Żelechów – miasto we wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie garwolińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Żelechów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego. Według danych z 2022 roku, Żelechów miał 3759 mieszkańców. Miejscowość położona jest w odległości 52 km od Siedlec, 85 km od Warszawy i 85 km od Lublina. Miasto stanowi lokalne centrum edukacji, mieszcząc kilka szkół średnich, jak i gospodarcze, stanowiąc miejsce handlu i pracy dla mieszkańców miasta i okolic.
Historia Żelechowa liczy ponad siedemset lat. Od około 1418 roku miejscowość posiada prawa miejskie, od 1447 roku odbywają się też targi we wtorek. Do II wojny światowej Żelechów był miastem zamieszkanym w większości przez Żydów. Ślady ich obecności zachowały się w tutejszej architekturze. W Żelechowie znajduje się także 8 obiektów wpisanych do rejestru zabytków i wiele innych historycznych budynków.
Geografia Położenie thumb|left|Plan Żelechowa Żelechów leży we wschodniej części województwa mazowieckiego, tuż przy granicy z województwem lubelskim. W okresie 1975–1998 znajdował się w województwie siedleckim, natomiast do 1939 roku w województwie lubelskim. Historycznie Żelechów leżał początkowo w ziemi sandomierskiejZofia Kowalska: Stanisław Ciołek (†1437). Podkanclerzy królewski, biskup poznański, poeta dworski. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1993, s. 22. ., a następnie w ziemi stężyckiej w przedrozbiorowym województwie sandomierskim, a zatem w Małopolsce. W administracji kościelnej Żelechów należy do diecezji siedleckiej w metropolii lubelskiej. Zgodnie z podziałem geograficznym, miasto leży na Wysoczyźnie Żelechowskiej, będącej częścią Niziny Południowopodlaskiej. Żelechów położony jest w granicach zasięgu dialektu mazowieckiego języka polskiego. Widać zatem, że jest to miejscowość leżąca na pograniczu trzech krain historyczno-geograficznych: Mazowsza, Lubelszczyzny i Podlasia.
Żelechów położony pośrodku mezoregionu Wysoczyzny Żelechowskiej – pofalowanym terenie, ukształtowanym przez zlodowacenia, pokrytym w większości polami uprawnymi, rzadziej lasami. Miejscowość znajduje się w pobliżu źródła rzeki Wilgi. Przez miasto przepływa niewielka rzeka – Żelechówka, uchodząca na północ do Wilgi. Żelechów ulokowany jest na krawędzi wzniesienia, wysokość nad poziomem morza waha się od około 160 m (w pobliżu rzeki) do ponad 195 m (na wschód od zakładu Bumar-Waryński). W pobliżu doliny rzeki zostały utworzone stawy hodowlane.
Klimat Żelechów podobnie jak Warszawa położony jest w regionie klimatycznym mazowiecko-podlaskim. Średnia temperatura roczna wynosi 8 °C, średnia temperatura w lipcu to 19 °C, a w styczniu −3 °C. Średnia wilgotność to 80%, a zachmurzenie – 67%. Średnia roczna suma opadów wynosi 550 mm. Pokrywa śnieżna leży po 50–60 dni w roku, jej grubość wynosi średnio 5 cm. Przeważają wiatry zachodnie i południowo-wschodnie o prędkości 2–5 m/s. Okres wegetacyjny trwa średnio 212 dni.
Struktura powierzchni Powierzchnia miasta wynosi 1214 ha (12,14 km²). Granice administracyjne wykraczają daleko poza obszar ścisłej zabudowy, dlatego też większość powierzchni stanowią użytki rolne (945 ha, 77,8%), 43 ha (3,6%) zajmują lasy, a 226 ha (18,6%) to tereny zabudowane i nieużytki.
Części miasta thumb|Warda
Części miasta według GUS System TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju) wyróżnia następujące osiedla lub dawne wsie włączone w obszar miastaTERYT błędnie przyłącza Krupę do Żelechowa, podczas gdy miejscowość należy do sołectwa Gózdek.: Grabarka – osiedle przy ulicy KochanowskiegoSIMC10: 0975990.. Klamka – osiedle przy drodze do Łukowa. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od karczmarza Ignacego Klamki. Postać ta pojawia się w liście dziewiętnastowiecznego proboszcza Żelechowa do babki Romualda TrauguttaGrzegorz Szymczak 1000 dat z historii Żelechowa i okolic. Rozdział 7. XIX wiek.SIMC10: 0976008.. Księżyzna (Księżyzna Wschodnia) – część miasta mieszcząca się między drogami do Łukowa i do Zakrzówka. Tereny te należące pierwotnie do parafii, w wyniku represji po powstaniu styczniowym, w 1865 roku przeszły w ręce mieszczan. Stąd też wywodzi się ich nazwa. Letnisko-Warda – osiedle przy drodze do Ryk w pobliżu lasu żelechowskiego. Warda to pierwotna nazwa wsi, do której często przyjeżdżali żydowscy letnicy. Po włączeniu do miasta po I wojnie światowej, główną drogę nazwano więc ulicą LetniskoSIMC10: 0976037.. PGR/Żelechów – osiedle składające się z zabudowań byłego Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Żelechowie. Ta dzielnica została włączona do miasta 1 stycznia 1998 roku. Wcześniej była to osada o nazwie Żelechów (PGR)Dziennik Ustaw z 1997 r. Nr 116, poz. 742, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 września 1997 r.SIMC10: 0697165.. Obecnie Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych określa tę część miasta jako Żelechów, niezależnie od nazwy miasta.
Podział nieformalny Na mapach można odnaleźć dodatkowo następujące części miastaWszystkie wymienione osiedla, poza PGR-em pojawiają się na przedwojennej mapie Żelechowa oraz na mapach topograficznych w serwisie geoportal.gov.pl.: Glinianki – część miasta położona w pobliżu trójkąta ulic Sienkiewicza, Dwernickiego i Traugutta. osiedle Chłopickiego – osiedle domków jednorodzinnych powstałych po 1989 roku, położone niedaleko ulicy Chłopickiego, na południe od kirkutu. Nazwy ulic na tym osiedlu pochodzą od nazwisk polskich dowódców i generałów. Księżyzna Południowa – część miasta mieszcząca się przy ulicy ReymontaNa starszych mapach nie pojawia się podział na Księżyznę Południową i Wschodnią. Jest on jednak uzasadniony historycznie (patrz Księżyzna Wschodnia).. Ostrów – osiedle przy drodze do Garwolina. O folwarku Ostrówek wspomina Słownik geograficzny Królestwa Polskiego z 1902 roku. W czasie I wojny światowej teren ten został rozparcelowany przez dziedzica żelechowskiego Zygmunta Ordęgę i sprzedany okolicznej ludności. Rudka – osiedle przy ulicy Wilczyskiej. Sieraki – część miasta w pobliżu skrzyżowania ulic Pułaskiego i Chłopickiego. osiedle Staszica – osiedle domków jednorodzinnych powstałych po wybudowaniu ulicy Sienkiewicza. Nazwa osiedla pochodzi od ulicy Stanisława Staszica.
Demografia Żelechów lokuje się na 653. pozycji (na 979 miast w 2023 roku)Największe miasta w Polsce pod względem liczby ludności (Informacje i Opracowania Statystyczne). GUS). W publikacji podano liczbę ludności po zbilansowaniu według stanu na 31 grudnia 2021 r., w Żelechowie osiągnęła ona 3 904.. Jest najmniejszym miastem w powiecie garwolińskim. Ludność Żelechowa w 2021 roku stanowiła 48% ludności gminy. Szczegółowe dane z 31 grudnia 2021 roku: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 3904 100 1971 50,5 1933 49,5 W 2021 roku 21,2% populacji było w wieku przedprodukcyjnym (17 lat i mniej), 58,4% w wieku produkcyjnym i 20,4% w wieku poprodukcyjnym. W piramidzie ludności widać wyraźnie powojenny wyż demograficzny i jego późniejsze echa. Poza Polakami stanowiącymi zdecydowaną większość, Żelechów zamieszkują także Romowie.
Wykształcenie na podstawie Narodowego Spisu Powszechnego 2021 Udział w % podstawoweniepełne podstawowe gimnazjalne zasadniczezawodowe średniezawodowe średnieogólnokszt. policealne wyższe ogółem 3,7 14,1 3,1 24,5 22,1 11,22,718,6 kobiety 3,7 14,4 2,5 18,5 19,6 13,23,724,4mężczyźni 3,8 13,9 3,8 31 24,6 9,21,212,5a
+ Zmiany liczby ludności Żelechowa Nagły przyrost ludności o około 200 osób w 1998 roku związany jest z przyłączeniem do Żelechowa osiedla PGR. W 2021 roku urodziło się 46 dzieci, w tym 45,7% dziewczynek i 54,3% chłopców, zmarło 57 osób w tym 43,7% kobiet oraz 56,3% mężczyzn. Przyrost naturalny był ujemny w roku 2021 i wyniósł -2.83 w przeliczeniu na 1000 mieszkańców. W roku 2021 z Żelechowa wymeldowały się 52 osoby a zameldowało 46 osób. Saldo migracji w 2021 roku wyniosło -10osób. Największe było w 1999 roku, kiedy wyniosło 41 osób, a najmniejsze w roku 2005, kiedy wyniosło -29 osób.W roku 2021 28,9% mieszkańców Żelechowa jest stanu wolnego, 58,0% żyje w małżeństwie, 4,2% mieszkańców jest po rozwodzie, a 8,8% to wdowy/wdowcy. thumb|Grób rodziny Ordęgów
Nazwa Nazwa używana była już w czasach średniowiecza. Zapisano ją wtedy w postaci Zelechov (1335–1342). Jan Długosz w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (opisie majątków i przychodów Kościoła katolickiego w diecezji krakowskiej) powstałym w okresie 1470–1480 zapisał ją natomiast jako Zyelyechow. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Żelech, która z kolei powstała z imion złożonych typu Żelisław. Taką wersję wydarzeń przedstawia też wiersz pt. „Legenda o założeniu Żelechowa”.
Istnieje także legenda przypisująca pochodzenie nazwy miasta bitwie rozegranej w tym miejscu między Polanami a Jaćwingami. Bitwę przegrali Polanie, skąd miał się wziąć zwrot żal Lachów, a stąd powstać nazwa Żelechów. Prawdziwość legendy jest wątpliwa, gdyż na tym obszarze nie określano Polaków mianem LachówGrzegorz Szymczak 1000 dat z historii Żelechowa i okolic. Rozdział 1. XIII wiek..
Chyba że nazwa Żelechów upamiętnia założenie osady w czasie, kiedy te tereny były podbite przez władców ks. halicko-włodzimierskiego (w latach 1288–1302 opanował te okolice ruski książę bełski Jerzy Lwowicz, w latach 1301–1308 tytułowany księciem halickim; jeszcze wcześniej w latach 1243–1253 ziemie te podbił książę halicko-wołyński Daniel Romanowicz). Dlatego też jeżeli założymy że być może nazwa osady upamiętnia tragiczny los polskich mieszkańców osady nazywanych przez Litwinów i Jadźwingów Lachami (a taki wielki najazd Litwinów, Jadźwingów i Prusów na te tereny miał miejsce w 1244roku; po raz drugi Litwini najechali na te ziemie w 1300 i 1302 r.) to istnieje możliwość że istnienie nazwy nie musi być związane z legendarnym Żelisławem.(opracowano na podstawie: http://www.kworum.com.pl/art8035,rus_i_litwa_wrogowie_polski_piastowskiej.html)
Nazwa w innych językach: hebrajski: ז'לחוב (wym. Żelechow) jidysz: זשעלעכאָוו (wym. Żelechow) łotewski: Želehova rosyjski, ukraiński: Желехув serbski: Желехов / Želehov
Historia
Żelechów po raz pierwszy dowodnie pojawia się w źródłach w wykazach świętopietrza w latach 1325–1327, 1336, 1346. Wymienieni są też dwaj jej plebani Fabian i FlorianActa Camerae Apostolicae, MV, Mat. SGH.. W 1325 roku powstała tutaj parafia. Żelechów uzyskał prawa miejskie przed 1447 rokiem, ponieważ wtedy na podstawie dokumentu Kazimierza Jagiellończyka z dnia 4 września 1447 roku wystawionego w Łukowie, na prośby Andrzeja i Mikołaja synów śp. Andrzeja Ciołka, podkomorzego sandomierskiego, król zezwolił na odbywanie w ich mieście Żelechowie targów tygodniowych w każdy wtorek i jarmarków w święto Przeniesienia św. Stanisława na jesieni. Uwalnił także wszystkich mieszczan i mieszkańców żelechowskich obydwu płci od opłaty ceł i myt w całym swoim królestwie. Dokument ten wyraźnie wskazuje, że w tym czasie Żelechów był już lokowanym miastem. Było to miasto prywatne, co oznacza że ziemia, a często także budynki, nie należały do mieszkańców, a były tylko dzierżawione od właściciela majątku. Początkowo była nimi rodzina Ciołków, która później przybrała nazwisko Żelechowskich. Kronikarz Jan Długosz w swoim Liber Beneficiorum z lat 1470–1480 podaje, że w Żelechowie znajdował się drewniany kościół. W 1513 roku zmieniono terminy odbywania targów i jarmarków. Targi tygodniowe miały się odtąd odbywać w poniedziałki, a jarmark z dnia św. Stanisława (8 maja) przesunięto na dzień św. Marka (25 kwietnia). Miasto rozwijało się szybko, jednak w XVII wieku Potop szwedzki zahamował jego rozwój. Żelechów często zmieniał właścicieli, w 1792 roku został nim Ignacy Wyssogota Zakrzewski – pierwszy prezydent Warszawy, wytyczono wtedy Rynek i wybudowano ratusz, założono nowe cmentarze.