Śmiertelność – termin występujący w ekologii, demografii i epidemiologii oznaczający zarówno zjawisko (przeciwieństwo nieśmiertelności), jak i częstość występowania tego zjawiska na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym. Związana jest z nim miara zwana wskaźnikiem (współczynnikiem lub indeksem) śmiertelności (ang. mortality rate, death rate, fatality rate)J.R. Krebs, N.B. Davies. 1993. An Introduction to behavioural Ecology. 3rd edition. Blackwell Science Ltd.. Jest jednym z czterech podstawowych czynników decydujących o dynamice liczebności populacji obok rozrodczości, imigracji i emigracji.
Wskaźnik śmiertelności Wskaźnik śmiertelności jest to częstość zjawisk śmierci osobników określonej populacji zanotowana na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym:
gdzie N jest liczebnością populacji na początku wyznaczonego przedziału czasowego, S liczbą osobników zmarłych stwierdzoną w określonym czasie spośród tych, które żyły w chwili W ekologii często operuje się wskaźnikiem przeżywalności równym .
W badaniach wielu dzikich populacji wyliczanie tego wskaźnika napotyka na szereg trudności z racji trudności w ustaleniu liczebności populacji oraz wyznaczeniu wszystkich zjawisk śmierci jakie miały miejsce w danym czasie. W ekologii śmiertelność mierzy się bezpośrednio lub pośrednio. Metoda bezpośrednia polega to na wyznakowaniu pewnej liczby osobników w określonym czasie i sprawdzeniu ile z nich dożywa do końca wyznaczonego okresu badawczego. Wskaźnik śmiertelności szacuje się wtedy na podstawie wzoru:
gdzie jest liczbą wyznakowanych osobników w chwili liczba wyznakowanych osobników, które dożyły do czasu Metoda pośrednia może być wyznaczana wtedy, gdy możliwe jest rozróżnienie osobników należących do różnych grup wiekowych. Jeżeli w danym czasie określi się liczebność osobników w wieku i w wieku to wskaźnik śmiertelności osobników w wieku jest równy:
gdzie jest stwierdzoną liczebnością osobników w wieku a liczebnością osobników w wieku Utożsamianie wskaźnika ze wskaźnikiem śmiertelności jest możliwe tylko wtedy gdy nie zależy on istotnie od wieku osobników i dla różnych grup wiekowych daje zbliżone wartości. Stosowany jest on w odniesieniu do wielu populacji ryb.
Wskaźnik śmiertelności istotnie zależy od długości przedziału czasowego w jakim zlicza się zjawiska śmierci. Jeżeli założy się, że nie ulega on zmianie w czasie i w przedziałach wynosił to wskaźnik śmiertelności w przedziale czasowym będzie równy: .
Jeżeli zatem wyznaczono wskaźnik śmiertelności w okresie jednostek czasowych i standaryzuje się jego wartość tak by pokazywała śmiertelność w jednostce czasu to należy użyć wzoru:
Wychodząc z tego wzoru, można wyliczyć granicę gdy w przedziale czasowym obliczony doświadczalnie wskaźnik śmiertelności wynosił i zakładamy, że przy podziale odcinka na d małych odcinków wskaźniki śmiertelności w tych małych odcinkach są równe. W ten sposób powstaje punktowy wskaźnik śmiertelności [ang. instantaneous mortality rate] zwany także chwilowym współczynnikiem śmiertelności. Jest on równy:
Wielkość ta należy do mianowanych i wylicza się ją w jednostkach gdzie jednostka czasu jest taka, w jakiej wyliczono długość przedziału Jest wygodna w obliczeniach ze względu na swoją addytywność. Pozwala ona na porównanie śmiertelności różnych populacji bądź tej samej populacji w różnych sezonach.
Śmiertelność ekologiczna i minimalna W ekologii populacji wyróżnia się śmiertelność ekologiczną, czyli faktycznie istniejącą w populacji w rzeczywistym siedlisku, zajmowanym również przez inne gatunki, np. przez populacje tworzące biocenozę (zob. oddziaływania międzygatunkowe) lub śmiertelność minimalną, która miałaby miejsce, gdyby populacja żyła w optymalnych warunkach.
Śmiertelność w epidemiologii W epidemiologii śmiertelność definiuje się jako iloraz liczby zgonów spowodowanych daną chorobą i liczby chorych na tę chorobęM. Porta, A Dictionary of Epidemiology, Oxford University Press, Oxford, 2008, ..
Zobacz też
chorobowość rozrodczość umieralność zapadalność
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Ekologia Kategoria:Epidemiologia Kategoria:Zdrowie publiczne