mały|Średniowieczna wieża ratuszowa w PułtuskuPułtusk – Wieża Ratuszowa www.suerteprzewodnicy.pl. Pułtusk – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim (siedziba starostwa), siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Pułtusk. Położone w północnej części Mazowsza, na skraju Puszczy Białej nad Narwią, w mezoregionie Dolina Dolnej Narwi.
Położony w ziemi zakroczymskiej, prawa miejskie uzyskał w 1257Po spaleniu przez Litwinów w 1324 i 1337 Pułtusk otrzymał ponownie prawo miejskie w 1339., potwierdzone w 1405, 1533, 1557 i w 1597Stanisław Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 111.. Miasto biskupstwa płockiego w drugiej połowie XVI wiekuMazowsze w drugiej połowie XVI wieku; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1973, s. 95.. Siedziba powiatu od 1807, z przerwą w latach 1975–1998. Do 1954 siedziba wiejskiej gminy Kleszewo. W latach 1975–1998 w województwie ciechanowskim.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 19 064 mieszkańców, będąc 27. najludniejszym miastem w województwie.
Historia mały|Pułtusk w 1657 (ryc. Erika Dahlbergha, 1696) thumb|Zamek biskupi thumb|Baszta przy kościele jezuickim thumb|upright|Baszta przy szpitalu Początki osadnictwa w miejscu obecnego miasta datowane są na VII-VIII w. Na początku X wieku były tu gród obronny i kasztelania, od przełomu XI i XII w. przez osiem wieków stanowił własność i ośrodek administracyjny ogromnych dóbr biskupów płockichTomasz Chludziński, Janusz Żmudziński „Mazowsze, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 205–209.. Zajmował obszar dzisiejszego zamku, w pierwszej połowie XIII wieku zbudowany został gród obronny, który zastąpił istniejącą wcześniej nieobronną osadę. Gród z trzema ulicami był zabudowany kilkuset chatami, które chronił wał drewniano-ziemny. Dwukrotnie ulegał zniszczeniu na przełomie XIII/XIV wieku i w 1368 roku w wyniku najazdu Kiejstuta. W 1337 r. pod Pułtuskiem rycerstwo mazowieckie pokonało wojska litewskie. Według przekazów na wzgórzu, które obecnie nosi nazwę św. Krzyża, stała niegdyś słowiańska świątynia.
Prawa miejskie nadawano osadzie dwa razy: I lokacja została dokonana w 1257 roku przez Siemowita I, II lokacja (na prawie chełmińskim) w 1339 przez biskupa płockiego Klemensa Pierzchałę, potwierdzone w 1380 i 1405 roku. W okresie XIII–XVIII wieku Pułtusk był własnością biskupów płockich, którzy rezydowali na pułtuskim zamku.
Pułtusk był trzecim, po Warszawie i Płocku, miastem na Mazowszu z murowanymi fortyfikacjami, tylko w XIV wieku był trzy razy atakowany przez Litwinów. W 1324, 1337 i 1368 roku miały miejsce najazdy litewskie na PułtuskGrzegorz Błaszczyk, Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych po współczesność, tom I, Poznań 1998, s. 77.. Rozwój Pułtuska miał miejsce w XIV/XVI wieku, co było związane głównie z handlem zbożem, produktami leśnymi, spławianiem towarów do Gdańska. W kolejnych wiekach miasto podupadło w wyniku pożarów, powodzi i zniszczeń w wojnach szwedzkich.
W poł. XV wieku w mieście wybudowano kolegiatę, w XVI wieku: trzy kościoły, szpital, łaźnię miejską, apteki i przytułki dla ubogich oraz w 1566 jezuickie kolegium, będące jedną z największych ówczesnych szkół w I Rzeczypospolitej. W 1590 na pułtuskim zamku gościł król Zygmunt III Waza.
Podczas wielkiej wojny północnej król Szwecji Karol XII stoczył 11 maja 1703 pod Pułtuskiem kawaleryjską bitwę, w której rozbił dwukrotnie silniejszy korpus saski.
W 1806 r. rozegrała się bitwa pod Pułtuskiem pomiędzy wojskami cesarza Napoleona a Imperium Rosyjskim, co zostało upamiętnione na Łuku Triumfalnym w Paryżu. Napoleon Bonaparte przebywał w Pułtusku dwukrotnie w 1806 i 1812 r.
30 stycznia 1868 ludność miasta i okolic była świadkiem niecodziennego zjawiska przyrodniczego – upadku meteorytu, zwanego później „pułtuskim”. Jego największe okazy, o masie ok. 8–9 kg znajdują się w londyńskim British Museum i Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Siedem lat później mieszkańców Pułtuska dotknęła wielka klęska – pożar, który strawił większość zabudowy miejskiej. Spłonęły cenne pułtuskie księgozbiory. Pożar opisał w prasie warszawskiej Henryk Sienkiewicz, który przybył na miejsce tragedii. To wydarzenie posłużyło pisarzowi do opisu pożaru Rzymu w powieści Quo vadis.
Podczas I wojny światowej część zabudowy została zniszczona.
W 1918 i 1919 r. działały w mieście rady robotniczo-folwarczne. 12 stycznia 1919 r. w mieście doszło do rozruchów gdy kierownik syndykatu rolniczego strzelił do kobiet zgromadzonych przez syndykatem i domagających się zaprzestania wywożenia żywności z głodującego miasta. Wojsko z Komendy Placu w Pułtusku otworzyło ogień do demonstrantów. Zabito jedną osobę i pięć raniono. W związku z utrzymującymi się w mieście rozruchami głodowymi wojsko wprowadziło stan wyjątkowy. Kolejny raz ostrzelano demonstrantówOdgłosy Rewolucji Październikowej na Mazowszu i Podlasiu. Praca zbiorowa. Książka i Wiedza 1970, s. 354..
W latach II Rzeczypospolitej Pułtusk był miastem garnizonowym, stacjonował w nim 13 Pułk Piechoty. W 1939 r. miasto liczyło 17 tysięcy mieszkańców.
W czasie II wojny światowej Pułtusk został zniszczony w ok. 85%. Najwięcej zniszczeń powstało na przełomie 1944 i 1945 r., podczas ciężkich walk Armii Czerwonej z Niemcami o uchwycenie przyczółków na Narwi.
W latach 1946–1951 w okolicach Pułtuska w ramach podziemia niepodległościowego działał oddział Jana Kmiołka „Wira”. 25 listopada 1946 roku rozbił on więzienie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w PułtuskuTadeusz Swat, „...Przed Bogiem i historią”. Księga ofiar komunistycznego reżimu w Polsce lat 1944–1956. Mazowsze. Warszawa 2003, s. 80..
W 1950 r. uruchomiono Nasielską Kolej Dojazdową, która połączyła Pułtusk z normalnotorową linią kolejową ze stacją w Nasielsku.
W 1975 r. powstała Stacja Naukowa Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych. Na początku kwietnia 1979 doszło do szybkiego wzrostu poziomu wody w Narwi (od 3 do 9 IV stan rzeki w Pułtusku wynosił między 500 a 517 cm, przy poziomie alarmowym 400 cm), co wynikło przede wszystkim z gwałtownego topnienia w dorzeczu rzeki wielkich mas śniegu, powstałych podczas zimy stulecia 1978/1979. W efekcie tego, wał przeciwpowodziowy w mieście, mimo prowadzenia intensywnych prac wzmacniających, pękł 5 kwietnia późnym popołudniem i powódź zalała Stare Miasto i rejony przyległe, łącznie ponad 200 ha i przeszło 600 domów. Woda na rynku sięgała od 1,6 do 2 m głębokościWiśniewski K., 2024: Wiosenne wezbranie Narwi w 1979 roku. Mówią Wieki, 11, s.: 26-29.. W 1985 r. miasto zostało odznaczone Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. thumb|Skwer z fontanną na wschodnim krańcu rynku w Pułtusku thumb|Rynek w Pułtusku widziany z wieży zamku Miasto szczyci się najdłuższym w Europie (380 m) brukowanym rynkiem.
Demografia
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Pułtuska w 2014
Zabytki thumb|Bazylika kolegiacka Zwiastowania NMP thumb|Wnętrze kolegiaty thumb|Kościół św. Krzyża thumb|Zabudowa runku Gotycka Bazylika kolegiacka Zwiastowania NMP z XV wieku, z renesansową przebudową z XVI wieku (kolebkowe sklepienie wykonane w latach 1554–1561). W 1975 r. papież Paweł VI nadał kolegiacie tytuł bazyliki mniejszej. W pobliżu kolegiaty plebania z XVI w., przebudowana w XIX oraz dawne seminarium duchowne z XVIII w., obecnie liceum. Zamek biskupi usytuowany na brzegu Narwi z XIV/XVI wieku, obecnie Dom Polonii. Właścicielem Domu Polonii jest Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. W murach zamku przebywali m.in.: król Zygmunt III Waza, król szwedzki Karol XII, carowie rosyjscy Aleksander I i Aleksander II. Kaplica pw. św. Marii Magdaleny przy rynku. Pierwotnie odgrywała rolę kościoła parafialnego do czasu zbudowania kolegiaty. W 1944 r. została całkowicie zniszczona, zrekonstruowana w latach 1946–1951. Ratusz z wieżą ratuszową z XVI w. (obecnie Muzeum Regionalne), gotycko-renesansowa. Kościół pojezuicki pw. śś. Piotra i Pawła, barokowy z 1718 r. (w miejscu wcześniejszego z 1570 r.), odbudowany po pożarze z 1875 r. i po 1945 r. bez odbudowy wież. W ołtarzu głównym obraz Wojciecha Gersona. Kościół św. Krzyża z XVI w., późnogotycki z elementami barokowo-klasycznymi. Wokół świątyni rozciąga się najstarszy pułtuski cmentarz katolicki, z grobowcami z XIX w. Kościół św. Józefa z XVII w., poreformacki. Do budynku przylegają budynki dawnego klasztoru Reformatów, w których w okresie zaborów znajdowało się więzienie. Pozostałości murów miejskich, wznoszonych w latach 1508–1533 z inicjatywy biskupa płockiego Erazma Ciołka. Rozebrane w większości w XIX wieku. Zachowała się cylindryczna baszta przy kościele św. Piotra i św. Pawła. Szpital ufundowany w 1536 r., powiększony w końcu XVI w., przebudowywany w latach 1785–1786 i 1876 r. Klasycystyczne domy przy Rynku z pocz. XIX w. Dawny kościół NMP wybudowany w XV/XVI wieku; obecnie archiwum. Jest to kolejna świątynia na tym miejscu – najstarsza została zbudowana w XII wieku. Piwnice magazynowe we Wzgórzu Abrahama (między ul. 3 Maja a ul. Baltazara) nr zabytku A – 310Rejestr zabytków nieruchomych na stronie delegatury w Ciechanowie Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.. Piwnice te zbudowało kolegium Jezuitów w Pułtusku jako pomieszczenia gospodarcze do przechowywania produktów spożywczych potrzebnych kolegiumStabrowska 2007, s. 132, 137.. Kompleks korytarzy i sal podziemnych wydrążono w lessie budującym wzgórzeStabrowska 2007, s. 140, 141.. Dwa korytarze obmurowane cegłą z niszami zaczęto budować w 1573 r. Zachowały się fragmenty ceglanej posadzki. Jeden z nich ma 14,5 m długości, 1,9 m wysokości i 1,5 m szerokości, drugi zaś ma tę samą szerokość, ale 11,4 m długości i wysokość do 2,11 mStabrowska 2007, s. 137.. Wkrótce potem dobudowano do każdego z nich kilkumetrowy odcinek wejściowy, a w I poł. XVII w. powstały nowy obmurowany korytarz długości 20,5 m, szerokości do 1,55 m i wysokości do 1,8 m oraz nieoblicowana cegłą sala w lessie rozmiarów ok. 5 × 4 m i wysokości 1,8 m, połączona przejściem z tym nowym korytarzemStabrowska 2007, s. 138, 141.. W XVIII w. od w/w sali poprowadzono krótkie korytarzyki do nowo drążonych dwóch nielicowanych cegłą sal, jednak budowli tych nie ukończonoStabrowska 2007, s. 138, 143.. Piwnice użytkowali po kasacie jezuitów Benedyktyni i zaprzestano ich użytkowania dopiero w 1864 rStabrowska 2007, s. 132, 146.. We współczesnym Pułtusku kompleks ten nosi nazwę „Lochy”Stabrowska 2007, s. 132.. W 2018 roku gmina Pułtusk ogłosiła konkurs na rewitalizację tych podziemiBIP gminy.. Cenne i ciekawe zabytki znajdują się także poza granicami miasta.
Gospodarka W czasach Polski Ludowej rozwinął się drobny przemysł elektrotechniczny, spożywczy, skórzany i materiałów budowlanych, w 1964 r. uruchomiono filię warszawskich Zakładów Wytwórczych Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg, po rozbudowie stały się Zakładami Podzespołów Lampowych Kombinatu Techniki Świetlnej „Polam”. Powstały również Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Pełta” i filia warszawskiej fabryki platerów, zakłady przemysłu spożywczego i materiałów budowlanych.
Zakłady produkcyjne ETI Polam Sp. z o.o., ul. Jana Pawła II – fabryka sprzętu elektrotechnicznego, Inter-Max, ul. Warszawska – firma specjalizująca się w produkcji blach profilowanych, Irmark Polska Sp. z o.o., ul. Wyszkowska – wykonawca instalacji grzewczych, klimatyzacyjnych i wentylacyjnych, Jolinex, ul. Kościuszki – producent mebli na zamówienie, Meblomar, al. Wojska Polskiego – producent mebli kuchennych, szaf i drzwi przesuwnych, Polbram – systemy ogrodzeniowe Polmlek sp. z o.o., ul. Warszawska – producent i dystrybutor produktów nabiałowych (centrala spółki), ZPH Feliks, ul. Butrymowicza – producent mrożonych wyrobów kulinarnych
Sklepy wielkopowierzchniowe Biedronka (4 sklepy) Topaz Intermarché Lidl Dino Netto Lewiatan PSS Społem Delikatesy Centrum Dealz Media Expert Rossmann (2 sklepy) Hebe PSB-Mrówka PHU Apis Komfort CCC Empik Pepco Textil Market Outlet Manhattan KiK Kakadu TEDI
Centra handlowe