Urartu, Ararat, Biajnili, Królestwo Wan (urart. KURbi-a-i-na, orm. Ուրարտու, tur. Urartular, pers. اورارتو) – starożytne państwo na Bliskim Wschodzie, na Wyżynie Armeńskiej (współcześnie terytorium byłego Urartu znajduje się w granicach Armenii, Turcji i Iranu). Najwcześniejsze wzmianki o Urartu jako związku plemion pochodzą z XIII wieku p.n.e. Jako samodzielne państwo wymienione zostało w źródłach pisanych z VIII wieku p.n.e. Upadek królestwa nastąpił w VI wieku p.n.e., przedtem Urartu zajmowało silną pozycję wśród państw Bliskiego Wschodu.
Stan badań
Historia badań archeologicznych Urartu odkryto na początku XIX wieku. Naukowcy zwrócili uwagę na relację średniowiecznego historyka ormiańskiego Mojżesza Choreńskiego (I,16М. Хоренаци, История Армении = ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ, s. 291.) o patronacie królowej asyryjskiej Semiramidy nad budową miasta na brzegu jeziora WanБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 7.. W 1827 roku Francuskie Towarzystwo Azjatyckie wysłało w okolice jeziora ekspedycję badawczą pod kierunkiem Friedricha Edwarda SchulzaБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 8. (dwa lata po rozpoczęciu prac naukowiec został zabity przez Kurdów). Materiały jego badań dopiero w 1840 roku dotarły do Francji, gdzie zostały opublikowaneБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 9.F.E. Schulz, Mémoire sur le lac de Van et ses environs, „Journal Asiatique”, 9 (1840), s. 257–323.. Schulz skopiował napisy klinowe i był pierwszym, który opisał ruiny na Skale Wan w Tuszpie jako rezydencję władców samodzielnego państwa, tym samym obalając pogląd, że ruiny i napisy należą do kultury asyryjskiej.
W 1879 roku ekspedycja Muzeum Brytyjskiego prowadziła wykopaliska archeologiczne w okolicach miast Wan i Rusahinili. W latach 1898–1899 zmienił ją zespół badaczy niemieckich. Obie ekspedycje znalazły i skopiowały dużo naskalnych napisów w języku Urartu, w tym roczniki króla Argisztiego I. Większa część znalezionych pod koniec XIX wieku zabytków ruchomych trafiła do Muzeum Brytyjskiego i Muzeum Azji Przedniej w BerlinieБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 18.. W latach 1911–1916, kiedy znaczna część dawnego Urartu znalazła się w granicach Imperium Rosyjskiego, wykopaliskami archeologicznymi zajęła się ekspedycja rosyjska pod kierunkiem Iosifa Orbelego i Nikołaja MarraБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 19.. W trakcie badań w niszy Skały Wan odkryte zostały roczniki króla Sarduriego II.
We wschodniej Turcji początek prac archeologicznych został opóźniony z powodu pierwszej wojny światowej, politycznej niestabilności w regionie i niepodległościowych zrywów Kurdów. Niektóre stanowiska archeologiczne, na przykład Toprakkale, zostały obrane za punkty stacjonowania tureckich jednostek wojskowych. Dlatego współcześnie wykopaliska na obszarze Turcji znajdują się jeszcze w stadium początkowymE.C. Stone, P.E. Zimansky, The Urartian transformation in the outer town of Ayanis, w: Duck N.S., Smith A.T., Rubinson K.S., Archaeology in the borderlands. Investigations in Caucasia and beyond..
Zorganizowanie prac archeologicznych w zachodnim Iranie przez długi czas nie było możliwe z powodu rewolucji islamskiej w 1979 rokuP.E. Zimansky, Ecology and empire. The structure of the Urartian state.. Pod koniec XX wieku rząd irański zezwolił na eksplorację kilku stanowisk archeologicznych.
Na terytorium współczesnej Armenii badania nad północno-wschodnią częścią Urartu prowadzone były od 1939 roku i trwają nieprzerwanie. Wykopaliska na wzniesieniu Karmir Blur zaowocowały liczniejszymi odkryciami niż badania jakiegokolwiek innego miasta UrartuБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 22.. Uwarunkowane to było niespodziewanym zniszczeniem miasta podczas nocnego szturmu, po którym zostało ono zapomniane, oraz skrupulatnością i dokładnością archeologów. Publikacja kierownika wykopalisk na stanowisku Karmir Blur Borisa Piotrowskiego Królestwo Wan jest uważana za najpełniejszą historię UrartuГ. Сармакешян, Исследования Урарту продолжаются, „Голос Армении”, 6 oктября (2009)..
Źródła do badań Współcześni naukowcy mają niewiele źródeł dotyczących Urartu. Większość materiałów zawiera jedynie krótkie wzmianki i ma ograniczoną tematykę. Do dyspozycji badaczy są następujące źródła pisane: asyryjskie tabliczki gliniane z XIII–VIII wieku p.n.e. są podstawowymi źródłami informacji historycznych i chronologicznych, dzięki którym udało się ustalić daty panowania królów urartyjskich i odtworzyć niektóre daty historii Urartu; kroniki babilońskie z VII wieku p.n.e., traktujące głównie o upadku Urartu; krótkie wzmianki w tekstach hetyckich; królewskie napisy urartyjskie, wykonane przy pomocy pisma klinowego, zapożyczonego od Asyryjczyków, które jednak niewieli mówią o gospodarce, społeczeństwie i kulturze państwa.
Zachowały się urartyjskie pomniki i dzieła sztuki, z których część dotychczas jest niezbadana. Wiele z nich znajduje się w Muzeum Brytyjskim, Ermitażu, w muzeach historycznych Niemiec, Turcji, Armenii i Gruzji. Najwięcej zabytków kultury materialnej Urartu przechowywanych jest w muzeum w WanieP.E. Zimansky, Ancient Ararat. A handbook of Urartian studies, s. 19..
Badania nad językiem
Podczas wykopalisk archeologicznych, prowadzonych w latach 1842–1844 pod patronatem konsula francuskiego w Niniwie i pałacu Sargona II w Dur-Szarrukin, oraz w latach 1845–1849 w Nimrudzie pod kierunkiem A.H. Layarda odkryto gliniane tabliczki, pokryte pismem klinowym, które – po odczytaniu go w połowie XIX wieku – stały się najważniejszym źródłem informacji o Urartu. Rozszyfrowanie pisma, które odkrył Schulz, nastąpiło dopiero pod koniec XIX wieku. Przedtem naukowcy nie mieli jednolitego zdania na temat przynależności języka Urartu. Stawiano tezy bez pokrycia, że jest on spokrewniony z językiem gruzińskimF. Lenormant, Lettres assyriologiques, T. 1., ormiańskimA.D. Mordtmann, Über die Keilinschriften von Armenien, w: Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, T. 31, red. G.M. Redslob. lub semickimR. Louis, Etude philologique sur les inscriptions cunéiformes de l’Arménie.. Przełom zapoczątkowałaR.D. Barnett, Urartu, w: Edwards I.E.S.i in., Cambridge ancient history, T. 3, Cz. 1, s. 314–371. publikacja A.H. Sayce, poświęcona gramatyce języka UrartuA.H. Sayce, The cuneiform incriptions of Van deciphered and translated, „Journal of Royal Asiatic Society”, 14 (1882).. Jako pierwszy postawił i udowodnił tezęИ.М. Дьяконов, С.А. Старостин, Хуррито-урартские и восточнокавказские языки, w: Чёрных Е.Н. i in., Древний Восток. Этнокультурные связи, s. 164–207., że język ten jest spokrewniony z językiem huryckimJ. Friedrich, Chaldische (urartäische) Texte, w: Kleinasiatische Sprachdenkmäler. Niemiec J. Friedrich, który również wydał gramatykę języka UrartuJ. Friedrich, Einführung ins Urartäische. Grammatischer Abriss und ausgewählter Texte mit spachlichen Erläuterungen, w: „Mitteilungen der Vorderasiatisch-Aegyptischen Gessellschaft”, 37 (1933) nr 3..
W ZSRR związki języka urartyjskiego z grupą języków kaukaskich w latach pięćdziesiątych badał Marr. Gruziński historyk Georgij Melikiszwili przetłumaczył i opublikował wszystkie znalezione napisy w tym językuГ.А. Меликишвили, Урартские клинообразные надписи, „Вестник древней истории”, 1–4 (1953), 1 (1954).Г.А. Меликишвили, Урартские клинообразные надписи.. Rosyjski orientalista Igor Djakonow w tym samym czasie skompletował i przetłumaczył wszystkie wzmianki o Urartu w źródłach asyryjskich, a w następnej dekadzie uzupełnił swoje dzieło o nowe znaleziskaИ.М. Дьяконов, Урартские письма и документы.. Badania nad językiem urartyjskim prowadzone są na podstawie zachowanych napisów. Językiem tym posługiwali się władcy i prawdopodobnie mieszkańcy centralnej części państwa. Piśmiennictwo Urartu nie upowszechniło się na całym obszarze państwa; było wyłącznie atrybutem królów – wszystkie zachowane napisy opisują wydarzenia z perspektywy panujących.
Większa część naukowców uważa, że język urartyjski należał do grupy huryckiejИ. Фридрих, Дешифровка забытых письменностей и языков.И.М. Дьяконов, Языки древней Передней Азии.. Kilka napisów pozostało nadal nieodczytanych, mimo że do ich odszyfrowania stosowano ideogramy urartyjskie. Pismo urartyjskie stworzone zostało na podstawie uproszczonego asyryjskiego pisma klinowego. Na przykład wieloznacznego ideogramu asyryjskiego Urartyjczycy używali tylko w jednym znaczeniu. Z drugiej strony pismo asyryjskie nie było dopasowane do cech fonetycznych języka urartyjskiego, na przykład głoska o, której nie posiadał język asyryjski, była zastępowana znakiem u.
Warunki naturalne
Królestwo Urartu, usytuowane na Wyżynie Armeńskiej, wyróżniało się naturalną obronnością i różnorodnymi warunkami geograficznymi, co miało wpływ na rozwój gospodarczy i styl życia mieszkańców. Teren państwa obejmował zarówno płaskowyże wulkaniczne, wysokie góry, jak i głębokie wąwozy. Klimat regionu był zróżnicowany: górzyste obszary cechowały się surowymi warunkami, natomiast doliny i równiny miały łagodniejszy klimat. Zróżnicowane warunki naturalne Urartu wpłynęły na różnorodność form gospodarki: w dolinach i nizinach uprawiano rolnictwo, w regionach wysokogórskich – hodowlę. Bogactwo w surowce mineralne (żelazo, miedź, ołów i cyna) sprzyjało przemysłowi.
Występowały tu różne typy roślinności – od półpustyń i stepów po wysokogórskie łąki i lasy, z których część zniknęła na skutek działalności człowieka. Rzeki Araks i Murat, stanowiły źródło wody dla rolnictwa dzięki rozwiniętym systemom irygacyjnym. Region miał również trzy duże jeziora: Wan, Urmia i Sewan, różniące się cechami i występowaniem ryb.
Toponimika Państwo, istniejące na Wyżynie Armeńskiej w XIII–VI wiekach p.n.e., było określane za pomocą następujących nazw: Urartu – asyryjska nazwa państwa, była w użyciu od IX wieku p.n.e. w piśmiennictwie asyryjskim i babilońskim. Istnieją przypuszczenia, że nazwa ta oznaczała „wysoka kraina”A. Sayce, The Kingdom of Van (Urartu), w: Bury J.B. i in. The Cambridge ancient history, T. 3.O. van Belli, The capital of Urartu. Eastern Anatolia, s. 19.. W X wieku p.n.e. w Asyrii występowała także jej odmiana – Uratri. Biajni lub Biajnili – miejscowa nazwa o niewyjaśnionej etymologii. Określenie to występowało zarówno jako nazwa całego państwa, tak i regionu, gdzie nastąpiła konsolidacja plemion urartyjskich w pobliżu pierwszej stolicy Urartu – Arzaszkuna. Nazwa miasta Wan, które obecnie znajduje się na miejscu niegdysiejszej stolicy, prawdopodobnie ma związki etymologiczne z BiajniliБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту).. Królestwo Wan – obecnie używana nazwa Urartu w niektórych środowiskach naukowych Kraina Nairi – wczesnoasyryjska nazwa grupy plemion, zamieszkałych na terytorium Urartu. Określenie to występowało w XIII–XI wiekach p.n.e. Morzem Krainy Nairi nazywano jezioro Wan. Określenie to zachowało się także w późniejszych tekstach asyryjskich i przyjęte zostało z języka akadyjskiego – tâmtu ša mât Nairi. Niektórzy naukowcy uważają, że Nairi jest asyryjskim określeniem HurytówA.H. Götze, Churriter und Assyrer. Hauptlinien der vorderasiatischen Kulturentwicklung im II. Jahrtausend v Chr Geb., co potwierdza pokrewieństwo języka huryckiego z urartyjskim. Ararat – niepoprawne, powtórzone za masoretami, odczytanie aramejskiego napisu rrt. Nazwa występuje w tekstach biblijnych, zachowała się również we współczesnej toponimice. Naukowcy dokonali porównania słów „Ararat” i „Urartu” na podstawie łacińskich i greckich przekładów Biblii. Według Księgi Rodzaju w greckim tłumaczeniu Arka Noego zatrzymała się w górach Ararat – ἐπὶ τά ὅρη τα ΄Αραράτ. Łaciński tekst wymienia góry Armenii – super montes Armeniæ. W rękopisach z Qumran występuje aramejski napis hwrrt, który wskazuje na UrartuБ.Б. Пиотровский, Ванское царство (Урарту), s. 33.. Kraina Alarodów (grecka nazwa – Αλαρόδτοι) – nazwa Urartu, stosowana przez Herodota.