Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1948–1993)

Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1948–1993) – banknoty Narodowego Banku Polskiego denominowane w złotych,

wypuszczane w emisjach z datami od 1 lipca 1948 r., do 16 listopada 1993 r., będące w obiegu od 30 października 1950 r., do 31 grudnia 1996 r., w ramach systemu monetarnego obowiązującego w Polsce pomiędzy 30 października 1950 r. a 31 grudnia 1994 r.

Banknoty polskie w latach 1950–1978 W sobotę 28 października 1950 r. została uchwalona przez zupełne zaskoczenie (odcięto telefony, zablokowano wyjścia w sejmie) ustawa wprowadzająca nowego złotego, stanowiącego równowartość 0,222168 grama czystego złota, zatem zrównanego z rublem sowieckim. Znajdujące się w obiegu znaki pieniężne pozbawiono charakteru środków płatniczych już z dniem 29 października (niedziela) – był to ostatni dzień, kiedy można było płacić „starymi złotymi”. Od poniedziałku 30 października, tylko do 8 listopada, stare pieniądze można było wymieniać w oddziałach NBP. Zaznaczono w uchwalonej ustawie, że:

W skrócie zasady reformy wyglądały następująco: kurs złotego dotychczasowego (wedle nomenklatury ustawy) do nowego złotego wynosił (w zasadzie) 100:1 przerachowania płac i cen dokonywano jednak w stosunku 100:3 oszczędności bankowe przeliczono wg zasad: do kwoty 100 tys. – 100:3 od 100 tys. do 500 tys. – 100:2 od 500 tys. do 1 mln – 100:1,5 powyżej 1 mln – 100:1 wymiana odbywała się wg powyższych zasad bez ograniczeń sumy, inaczej niż w wymianie z 10 stycznia 1945 r. zezwolono na regulowanie zobowiązań monetami bez ograniczenia górnej kwoty, inaczej niż w II Rzeczypospolitej w stosunku do nominałów niesrebrnych.

Mimo uchwalenia parytetu, deklarującego pokrycie nowych złotówek w złocie, nigdy nie wydano odpowiednich aktów prawnych.

Z dniem 30 października wprowadzono do obiegu monety (do 1 złotego) oraz banknoty wcześniej wydrukowanej i przechowywanej w tajemnicy emisji 1 lipca 1948. Wyższe nominały (10, 20, 50, 100 i 500 złotych) były drukowane za granicą, a 2 i 5 złotych w PWPW w Łodzi, jako uzupełnienie niższych nominałów będących w obiegu. W późniejszym czasie, po 1950 r., produkcję wszystkich nominałów przeniesiono do PWPW w Warszawie.

W pierwszej połowie lat 60. XX w. banknoty o nominałach: 2, 5 i 10 złotych wycofano z obiegu zastępując je monetami.

Dopiero w 1966 r. wprowadzono do obiegu banknot o nominale 1000 złotych z datą emisji 29 października 1965 w całkowicie zmienionej szacie graficznej.

Dla banknotów wyższych nominałów (od 20 złotych w górę), w języku potocznym pojawiło się wiele nazw:

20 złotych – „anielka” 100 złotych – „paczka” lub „tatuś” 1000 złotych – „koło”, „kafel”, „patyk”

Obiegowa emisja 1 lipca 1948 Projektantem całej emisji był prof. Wacław Borowski.

Banknoty o nominałach 20, 50, 100 i 500 złotych były produkowane przez ponad 20 lat. W konsekwencji powstała pewna grupa odmian różniących się szczegółami jak np: gilosze 50-złotówki, czy ramka w giloszu 100-złotówki.

W XXI w. znane są również różne próby kolorystyczne projektów poszczególnych nominałów.

Obiegowa emisja 29 października 1965 W końcu 1959 r. NBP ogłosił konkurs na projekt banknotu 1000-złotowego. Zwycięską okazała się praca profesorów Henryka Tomaszewskiego i Juliana Pałki z Mikołajem Kopernikiem na awersie. Banknot opracowany był do realizacji już na początku lat 60. XX w. – jego emisję przygotowano z datą 24 maja 1962 r. (awersrewers). Nie wprowadzono go jednak wtedy do obiegu, gdyż prezes NBP, A. Zebrowski, podpisany na emisji 1962 r., przestał być prezesem. W konsekwencji dokonano zmiany daty emisji na 29 października 1965 wraz z uaktualnieniem podpisów władz banku.

Banknot wprowadzono do obiegu w czerwcu 1966 r., w czasie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego.

Pomimo zastosowania tradycyjnych metod druku, banknot daleko odbiegał od będących dotychczas w obiegu biletów, wnosząc nowatorstwo graniczące z awangardą. Był najbarwniejszym i najdroższym pod względem kosztów produkcji banknotem polskim do tamtego czasu.

Nominał Awers banknotu Rewers banknotu awersrewers

Ciekawostki Istnieją projekty banknotów o nominałach 50 groszy i 1 złoty emisji 1 lipca 1948. Na banknocie o nominale 2 złote emisji 1 lipca 1948 przedstawiono projekt budynku – przyszłej siedziby Narodowego Banku Polskiego. Projekt architektoniczny siedziby NBP był autorstwa Bohdana Pniewskiego. Przyjęta socrealistyczna linia dla banknotów emisji 1 lipca 1948 r. doprowadziła do tego, że na 10-złotówce umieszczono głowę rzeczywistego robotnika – gisera (odlewnika) z PWPW w Łodzi Mateusza Jóźwiaka. Modelką Wacława Borowskiego w przypadku głowy kobiety umieszczonej na banknocie 20-złotowym emisji 1 lipca 1948 r. była Helena Michalik, przyjaciółka artysty. Banknot o nominale 50 złotych emisji z 1 lipca 1948 miał początkowo przestawiać głowę górala i widok Tatr. Decyzja czynników politycznych, że na nowych banknotach mają być umieszczane wizerunki „ludzi pracy” doprowadziła ostatecznie do umieszczenia głowy rybaka i widoku portu w Gdyni. 50-złotówkę według socrealistycznego wzoru drukowano w Szwecji, Czechosłowacji i Warszawie zmieniając sposób oznaczenia serii i numeracji, jak również gamę koloru i wielkość rozety z podaną cyfrą „50”. W XXI w. znane są wydrukowane egzemplarze pierwszej wersji nominału 50 złotych emisji 1 lipca 1948. Przy projekcie nominału 100 złotych emisji 1 lipca 1948 r. modelem wizerunku był autentyczny robotnik – kierowca PWPW Bronisław Tomaszewski. Wizerunki umieszczone na 500-złotówkach z 1 lipca 1948 r. powstały na podstawie autentycznych zdjęć, szkiców i rysunków górników podczas pracy w kopalni.

Banknoty polskie w latach 1974–1996 Liczne postulaty dotyczące unowocześnienia będących w obiegu banknotów emisji 1948 (zbyt duży format, nietrwałość, brak estetyki) doprowadziły do intensywnych prac NBP nad zmianą papierowych znaków pieniężnych. Początkowo w latach 60. powstała koncepcja, aby banknoty przedstawiały wizerunki miast polskich, później, na początku lat 70. powstała inna koncepcja, aby na nowych banknotach znalazły się wizerunki Polaków, którzy w historii odegrali wiodącą rolę. Zlecenie opracowania obu serii otrzymał Andrzej Heidrich.

Miasta polskie (seria E-71) Banknoty otrzymały datę emisji 2 stycznia 1971 i ukazały się w nominałach: 1 zł (bilet zdawkowy), 2 zł (bilet zdawkowy), 5 zł (bilet zdawkowy), 10 zł (bilet zdawkowy), 20 zł (Poznań), 50 zł (Gdańsk), 100 zł (Katowice), 500 zł (Kraków), 1000 zł (Warszawa). W późniejszym czasie dodano kolejne banknoty z datą emisji 2 stycznia 1977: 200 zł (Lublin), 2000 zł (Gniezno). Banknoty te nie zostały wprowadzone do obiegu, zostały przeznaczone na użytek możliwej wojny Układu Warszawskiego z NATO do wprowadzenia na zajętych terenach Europy Zachodniej, a sam zestaw banknotów oznaczony E-71 był przechowywany w trzech skrzyniach i miał status „tajne specjalnego znaczenia” aż do 2015. W 2003 zakończono niszczenie wydrukowanych banknotów.

Wielcy Polacy Początkowo pierwszym banknotem miała być 500-złotówka z podobizną Marii Skłodowskiej-Curie. Taki banknot przygotowano do druku i do emisji – wykonano próbne odbitki z umieszczoną datą emisji 2 stycznia 1971 (rewers). Ówczesne władze państwowe uznały jednak za niewłaściwe, aby na pierwszym banknocie serii znajdował się wizerunek kobiety. Zastrzeżenia budziły również umieszczone na marginesie dolnym sygnatury projektanta i rytowników. Banknot z wizerunkiem Marii Skłodowskiej-Curie czekał aż 18 lat, aby wejść do obiegu, w zmienionej szacie graficznej, innej kolorystyce, a także i nominale – złotych.

NBP rozpoczął wprowadzanie nowych wzorów banknotów z serii „Wielcy Polacy” od 16 grudnia 1974 r. Wraz z pogarszającą się sytuacją gospodarczą i postępującą inflacją sukcesywnie wprowadzano nowe, coraz większe nominały. Po wprowadzeniu stanu wojennego w ramach emisji z 1982 r. wprowadzono banknoty 10 i 20 złotowe zastępujące bilon.

Jedynym banknotem odbiegającym tematycznie od serii „Wielcy Polacy” było złotych z panoramą Warszawy, pierwotnie wykonane jako 1000 zł z równolegle planowanej wojennej serii E-71. Banknot ten był ostatnim banknotem PRL-u, wyemitowany z datą 1 grudnia 1989. Ze względu na brak zabezpieczeń był bardzo krótko w obiegu.

27 grudnia 1989 ustawą Sejmu PRL nastąpiła zmiana nazwy państwa na Rzeczpospolita Polska, co z pewnym opóźnieniem wpłynęło na emitowane znaki pieniężne. Wprowadzony do obiegu 26 lutego 1990 r. banknot o nominale złotych miał umieszczoną na sobie już nieaktualną nazwę państwa – Polska Rzeczpospolita Ludowa. Także następne nominały: złotych emisji 20 kwietnia 1990 złotych emisji 15 lutego 1991 złotych emisji 14 sierpnia 1992 nie były banknotami w pełni spójnymi z aktualną epoką historyczną, gdyż znak wodny miał jeszcze postać godła PRL.

Wszystkie banknoty poza jednym miały jednakowe wymiary – 138×63 mm. Wyjątek stanowił nominał 200 000 złotych – 135×64 mm.

Po wycofaniu z obiegu banknoty emitowane w latach 1974–1993 można było wymieniać w kasach Narodowego Banku Polskiego do 31 grudnia 2010 r., po czym utraciły swoją ważność.

Lista banknotów obiegowych Lp. Nominał Zdjęcie Emisja Opis1 10 złotych 200px200px1 czerwca 1982Józef Bem2 20 złotych 1 czerwca 1982Romuald Traugutt350 złotych 9 maja 1975Karol Świerczewski i Order Krzyża Grunwaldu41 czerwca 197951 czerwca 198261 czerwca 198671 grudnia 19888100 złotychawers i rewers5 stycznia 1975Ludwik Waryński i Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat917 maja 1976101 czerwca 1979111 czerwca 1982121 czerwca 1986131 grudnia 198814200 złotychawers i rewers25 maja 1976Jarosław Dąbrowski i dewiza „Za Waszą Wolność i Naszą”151 czerwca 1979161 czerwca 1982171 czerwca 1986181 grudnia 198819500 złotych 16 grudnia 1974Tadeusz Kościuszko i sztandar powstania kościuszkowskiego2017 czerwca 1976211 czerwca 1979221 czerwca 1982231000 złotych 2 lipca 1975Mikołaj Kopernik i jego układ słoneczny241 czerwca 1979251 czerwca 1982262000 złotych 1 maja 1977Mieszko I i Bolesław I Chrobry271 czerwca 1979281 czerwca 1982295000 złotychawers i rewers1 czerwca 1982Fryderyk Chopin i melodia poloneza301 czerwca 1986311 grudnia 198832 złotychawers i rewers1 lutego 1987Stanisław Wyspiański i rysunek „Planty o świcie”331 grudnia 198834 złotychawers i rewers1 lutego 1989Maria Skłodowska-Curie i reaktor „EWA”35 złotychawers i rewers1 grudnia 1989Stanisław Staszic i Pałac Staszica36awers i rewers16 listopada 199337 złotychawers i rewers1 lutego 1990Stanisław Moniuszko i gmach Teatru Narodowego38awers i rewers16 listopada 199339 złotychawers i rewers1 grudnia 1989Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i panorama Warszawy40 złotychawers i rewers20 kwietnia 1990Henryk Sienkiewicz i powieść „Potop”41awers i rewers16 listopada 199342 złotychawers i rewers15 lutego 1991Władysław Reymont i powieść „Chłopi”43awers i rewers16 listopada 199344 złotychawers i rewers14 sierpnia 1992Ignacy Jan Paderewski i herb II RP45awers i rewers

Ciekawostki Pierwsze egzemplarze banknotu złotych zawierały błąd. Na stronie odwrotnej widniał napis Sejm Konstytucyjy zamiast Sejm Konstytucyjny. Błąd powstał na etapie projektowania, a zauważony został już po wydrukowaniu pewnej ich liczby, która trafiła do obiegu. Kolejne partie zostały wydrukowane poprawnie.

Banknoty Narodowego Banku Polskiego (1948–1993)

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja