Teodor z Mopsuestii (t. Teodor z Antiochii, 350–428) – biskup Mopsuestii, wczesnochrześcijański teolog, przedstawiciel antiocheńskiej szkoły teologicznej.

Życiorys Teodor urodził się w Antiochii Syryjskiej, gdzie odebrał staranne wykształcenie i poznał między innymi Jana Chryzostoma. Mając osiemnaście lat wstąpił do akademii teologicznej prowadzonej koło Antiochii przez Diodora z Tarsu. Już wtedy rozpoczął twórczość teologiczną. Wkrótce przeżył kryzys powołania do celibatu, chciał porzucić życie mnisze i ożenić się z kobietą o imieniu Hermiona. Jan Chryzostom napisał do niego dwa żarliwe listy, w których przypomniał mu o ewangelicznym pierwszeństwie bezżenności wobec małżeństwa w: . Teodor dał się przekonać Janowi i powrócił do życia mniszegoNew Advent Catholic Encyclopedia: Theodore of Mopsuestia. Między 383 a 386 rokiem został wyświęcony na księdza, po czym zaczął zwalczać w swych pismach rozpowszechnione podówczas doktryny – orygenizm, arianizm, eunomianizm, apolinaryzm i inne. Następnie przeniósł się do Tarsu, a w 392 roku został biskupem Mopsuestii, którym pozostał do końca życia. U schyłku życia pozostawał pod niejakim wpływem pelagianizmu, jednak wraz z innymi uczestnikami potępił tę doktrynę na synodzie w Cylicji. Do końca życia pozostawał w poważaniu współczesnych, zmarł w łączności z Kościołem katolickim.

Nauczanie Niedługo po śmierci Teodora z Mopsuestii jego poglądy teologiczne zaczęli przywoływać na poparcie swoich nauk przedstawiciele nestorianizmu i pelagianizmu, co wywołało reakcję teologów Szkoły Aleksandryjskiej, zwłaszcza biskupa Rabulasa z Edessy i patriarchy Aleksandrii Cyryla. W wyniku sporu wywołanego około sto lat później, ich następcy doprowadzili do potępienia niektórych wypowiedzi Teodora z Mopsuestii przez Sobór konstantynopolitański II w 553 roku w ramach sporu o trzy rozdziały.

Chrystologia Teodora a nestorianizm Można czasem spotkać się z twierdzeniami jakoby Teodor był nestorianinem, co należy uznać za anachronizm – trudno doszukiwać się nestorian przez Nestoriuszem. Teodor był natomiast uczniem Diodora z Tarsu. Chrystologia Teodora wprowadzała jednak pewne niuanse, w stosunku do nauczania Diodora. Biskup Mopsuestii odżegnywał się od stwierdzeń mistrza o istnieniu dwóch synów w Chrystusie, jednoznacznie wyrażając się o jedności Chrystusa. Oto kilka wybranych cytatów z jego dzieł.

Mimo drobnych różnic w naukach swego mistrza, poglądy Teodora u podstaw były wyraźnie pochodną doktryny biskupa Tarsu. Dualistyczna chrystologia Teodora zakładała, że jedność natur ma swe źródło w woli Bożej - ujęcie, które później na Soborze efeskim zostało potępione w liście Soboru do papieża, ułożonym przez Cyryla AleksandryjskiegoFragment listu: Natura (fyzis) Słowa nie doznała żadnej zmiany, stając się ciałem (por. J 1,14). Słowo zjednoczyło się na zasadzie hipostazy z ciałem, ożywianym przez duszę rozumną. Zostało nazwane Synem Bożym, nie ze względu na wolę lub upodobanie, lub przyjęcie prosopon. Różne natury spotkały się w jedności prawdziwej i z dwóch [jest] wyłącznie jeden Chrystus, jeden Syn (PG77, 44-49; Acta Conciliorum Oecumenicorum,I,1,1,25-28, Berlin 1914.. W Homilii katechetycznej nauczał:

Marię uznawał za Matkę Boga jedynie w sposób metaforyczny:

Z pewnością wpływ na to ujęcie miał fakt, że za życia Teodora terminologia nie była jeszcze doprecyzowana. Katolicki ogląd na zjednoczenie dwóch natur w Chrystusie w ramach unii hipostatycznej precyzyjnie sformułowano dopiero w wyniku rozstrzygnięcia - pod wpływem teologii Szkoły Aleksandryjskiej – kontrowersji wywołanych przez poglądy nestorian, jak i monofizytów.

Podczas Soboru w Efezie (431), który zebrał się dla oceny poglądów Nestoriusza, ani Teodor, ani jego mistrz Diodor nie zostali wspomniani. Z pewnością jednak w poglądach Teodora z Mopsuestii, należy szukać źródeł nauk Nestoriusza.

Teodor do dziś jest czczony jako święty przez Asyryjski Kościół Wschodu.

Teologia Teodora a pelagianizm Teodorowi przypisuje się też, świadome lub nie, zapoczątkowanie nurtu pelagiańskiego w teologii. Napisał, zaginiony dziś, traktat przeciw grzechowi pierworodnemu. Zachowane fragmenty opublikował H. B. SwetePor. . Focjusz w swym dziele Biblioteka, kod. 177, podaje następujący tytuł tego dzieła: Traktat Teodora Antiocheńczyka O twierdzących, że ludzie upadają z powodu natury a nie umysłu θεοδώρου Αντιοχέως προς τους λέγοντας φυσει και ου γνώμη πταίειν τους ανθρώπους. Mariusz Merkator pisał w ok. 418 roku, że Pelagiusz przejął swoje poglądy od Rufina pochodzącego z Syrii, ten zaś od Teodora i jego bezpośredniego otoczeniaPor. Lib. subnot.in verb. Iul. Praef., 2,3; PL 48,111 /w.5-13/; w: .

Ukuto powiedzenie, że Chrystus antiocheński jest odpowiednim zbawicielem dla człowieka pelagiańskiego. Gdyż Chrystus, jeśli doprowadzić ujęcie Szkoły Antiocheńskiej do skrajności, w swej naturze ludzkiej będąc po prostu człowiekiem, ze swoją ludzką osobowością i ego - staje się zwycięzcą w zmaganiach moralnych, który pokonał rozpalone ataki pożądania w trakcie kuszenia na pustyni (por. Łk 4,1-13) i dał wszystkim następnym pokoleniom naukę, jak silna jest ludzka wola. Taki Chrystus odpowiada wizji usprawiedliwienia propagowanej w pelagianizmie przyp. 2..

Nauczanie Teodora a Magisterium Magisterium miało pewną trudność z określeniem ortodoksji Teodora i jego uczniów. Sobór chalcedoński (451), który był Czwartym Soborem Powszechnym, oczyścił z zarzutów jego uczniów biskupów Teodoreta z Cyru i Ibasa z Edessy. Z kolei Szósty Sobór Powszechny Konstantynopolitański II niektóre twierdzenia Teodora oraz tych dwóch jego uczniów, zebrane razem w ramach tzw. Trzech Dzieł, potępił. Poglądy innego ucznia Teodora, patriarchy Nestoriusza zostały potępione już na Trzecim Soborze Powszechnym - soborze efeskim. Faktem jest też, że od VI wieku nauczanie Teodora, opracowane przez Babaja Wielkiego, stanowiły podstawę doktryny Kościoła Wschodu, a Teodor z Mopsuestii do dziś pozostaje jego doktorem i świętym.

Dzieła Teodor pozostawił ogromny dorobek piśmienniczy. Wśród jego dzieł były komentarze do tekstów świętych. Jako teolog rozwinął metodę krytycznej egzegezy tekstów biblijnych. Pisał rozprawy teologiczne, z których najsłynniejsza to 15-tomowa De incarnatione (O Wcieleniu). Głosił też homilie katechetyczne do katechumenów, kazania, pisał listy. Jego pisarski dorobek jednak w dużej części zaginął.

Wydania krytyczne Są dostępne następujące wydania krytyczne ; PG t. 66.

Zostały wygłoszone i spisane w języku syryjskim do katechumenów. Dotyczą Modlitwy Pańskiej oraz sakramentów Eucharystii i chrztu. Pierwszego wydania syryjsko-angielskiego dokonał A. Minagna w 1933 r.: Commentary of Theodore of Mopsuestia on the Lord's Prayer and on the Sacraments of Baptism and Eucharist, Woodbroke Std.6, Cambridge, Wlk. BrytaniaPor. omówienie nauczania chrzcielnego Teodora: .

Przekłady na język polski Homilie katechetyczne, przeł. ks. Szczepan Pieszczoch, ks. M. Bednarz, w: Pieszczoch Szczepan ks., Patrologia, t.2: Ojcowie mówią, Gniezno 1994, s.132-133. Katecheza XI o Modlitwie Pańskiej, przeł. W. Kania, w: Modlitwa Pańska. Komentarze greckich Ojców Kościoła IV-V w., redakcja K. Bielawski, Tyniec - Kraków 1995, s.141-155. Wydawnictwo Benedyktynów. Katecheza o Modlitwie Pańskiej, w: Ojcze nasz w katechezie starożytnej, przeł. z języka włoskiego R. Szmydki, wstęp i biografie F. Drączkowski, Lublin 1995, Kerygma, s.115-124. U źródeł katechumatu t.3. Tak się módlcie, przeł. W. Kania, Tarnów 1991. Głos tradycji t.22

Przypisy

Bibliografia Teodor antiocheńczyk, w: Słownik wczesnochrześcijańskiego piśmiennictwa, oprac. Jan Maria Szymusiak, Marek Starowieyski, Poznań 1971, s.368-370.

Kategoria:Pisarze wczesnochrześcijańscy związani z Antiochią Kategoria:Cylicja (prowincja rzymska) Kategoria:Urodzeni w 350 Kategoria:Zmarli w 428 Kategoria:Orygenizm Kategoria:Arianizm Kategoria:Pelagianizm Kategoria:Apolinaryzm Kategoria:Bizantyńscy teolodzy chrześcijańscy Kategoria:Rzymscy teolodzy chrześcijańscy