Kołomyja (ukr. Коломия) – miasto na zachodniej Ukrainie, w obwodzie iwanofrankiwskim, siedziba rejonu kołomyjskiego i hromady Kołomyja.
W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, odzieżowy, obuwniczy, metalowy, spożywczy, drzewny oraz papierniczy. Miasto jest centrum huculskiej sztuki ludowej, znajduje się tu m.in. muzeum etnograficzne i muzeum pisanek.
Miasto królewskie lokowane pomiędzy 1366 i 1370 rokiem położone było w XVI wieku w województwie ruskimZenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 168.. Kołomyja uzyskała prawo składu w 1456 rokuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 137.. Jako powiat był jednostką administracyjną w okresie I Rzeczypospolitej, ziemia halicka, województwo ruskie od 1569 do 1772. Od 1772 do 1914 w zaborze austriackim, pod nazwą Kolomea. W latach 1919–1939 miasto powiatowe, największe (1921) w woj. stanisławowskim, do agresji ZSRR na Polskę.
Historia XIII – XVIII wiek Nazwa Kołomyi ma związek z założycielem miasta królem halickim Kolomanem. Miejscowość była wzmiankowana w 1240 roku i należała do księstwa halicko-wołyńskiego. W połowie XIV wieku została włączona do Polski.
Miasto królewskie zostało założone przez Kazimierza III Wielkiego na prawie magdeburskim pomiędzy 1366 a 1370 rokiemAnna Berdecka, Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333–1370 : chronologia i rozmieszczenie, w: „Przegląd Historyczny”, T. 65 (1974), z. 4, tabela 2 po s. 617.. W XV w. była miejscem sądu grodzkiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012., a w okresie od XV w. do 1567 także sądu ziemskiego, który następnie przeniesiono do HaliczaM. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012..
W 1413 r. król Władysław II Jagiełło ufundował w Kołomyi dominikański klasztor Najświętszej Maryi Panny. Była to dla zakonników placówka „etapowa” na drodze stałych wędrówek misyjnych przez Mołdawię na wybrzeża czarnomorskie i dalej na Bliski Wschód.
W 1459 r. hospodar mołdawski Stefan III Wielki złożył tutaj hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi. Doszło wtedy do upokorzenia hospodara: w momencie składania przez niego hołdu lennego rozwarły się ściany namiotu i wojsko polskie oraz wojsko mołdawskie zobaczyło Stefana klęczącego przed królem. 15 września 1485 Stefan złożył w Kołomyi ponownie hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi. W XVI i XVII wieku Kołomyja była ośrodkiem wydobycia cennej wtedy soli. W pierwszej połowie XVII wieku z powodu zalewania miasta przez rzekę Prut przeniesiono miasto na nowe miejsce. W XVIII wieku w mieście wśród miejscowych Żydów bardzo rozwinął się chasydyzm.
Przez cały okres swojej historii miasto było nieustannie niszczone przez Tatarów, Kozaków oraz wojska mołdawskie.
W zaborze austriackim mały|lewo|skala|Pierwsza wystawa etnograficzna (1880) mały|Miasto przed 1892 r. Od 1772 r. Kołomyja znajdowała się w zaborze austriackim.
W 1876 r. powstała w Kołomyi Szkoła Przemysłu Ceramicznego nazywana też Krajową Szkołą Garncarstwa. Cieszyła się ona powodzeniem, co spowodowało, że wokół niej skupiła się znaczna grupa artystów ceramików (m.in. rodziny Nappów, Sławińskich i Sowickich).
W 1879 r. w pobliżu miasta inżynier Stanisław Szczepanowski rozpoczął wydobycie ropy naftowej. W 1880 staraniem oddziału Towarzystwa Tatrzańskiego w Kołomyi odbyła się pierwsza wystawa etnograficzna, prezentująca dorobek kulturowy Pokucia, a wystawę odwiedził cesarz Franciszek Józef I. Współorganizatorem wystawy był Oskar Kolberg – etnograf, folklorysta i kompozytor. Wydarzenie to rozsławiło Karpaty Wschodnie w całej Europie. Za miastem znajdował się również pomnik upamiętniający hołd, jaki złożył hospodar mołdawski Stefan III Wielki Kazimierzowi Jagiellończykowi. W latach 1886–1945 w Kołomyi funkcjonowały tramwaje parowe.
W 1913 r. miasto liczyło 45 000 mieszkańców, w tym 15 000 Polaków, 20 000 Żydów, 9000 Rusinów, 1000 Niemców i innych. Sporych zniszczeń miasto doznało też w czasie I wojny światowej. W 1915 r. w Kołomyi została powołana słynna II Brygada Legionów, nazywana też Żelazną lub Karpacką.
Pod koniec XIX wieku do Kołomyi włączono kolonię niemiecką Mariahilf (Маріагільф).
Okres międzywojenny mały|lewo|skala=0.5|Herb miasta za czasów II RP W czasie wojny polsko-ukraińskiej w Kosaczowie stanowiącym dziś część Kołomyi istniał obóz, w którym przetrzymywano kilka tysięcy polskich działaczy niepodległościowych i społecznych. Po wyzwoleniu Kołomyi 24 maja 1919 przez sprzymierzone z Polską wojska rumuńskie stwierdzono, że ponad 1000 więźniów zginęło z powodu chorób, zimna, głodu lub zostało zamordowanychTomasz J. Kopański, Wojna polsko-ukraińska 1918–1919 i jej bohaterowie, Warszawa 2013, s. 328.. W okresie dwudziestolecia międzywojennego miasto znajdowało się na terenie II Rzeczypospolitej i wtedy też otwarto w nim Muzeum Pokuckie z bogatym zbiorem rękodzieła huculskiego, istniejące do dziś jako muzeum etnograficzne. Miasto rozwinęło się też w tym czasie jako kurort. W 1929 roku odsłonięto w Kołomyi pomnik Józefa Piłsudskiego„Gazeta Lwowska”, nr 243 z 22 października 1929, s. 1: „Odsłonięcie pomnika Marszałka Piłsudskiego”..
W Kołomyi stacjonował 49 Huculski Pułk Strzelców z 11 Karpackiej Dywizji Piechoty. Na wiosnę 1939 r. sformowano tu Bataliony ON „Huculski I” i „Huculski II”, wchodzące w skład Karpackiej Półbrygady Obrony Narodowej. W czasie kampanii wrześniowej stacjonowała tu także 16 eskadra towarzysząca.
II wojna światowa W dniach 15–17 września 1939 r. w Kołomyi swoją siedzibę miał Naczelny Wódz marsz. Edward Rydz-Śmigły.
Władze sowieckie miejscowych Polaków deportowały na wschód w latach 1939–1941.
Po ataku III Rzeszy na ZSRR ostatnie oddziały Armii Czerwonej opuściły Kołomyję 1 lipca 1941 i władzę w mieście przejęli UkraińcyMartin Dean, Mel Hecker (red.), Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, tom II, cz. A, United States Holocaust Memorial Museum and Indiana University Press, Bloomington/Indianapolis 2012, ISBN 978-0-253-00202-0, s. 790–793., w tym ukraińska milicjaKai Struve, “Deutsche Herrschaft, ukrainischer Nationalismus, antijüdische Gewalt. Der Sommer 1941 in der Westukraine”, Walter de Gruyter GmbH, Berlin/Boston 2015, ISBN 978-3-11-035998-5, e-ISBN (PDF) 978-3-11-036022-6, s. 645.. 3 lipca miasto znalazło się w strefie okupacji węgierskiej. 4 lipca Ukraińcy zorganizowali pogrom, w czasie którego bito i poniżano Żydów. Musieli oni m.in. rozebrać pomnik Lenina na ulicy Piłsudskiego oraz pomniki Lenina i Stalina w parku. Doszło do próby egzekucji, której w ostatniej chwili zapobiegł ukraiński wiceburmistrz Kołomyi. 16 lipca do Kołomyi przybył ze Stanisławowa oddział niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i aresztował 110 Żydów według listy ułożonej przez lokalnego przywódcę OUN Zenona Pryhrodskiego. Żydów wyprowadzono w kierunku wsi Korolówka, gdzie nakazano im wykopać sobie zbiorowy grób. Tym razem egzekucji zapobiegł komendant węgierskiego garnizonu. 1 sierpnia 1941 Kołomyja znalazła się pod niemiecką cywilną administracją (dystrykt Galicja Generalnego Gubernatorstwa) i od tego czasu rozpoczęła się eksterminacja żydowskiej ludności miasta liczącej około 25 tys. osób. Do pierwszej masowej egzekucji doszło w dniach 11–12 października 1941, kiedy Gestapo przy pomocy Ukraińskiej Policji Pomocniczej rozstrzelało 3 tys. Żydów w lesie pod Szeparowcami. Doszło wówczas także do spalenia Wielkiej Synagogi w Kołomyi. Od 23 marca 1942 do lutego 1943 r. funkcjonowało getto żydowskie. W dniach 3–6 kwietnia 1942 odbył się pierwszy transport Żydów z Kołomyi do obozu zagłady w Bełżcu. W sumie w czasie okupacji niemieckiej w mieście odbyło się 17-20 antyżydowskich „akcji”, w czasie których mordowano Żydów na miejscu lub wywożono do Bełżca. Ostatnia z nich odbyła się 2 lutego 1943 (2200 osób zabitych w getcie), po której cały powiat został ogłoszony „wolnym od Żydów” (judenrein).
Armia Czerwona zajęła ponownie miasto w marcu 1944.
ZSRR Po wojnie Kołomyja weszła w skład ZSRR, gdzie przyłączono do niej wieś Diatkowce.
Ludność polska została wysiedlona. Wielu przedwojennych mieszkańców miasta zostało przesiedlonych do Kłodzka.
Zabytki mały|Gimnazjum im. Króla Kazimierza Jagiellończyka (2009)
Kościół Wniebowzięcia NMP z lat 1762–1772, według projektu Bernarda Meretyna, obecnie cerkiew św. Jozafata, przebudowany, wraz z dzwonnicą z XVIII w., ul. Mazepy 2 Cerkiew św. Michała Archanioła z 1871, w miejscu katolickiego kościoła dominikanów Kościół św. Ignacego Loyoli z 1896 według projektu inż. Dionizego Krzyczkowskiego, ceglany, dawny jezuitów z konwentem, obecnie szpital, ul. Iwana Franki 20 Cerkiew cmentarna Zwiastowania NMP, drewniana z 1587 r. Wielka Synagoga z 1848. Ratusz neorenesansowy z 1877; wieża przebudowana po 1948 ul. Gruszewskiego 1 Budynek szpitala (1860) dawne Starostwo Kołomyjskie, ul. W. Czornowola 32 I Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Kazimierza Jagiellończyka z 1875, wybudowane w miejscu zamku, ul. Mickiewicza 1 Dworzec kolejowy Dawne gimnazjum ss. urszulanek Muzeum Huculszczyzny i Pokucia, zbudowane w latach 1896–1902 jako Ukraiński Dom Ludowy, ul. Teatralna 25 Budynek Banku, z początku XX w., ul. Dragomanowa 1 Budynek Domu Kultury, z XIX w., ul. plac Biczowy 7 Budynek poczty, z początku XX w., W. Czornowola 47 Budynek Rady miejskiej z początku XX w., ul. Szuchewicza 80 Budynek dawnego Domu Oficerskiego, z XIX w. Zamek polski cmentarz
Demografia
Oświata W Kołomyi działa szereg szkół średniego stopnia, m.in. liceum ekonomiczne, technikum i liceum pedagogiczne oraz Instytut Przyrodniczy w ramach Uniwersytetu KROK.
Kultura Muzeum Pisanek posiada bogate zbiory pisanek z całego świata. Prezentuje pisanki z wielu krajów, m.in. Chin, Izraela, Egiptu, Cejlonu, z Kenii. Polskie pisanki pochodzą z regionu łowickiego. W ekspozycji zaprezentowano pisanki robione różnymi technikami: malowane, wydrapywane, wyklejane, obszywane, haftowane, oblepiane. Materiałem na pisanki może być wypreparowane jajo kurze, przepiórcze, gęsie, kacze, strusie, orle, a także obrobiony do owalnego kształtu kamień, drewno i szkło. Na terenie muzeum znajduje się kilkunastometrowa pisanka z drewna, w której wnętrzu mieści się część ekspozycjiMuzeum Pisanki..
Muzeum Huculszczyzny i Pokucia mieszczące się w zabytkowej kamienicy z końca XIX w. gromadzi zbiory w działach: artystycznej obróbki drewna (rzeźba, inkrustacja, wypalanie), obróbki metalu i skóry, garncarstwa, tkaniny dekoracyjnej, kilimiarstwa, hafciarstwa i odzieżyNarodowe Muzeum Huculszczyzny i Pokucia. Ekspozycja..
Sport Przed II wojną światową w Kołomyi działał polski klub piłkarski Pokucie Kołomyja. Współcześnie w mieście funkcjonują ukraińskie kluby piłkarskie Pokuttia Kołomyja i Karpaty Kołomyja.
Ludzie związani z miastem mały|Tablica Stanisława Vincenza na Gimnazjum Króla Kazimierza Jagiellończyka (2009)
Stanisław Szczepanowski – poseł VII kadencji Sejmu Krajowego Galicji z kurii miastWykaz Członków i Posłów Sejmu Krajowego Królewstwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na IV-ą sesyę VII peryodu w roku 1898/9.. dr Stanisław Kaliniewicz (1893-1943) – chirurg-urolog, dyrektor kołomyjskiego szpitala, autor prac naukowych o chorobach nowotworowych, zamordowany 24 lipca 1943 r. w Szeszorach przez nacjonalistów ukraińskich z OUN-UPA.
Honorowi obywatele Seweryn Bańkowski – starosta c. k. powiatu kołomyjskiego Ferdynand Pawlikowski – kierownik starostwa c. k. powiatu kołomyjskiego Józef Skupniewicz – wybitny wieloletni dyrektor i pedagog c.k. Gimnazjum w Kołomyi, zasłużony działacz społecznyBożena Krupska: Józef Skupniewicz – twórca świetności Gimnazjum w Kołomyi, Semper Fidelis s. 13–15, styczeń-marzec 1 (157) 2020, pismo Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich, Wrocław, ISSN 00866-9414.
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata ratujący Żydów w Kołomyi Na polskiej liście Sprawiedliwych: