzmocnić przez przekazane w tradycji od Apostołów nałożenie rąk i ściślej połączyć z ołtarzem, aby skuteczniej wypełniali oni swoją posługę dzięki sakramentalnej łasce diakonatuSobór Watykański II, Ad gentes divinitus, 16..
Pierwszym z Kościołów lokalnych w Polsce, gdzie przywrócono stały diakonat, była diecezja przemyska (obecnie archidiecezja przemysko-warszawska) obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Pierwszy diakon nieprzeznaczony do kapłaństwa po II soborze watykańskim, Andrzej Chita, został wyświęcony 17 marca 1993 rokuDiakonat stały w Polsce – historia i stan aktualny..
Pierwszy rzymskokatolicki diakon stały w Polsce, Tomasz Chmielewski, został wyświęcony 6 czerwca 2008 roku w Toruniu przez biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego.
Diakonat przejściowy Prawo kanoniczne Kościoła łacińskiego oraz kościołów wschodnich wymaga, by kandydaci do święceń prezbiteratu wypełniali przez pewien czas urząd diakonaMinimum pół roku; por. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1031, paragraf 1.. Sprawowanie posługi diakońskiej jest formą praktycznego przygotowania do przyszłej działalności duszpasterskiej, dlatego święcenia te udzielane są seminarzystom po ukończeniu piątego (przedostatniego) roku studiów.
Szaty diakona katolickiego thumb|150px|Diakon katolicki (ubrany w albę, stułę i dalmatykę) mały|348x348px|Strój chórowy katolickiego diakona W Kościele rzymskokatolickim szatami liturgicznymi diakona są alba, cingulum, stuła przewieszona z lewego ramienia i spięta na prawym boku oraz dalmatykaPor. Caeremoniale episcoporum (1984), część I, rozdział IV, pkt. 67.. W nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego diakon używa także manipularza. Strojem chórowym jest komża włożona na sutannęPor. Caeremoniale episcoporum (1984), część I, rozdział IV, pkt. 81. oraz czarny biret.