Skoczogonki, skoczogony (Collembola) – gromada, podgromada lub rząd stawonogów z grupy sześcionogów. Do 2024 roku opisano około 9500 gatunków, z których w Polsce stwierdzono około 470. Rzeczywista różnorodność tej grupy jest jednak zdecydowanie większa, może nawet przekraczać 50 tysięcy gatunków.

Budowa i biologia Skoczogonki występują w środowisku wodnym i lądowym. Nie mają skrzydeł (pierwotnie bezskrzydłe). Wydłużone ciało o różnorodnym ubarwieniu, długości kilku milimetrów, zwykle bez oczu, czułki 4-6-członowe i 6-segmentowy odwłok. Aparat gębowy gryzący lub kłująco-ssący. Gatunki skaczące posiadają na odwłoku tzw. widełki skokowe i hamowidło. Pierwszy segment odwłokowy jest zaopatrzony na stronie brzusznej w rurkowatą przysadkę, zwaną cewką brzuszną. Może ona nabrzmiewać na wierzchołku i służyć jako przylga dla przytwierdzenia się do podłoża. Brak wieloczłonowych przysadek odwłokowych, zamiast nich czasami są krótkie, pazurkowate wyrostki na wierzchołku odwłoka. Gatunki nieskaczące są pozbawione widełek i zaszczepki, czyli hamowidła. Stopy są 1-członowe. Rozwój przebiega bez przeobrażenia.

Występują licznie w różnych wilgotnych środowiskach, we wszystkich typach gleb, ściółce leśnej, mchu, a nawet na śniegu. Odżywiają się martwą materią organiczną lub roślinami, przyczyniając się do rozwoju mikroflory glebowej. Wiele gatunków jest szkodnikami upraw szklarniowych.

Skamieniałości najstarszego znanego skoczogonka () znalezione zostały w dolnodewońskim stanowisku paleontologicznym Rhynie Chert w Szkocji.

Systematyka Pozycja wśród sześcionogów Ranga W zależności od przyjętej systematyki skoczogonkom nadaje się różną rangę. W tradycyjnych systemach włączano skoczogonki w obręb owadów do podgromady owadów pierwotnie bezskrzydłych i wówczas miały one rangę rzędu. Ewentualnie nadawano owadom bezskrzydłym wyższą rangę, a skoczogonki umieszczano w monotypowej podgromadzie Oligoentomata w ich obrębie. Późniejsze prace wykazały parafiletyzm tak definiowanych owadów bezskrzydłych, a skoczogonki wraz z widłogonkami i pierwogonkami zaczęto umieszczać w grupie skrytoszczękich. Grupie tej bardziej tradycyjnie nadawano rangę podgromady w obrębie owadów (wówczas skoczogonki miały rangę rzędu) lub rangę gromady w obrębie sześcionogów (wówczas skoczogonkom daje się rangę rzędu lub podgromady). Wśród współczesnych systematyków dominuje jednak nadawanie skoczogonkom rangi gromady w obrębie podtypu sześcionogów. Ma to związek z faktem, że skrytoszczękie mogą być taksonem parafiletycznym, w szczególności część analiz filogenetycznych rozpoznaje widłogonki jako bliższe owadom niż skoczogonkom i pierwogonkom.

Filogeneza Kladogram sześcionogów wg Kjeret al., 2016

Kladogram sześcionogów wg Luan et al., 2005

Relacje pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi gromadami sześcionogów nie zostały jednoznacznie rozpracowane. Współczesne molekularne analizy filogenetyczne wskazują na jedną z dwóch opcji. Według pierwszej skoczogonki są grupą siostrzaną dla kladu obejmującego pierwogonki i widłogonki i wraz z nimi formują klad skrytoszczękich, zajmujący z kolei siostrzaną pozycję względem owadów (jawnoszczękich). Takie wyniki otrzymał m.in. zespół Luan Y. w 2005 roku. Według drugiej opcji skoczogonki zajmują pozycję siostrzaną względem pierwogonków, formując z nimi klad Ellipura, natomiast widłogonki zajmują pozycję siostrzaną względem owadów, tworząc z nimi klad Cercophora. Takie wyniki otrzymał m.in. zespół Karla Kjera w 2016 roku. W przypadku obu tych hipotez znaleźć można dowody morfologiczne świadczące na ich korzyść.

Hipoteza historyczna, jakoby skoczogonki w ogóle nie należały do sześcionogów jest odrzucana przez współczesne analizy filogenomiczne.

Podział systematyczny Tradycyjnie do skoczogonków zaliczano dwa podrzędy: wolnopierścieniowe (Arthropleona) i zrosłopierścieniowe (Symphypleona), później wyróżniono również Neelipleona, jednak nie wszyscy taksonomowie zgadzali się z taką interpretacją. W niektórych klasyfikacjach wyróżniano Entomobryomorpha, Neelipleona, Poduromorpha i Symphypleona, w innych Entomobryomorpha i Poduromorpha uznawano za podgrupy wewnątrz Arthropleona. W analizach filogenetycznych przeprowadzonych przez Haesego (2002) oraz Luana i współpracowników (2005) grupa Symphypleona była parafiletyczna. U Haesego parafiletyczne były również Entobryomorpha, zaś monofiletyczne – Poduromorpha, podczas gdy w analizach Luanga i in. monofiletyczne były zarówno Entobryomorpha, jak i Poduromorpha (a tym samym również Arthropleona jako całość). Wyniki analizy rybosomowego RNA 18S i 28S przeprowadzonej przez Gao i innych w 2008 wykazały, że zaliczane wcześniej do Symphypleona Neelidae stanowią bazalną linię ewolucyjną wśród współczesnych skoczogonków, stąd przywrócono do klasyfikacji Neelipleona. Analiza ta wykazała monofiletyzm nowo zdefiniowanych Symphypleona jak i pozostałych dwóch grup: Entomobryomorpha i Poduromorpha.

Współcześnie dzieli się więc skoczogonki na 4 grupy o randze rzędów (rzadziej podgromad lub podrzędów) i 32 rodziny: Poduromorpha Börner, 1913 nadrodzina: Neanuroidea Börner, 1901 rodzina: Neanuridae Börner, 1901 – mrowiaczki rodzina: Brachystomellidae Stach, 1949 rodzina: Odontellidae Massoud, 1967 nadrodzina: Poduroidea Latreille, 18045 rodzina: Poduridae Latreille, 1804 – pchliczkowate nadrodzina: Hypogastruroidea Börner, 1906 rodzina: Hypogastruridae Börner, 1906 rodzina: Pachytullbergiidae Stach, 1954 nadrodzina: Gulgastruroidea Lee & Thibaud, 1998 rodzina: Gulgastruridae Lee & Thibaud, 1998 nadrodzina: Onychiuroidea Lubbock, 1867 rodzina: Paleotullbergiidae Deharveng, 2004 rodzina: Onychiuridae Lubbock, 1867 – przyślepkowate rodzina: Tullbergiidae Bagnall, 1935 nadrodzina: Isotogastruroidea Thibaud & Najt, 1992 rodzina: Isotogastruridae Thibaud & Najt, 1992 Entomobryomorpha Börner, 1913 nadrodzina: Tomoceroidea Schäffer, 1896 rodzina: Oncopoduridae Carl & Lebedinsky, 1905 rodzina: Tomoceridae Schäffer, 1896 – łuśniczkowate nadrodzina: Isotomoidea Schäffer, 1896 rodzina: Isotomidae Schäffer, 1896 – pchlicowate rodzina: Actaletidae Börner, 1902 rodzina: †Protentomobryidae Folsom, 1937 nadrodzina: Entomobryoidea Schäffer, 1896 rodzina: Microfalculidae Massoud & Betsch, 1966 rodzina: †Praentomobryidae Christiansen & Nascimbene, 2006 rodzina: Entomobryidae Schäffer, 1896 rodzina: Paronellidae Börner, 1913 rodzina: †Oncobryidae Christiansen & Pike, 2002 nadrodzina: Coenaletoidea Bellinger, 1985 rodzina: Coenaletidae Bellinger, 1985 Neelipleona Massoud, 1971 rodzina: Neelidae Folsom, 1896 Symphypleona Börner, 1901 – zrosłopierścieniowe nadrodzina: Sminthuridoidea Börner, 1906 rodzina: Mackenziellidae Yosii, 1961 rodzina: Sminthurididae Börner, 1906 nadrodzina: Katiannoidea Börner, 1913 rodzina: Katiannidae Börner, 1913 rodzina: Spinothecidae Delamare Deboutteville, 1961 rodzina: Arrhopalitidae Stach, 19569 rodzina: Collophoridae Bretfeld, 1999 nadrodzina: Sturmioidea Bretfeld, 1994 rodzina: Sturmiidae Bretfeld, 1994 nadrodzina: Sminthuroidea Lubbock, 1862 rodzina: Sminthuridae Lubbock, 1862 – podskoczkowate rodzina: Bourletiellidae Börner, 1912 nadrodzina: Dicyrtomoidea Börner, 1906 rodzina: Dicyrtomidae Börner, 1906

Przypisy