right|350px Twierdza pierścieniowa Przemyśl.

Fortyfikacje rdzenia twierdzy – obwód „Noyon” Leżą w granicach miasta Przemyśla, budowa obozu warownego nastąpiła w latach 1854–1857, obwód „Noyon” od 1873, rozbudowany w latach 1878–1887, projektował go gen. Daniel Salis-Soglio, modernizacje w latach 1892–1900, 1906-1910 i 1914, częściowo wysadzone około 1920-1930, częściowo rozebrane 1956-1960, dalsze rozbiórki i niwelacje w latach następnych.

Szaniec S 3 „Garbarze”, ul. Szańcowa, ziem., 1873–1880, zmodernizowany około 1900–1910, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940. Szaniec S 2 „Wilcze”, ul. Szańcowa, ziem., 1873–1880, zmodernizowany około 1900–1910, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940. Szaniec S 1 „Pobereże”, ul. Szańcowa, ziem.-mur., 1873–1880, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940. Szaniec S 1/1 „Pobereże-Kleszcze”, tzw. Kleszcze Rogniata, ul. Szańcowa, ziem., 1873–1880. Szaniec S 1/2 „Pobereże-Piła”, ul. Szańcowa, ziem., 1873–1880, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940. Fort N XX „Przekopana”, ul. Sienna ziem.-mur., 1880–1887, częściowo rozebrany ok. 1920–1930, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., 1940 (fort artyleryjski jednowałowy). Brama Krównicka, ul. Jasińskiego, mur., 1873–1880. Szaniec SZ12 „Lempertówka”, ul. Zamoyskiego, ziem., 1873–1880. Brama na Lempertówce, ul. Jasińskiego, mur., zbudowany około 1880. Fort N XXIa „Kanał”, ul. Batorego, mur.-ziem., ok. 1890, zmodernizowany około 1900-1910, przebudowany około 1930 (fort artyleryjski, stały). Fort N XXI „Bakończyce”, ziem.-mur., 1880–1887, częściowo rozebrany około 1920-1930, wbudowanie 2 schronów bojowych linii Mołotowa, beton., 1940 (fort artyleryjski jednowałowy). Brama Dobromilska, ul. Słowackiego, mur., 1873–1880. SzaniecC NXXIa „Jamki”, ul. Słowackiego, ziem.-mur., zbudowany ok. 1880, cz. zniwelowany, wbudowanie schronu bojowego linii Mołotowa, beton., ok. 1940. Szaniec N XVIa „Laboratorium”, ul. Przemysława, ziem.-mur., zbudowany około 1854–1857 (?), zmodernizowany około 1880, częściowo zniwelowany po 1975. Szaniec N XVIa „Piła”, ziem., zbudowany około 1853–1855. Szaniec N XVIb „Tatarski Kopiec”, ul. Grochowska, ziem.-mur., 1873–1880. Zespół Wojennego Magazynu Prochu nr 1, ul. Kupały (osiedle Wysokie Góry): magazyn prochu, beton.-ziem., ok. 1890, zapewne wysadzony 1915, częściowo rozebrany, magazyn zapalników, mur.-ziem., ok. 1890, magazyn zapalników, beton.-ziem., zbudowany około 1890, przebudowany około 1940. Strzelnica Wojskowa, ul. Piastowska, ziem.-beton., 1873–1887, zmodernizowana 1941–1944. Szaniec N XVTD Nowa Bateria „Zniesienie”, ul. Przemysława, ziem., ok. 1900–1910 (bateria sprzężona). Fort N XVI „Zniesienie”, ul. Przemysława, beton.-ziem., szaniec obozu warownego 1854–1857, przebudowany 1880–1887, zmodernizowany ok. 1900–1910, wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort cytadelowy dwuwałowy, artyleryjski). Brama „Na Zniesieniu”, ul. Przemysława, mur., 1873–1880. Szaniec N XVI Bramy „Zniesienie”, ul. Przemysława, ziem., 1873–1880, częściowo zniwelowany po 1975. Szaniec N XVIa „Bateria”, ziem., ok. 1853-1855. Szaniec Sz 9 „Krzemieniec” (dzielnica Krzemieniec), ziem., 1873-1880. Fort N XVIc „Trzy Krzyże” – część wsch. (dzielnica Krzemieniec), ziem.-mur., 1855 jako kleszcze, przebudowany w 1880 i około 1903–1914 (fort rozproszony obrony bliskiej). Brama Sanocka Górna, ul. Galińskiego (na terenie Parku Miejskiego), mur., 1873–1880. Brama Sanocka Dolna z Wartownią, ul. Sanocka, użytkowana przez Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej, mur., 1873–1880, zmodernizowana około 1900. Szaniec Sz 7, ul. Wybrzeże Kościuszki, ziem., 1873–1880, częściowo zniwelowany po 1975. Szaniec Sz 6 Bramy Dubieckiej, ul. Grunwaldzka i Bielskiego, ziem., 1873–1880, częściowo zniwelowany 1950. Szaniec N XVTIa „Browar”, ul. Malawskiego, ziem.-mur., 1873–1880. Brama „Na Ostrowiu”, ul. Szańce, mur., ok. 1880, częściowo rozebrana około 1960. Szaniec kleszczowy Sz 5 Bramy „Na Ostrowiu”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1873–1880, częściowo zniwelowany po 1975. Szaniec N XVIIb „Dynamit”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1873–1880. Prochownia „Na Ostrowiu” (magazyn dynamitu), ul. Bielskiego, ziem., 1873–1880, rozbiórka budynków po 1945. Szaniec N XVTIIa „Strzelnica”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1873–1880. Fort N XVHIb „Głęboka”, ul. Szańce, ziem.-mur., 1880–1887, przebudowany około 1900-1910, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort obrony bliskiej). Brama „Na Lipowicy”, ul. Wysockiego, mur., 1873–1880, częściowo rozebrana 1939-1945. Szaniec kleszczowy Bramy „Na Lipowicy”, ul. Wysockiego, ziem.-mur., 1873–1880, częściowo zniwelowany po 1975. Fort N XVIII „Lipowica”, ul. Armii Krajowej, ziem.-mur., 1880–1887, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort artyleryjski jednowalowy). Szaniec Sz 4 „Lipowica”, ul. Armii Krajowej, ziem., 1873–1880. Szaniec N XVHIc „Las”, ul. Armii Krajowej, ziem.-mur., 1873–1880, rozbiórka schronów około 1920–1930, częściowo zniwelowany po 1975. Zespół strzelnicy wojskowej i wojennego laboratorium artyleryjskiego, ul. Paderewskiego, zbudowany 1873–1887, zmodernizowany 1940–1944 i po 1950: strzelnica, ziem.-beton.-drewn., budynek zaplecza, mirr., budynek zaplecza, szach. Fort N XIXa „Buda”, ul. Bolesława Chrobrego, mur.-ziem., założony 1853–1855 (?), przebudowany około 1880, zmodernizowany ok. 1900–1910, cz. rozebrany ok. 1920–1930, częściowo zniwelowany po 1975 (fort artyleryjski jednowałowy). Fort N XIX „Winna Góra”, ul. Żółkiewskiego, ziem.-mur., szaniec obozu warownego 1854–1857, przebudowany 1880–1887, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920–1930 (fort artyleryjski jednowałowy). Szaniec N XIXb „Winna Góra”, ziem., około 1853–1855, zniwelowany.

Fortyfikacje pierwszego pierścienia fortów (linii wspierającej) Fort 12 „Buszkowiczki” (Buszkowice, gm. Żurawica), ziem., około 1880, przebudowany na początku XX, częściowo zniwelowany 1997 (fort półstały). (Hureczko, gm. Medyka), mur.-ziem., 1880–1887, cz. wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy). Fort 1 „Krówniki” (Krówniki, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1880–1887 (fort artyleryjski jednowałowy). Fort 2 „Nehrybka” (Nehrybka, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1880–1887, częściowo rozebrany około 1920-1930, częściowo zniwelowany 1969 (fort artyleryjski jednowałowy). (Kruhel Mały, cz. m. Przemyśl), mur.-ziem., 1854–1857, przebudowany 1880, cz. zrujnowany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy). Szaniec 3 B „Kruhel” (Kruhel Mały, cz. m. Przemyśl), ziem., ok. 1880. (Kruhel Mały, cz. m. Przemyśl), mur.-ziem., 1854–1857, przebudowany ok. 1880, cz. zrujnowany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy). Fort W XVII „Ostrów” – pierwotnie 4 i 5 (Ostrów, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1880–1887, zmodernizowany i włączony w linię Noyon jako N około 1908, wysadzony 1915, rozbiórka budynków koszarowych około 1920-1930 (fort artyleryjski jednowałowy).

Fortyfikacje drugiego pierścienia twierdzy Fort W I „Salis Soglio” Fort GW IIb „Cyków” (Jaksmanice, gm. Medyka), mur.-ziem., 1900–1903, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty). Fort GW II „Jaksmanice” Fort W IIa „Mogiłki” (Jaksmanice, gm. Medyka), mur.-ziem., 1892–1900, cz. rozebrany ok. 1920–1930 (fort artyleryjski jednowałowy – górska bateria pozycyjna). Fort W III „Łuczyce” Fort W IIIa „Hermanowice-Kolej” lub „Pikulice” (Pikulice, gm. Przemyśl), ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany na baterię 3 1880–1887 i 1903–1910, wysadzony 1915, rozebrany ok. 1920–1930 (fort obrony bliskiej). Fort GW IV „Optyń” Fort GW V „Grochowce” Fort GW Va „Biadoliny” lub „Grochowce-Leśniczówka” (Grochowce, gm. Przemyśl), ziem.-mur., 1900–1903, wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty). Fort W VI „Helicha” lub „Iwanowa Góra” Fort W VIb „Lipnik” (Kruhel Wielki, gm. Krasiczyn), mur.-ziem., 1908–1910, rozbudowany 1914, cz. rozebrane schrony ok. 1920-1930 (fort rozproszony obrony bliskiej). Fort GW VII „Prałkowce” Fort GW VII 1/2 „Tarnawce” (Ostrów, gm. Przemyśl), beton.-mur.-ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany na baterię 1880-1887 i 1892-1900, częściowo wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 i 1985-1992 (fort opancerzony obrony bliskiej). Obiekt przystosowany turystycznie. Czynny V-X od.10.00-18.00 https://web.archive.org/web/20201112013337/http://www.fortostrow.cba.pl/ Fort W VIII „Łętownia” Fort GW VIIIa „Aszczycówka” lub „Łętownia-Leśniczówka” (Łętownia, gm. Przemyśl), ziem., 1900–1903, wysadzony 1915, rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy). Bateria polowa artylerii fortecznej „Łętownia” (Łętownia, gm. Przemyśl), ziem., 1914. Fort GW IX „Brunner” Fort W IXa „Krzyż” (Ujkowice, gm. Przemyśl), mur.-ziem., 1893, wysadzony 1915, cz. rozebrany ok. 1920–1930 i 1966–1967 (fort pancerny międzypolowy obrony bliskiej). (Ujkowice, gm. Przemyśl), mur.-ziem., 1892–1900, cz. rozebrany ok. 1920-1930 (fort artyleryjski). Szaniec międzypolowy piechoty W X/B1 „Orzechowce” (Ujkowice, gm. Przemyśl), ziem., ok. 1890, rozbiórka schronu ok. 1920–1930. Fort W X „Orzechowce” Bateria sprzężona W X/B2 „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), ziem., 1892–1900, rozbiórka schronów ok. 1920–1930 (bateria sprzężona z fortem W X), Wał baterii B2 „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), ziem., 1892–1900. Bateria W X/B3 „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1892–1900, rozbiórka schronów ok. 1920–1930 (bateria między-polowa stalą obrony dalekiej). Fort St. P. „Orzechowce” (Orzechowce, gm. Żurawica), beton.-ziem., 1903–1910, wysadzony 1915, częściowo rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy obrony bliskiej). Bateria St. P. „Pruchnicka droga” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1892–1900, rozbiórka schronów około 1920-1930 (bateria międzypolowa). Fort GW Xa „Pruchnicka droga” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1892-1900 (fort międzypolowy obrony bliskiej pancerny). Fort GW XIa „Cegielnia” (Orzechowce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1894, proj. Maurycy von Brunner, wysadzony 1915, cz. rozebrany około 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty pancerny). Szaniec W XIb „Cegielnia” (Orzechowce, gm. Żurawica), ziem., 1903–1910, schron rozebrany około 1920-1930 (szaniec międzypolowy piechoty). Fort W XI „Duńkowiczki” Szaniec Sch XI „Duńkowiczki” (Duńkowiczki, gm. Orły), ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany 1880-1887, zmodernizowany do obrony bliskiej 1914, rozbiórka schronów ok. 1920-1930. Fort W XII „Werner” Pozostałości fortecznego lotniska wojskowego (Żurawica, gm. Żurawica), fundamenty wartowni i hangarów, mur., 1914, zniszczone 1915. Fort XII 1/2 „Żurawica” (Żurawica, gm. Żurawica), ziem., k. XIX, zniwelowany (pozostałości fortu artyleryjskiego). Fort W XIIIb „Bolestraszyce” Fort GW XIII „San Rideau” (Bolestraszyce, gm. Żurawica), mur.-ziem., 1900–1903, uszkodzony 1915, rozbiórka koszar szyjowych ok. 1920-1930 (fort międzypolowy piechoty). Szaniec „Hurko” A (Hurko, gm. Medyka), ziem., szaniec obozu warownego 1854-1857, przebudowany 1914, cz. zniwelowany ok. 1975 (szaniec artyleryjski typu FS). Szaniec „Hurko” B (Hurko gm. Medyka), ziem., szaniec oboru warownego 1854-1857, przebudowany 1914, cz. zniwelowany ok. 1975 (szaniec artyleryjski typu FS). Fort W XV „Borek” Bateria sprzężona XVa „Borek” (Siedliska, gm. Medyka), ziem., 1892-1900.

Fortyfikacje linii wspierającej (na terenie Ukrainy) Numeracja fortów prowadzona jest z północy na południe, są to 2 grupy po 3 forty: Fort I/1 „Łysiczka” na zachód od Bykowa Fort I/2 „Byków” Fort I/3 „Pleszowice” Fort I/4 „Maruszka Las” na północ od Popowic Fort I/5 „Popowice” Fort I/6 „Dziewięczyce” na południowy zachód od f. „Maruszka Las”.

Brama Sanocka Dolna jest siedzibą Przemyskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Dobrego Wojaka Szwejka.

Przypisy

Bibliografia