Tales z Miletu ( Thales ho Milesios; VII/VI w. p.n.e.) – starogrecki uczony: filozof, matematyk i astronom okresu przedsokratejskiego, przedstawiciel jońskiej filozofii przyrody. Uznawany jest przez niektórych za pierwszego filozofa i matematyka cywilizacji zachodniej oraz za inicjatora badań nad przyrodą jako nauki. Należy do kanonu siedmiu mędrców. Talesa postrzega się jako pierwszego filozofa głównie dlatego, że zainicjował wyjaśnianie rzeczywistości przez odwoływanie się do natury i rozumu bardziej niż do mitologii i tradycji – Grecy widzieli w nim jednak raczej mędrca niż filozofa.
Mieszkał w Milecie, głównym ośrodku kultury i gospodarki Greków w VI w. p.n.e. Jego kontynuatorami byli Anaksymander i Anaksymenes. Filozofów tych określa się niekiedy łącznie terminem „szkoła milezyjska”, nie ma jednak dowodów, że rzeczywiście tworzyli „szkołę”, zaś personalne powiązania Talesa z pozostałymi filozofami jońskimi nie są znane. Tym niemniej późna starożytność [Aug. Hipp. Civ.Dei VII.2.7] przekazuje takie oto następstwo w szkole milezyjskiej: „jako ucznia i następcę swego pozostawił on Anaksymenesa”, „Anaksagoras znów, [był to] uczeń Anaksymenesa”, „Także Diogenes, drugi uczeń Anaksymenesa”, „Następcą Anaksagorasa był z kolei uczeń jego, Archelaos”, „Uczniem Archelaosa był, jak się utrzymuje, Sokrates, mistrz Platona”; (zob. również [Diog.Laert. II.23]. Anaksymander i Anaksymenes rozszerzyli zapoczątkowany przez Talesa racjonalny sposób wyjaśniania rzeczywistości, jak i jego konkretne zastosowania, stawiając w ten sposób fundamenty dalszego rozwoju filozofii przedsokratejskiej i myśli europejskiej w ogóle. Jest wątpliwe, by pozostawił po sobie jakieś pisma, za autora pierwszego greckiego dzieła filozoficznego uchodzi Anaksymander.
Wiedza o Talesie pochodzi z przekazów późniejszych: wiadomości o jego życiu są skąpe, mają w dużej mierze charakter tradycji o charakterze anegdotycznym; wiadomości o jego myśli filozoficznej przekazał przede wszystkim Arystoteles, są one jednak w dużym stopniu anachroniczne i odkształcone. Wśród Greków znany był zresztą głównie z działalności praktycznej i politycznej – m.in. miał przewidzieć zaćmienie słońca (28 maja 585 p.n.e.). Tales wykorzystał przy tym wiadomości astronomiczne o periodycznej powtarzalności (cykliczności) zaćmień, wiadomości, które zdobył w Egipcie lub w Fenicji. Miał także skłaniać Jonów do zawarcia unii politycznej, współdziałać z Krezusem, odwrócić bieg rzeki Halys i obliczyć wysokość piramidy (tzw. „twierdzenie Talesa”).
Główne tezy filozoficzne przypisywane Talesowi (omówione szczegółowo w kolejnych rozdziałach) to: zasadą (arché) jest woda, magnes posiada duszę, wszystko jest pełne bóstwa, dusze są nieśmiertelne.
Na poglądy Talesa odnośnie arché wywarła wpływ filozofia starożytnego Egiptu. Ponieważ swe kupieckie podróże i wyprawy handlowe Tales wykorzystywał do rozszerzania naukowych wiadomości, to znane mu były osiągnięcia nauki babilońskiej i egipskiej. Jak twierdził Plutarch, Tales właśnie od starożytnych Egipcjan przejął myśl o wodzie jako praprzyczynie i początku wszystkich rzeczy. Tales z całą pewnością nie znał jeszcze samego terminu „zasada”, co przypisuje mu Arystoteles, należy jednak uznać, że posługiwał się tego rodzaju kategorią intelektualną. Rzeczywiście postrzegał wodę jako początek i źródło rzeczy; samą rzeczywistość, która trwa niezmiennie i to co jest w rzeczach trwałe, mimo zachodzących w świecie zmian (a więc w pewnym sensie odpowiednik „substancji”); koniec i ujście rzeczy.
Autentyczność pozostałych twierdzeń filozoficznych Talesa nie jest już natomiast tak pewna. Relacja Arystotelesa o filozofii Talesa nie ma charakteru historycznego, ale filozoficzny i posługuje się późniejszą, Arystotelesowską terminologią: Arystoteles omawia archai u jończyków tworząc w ten sposób historyczne wprowadzenie do własnej filozofii przyczyn. Archai w filozofii jońskiej mają zawsze charakter materialny. Wszyscy jończycy są też monistami, uznają za materialną zasadę rzeczywistości tylko jeden element. Dlaczego dla Talesa elementem tym jest akurat woda, nie jest całkiem jasne: możliwa jest tu kontynuacja wcześniejszych kosmologii babilońskich i egipskich. Należy tu zwrócić uwagę na to, że woda jako zasada jest również początkiem rzeczywistości, co wyraźnie łączy filozofię Talesa z wcześniejszymi kosmologiami. Zarazem jednak Talesa od mitologiczno-kosmologicznego sposobu myślenia wiele dzieli: zjawiska wyjaśnia on nie odwołując się do interwencji bogów, wyraźnej np. w typowym dla Homera paralelizmie świata boskiego i ludzkiego – Tales jest wyraźnie monistą, przyrodę wyjaśnia odwołując się do samej przyrody. Cecha ta jest zresztą bardziej widoczna u późniejszych presokratyków, niż u samego Talesa. Poglądów Talesa na magnes, bogów i duszę nie należy interpretować jako formy panpsychizmu czy panteizmu – w (rozwiniętym przez Arystotelesa) greckim rozumieniu duszy przysługuje ona wszystkim bytom ożywionym, znakiem bycia żywym jest zaś zdolność do ruchu i wprawiania w ruch. Interpretacja wzajemnych relacji twierdzeń Talesa jest trudna, jeśli są one jednak (co nie jest bynajmniej pewne) połączone w jakiś logiczny system, wydaje się jasne, że jednoczesna redukcja całej rzeczywistości do jednego elementu i zarazem dostrzeganie w rzeczywistości ruchu i zmiany pociąga za sobą przypisanie poszczególnym elementom rzeczywistości duszy (w przedstawionym wyżej sensie), a całości rzeczywistości boskości.
Wiadomości o życiu Talesa Uwarunkowania społeczno-historyczne Milet, główny ośrodek cywilizacji jońskiej i najważniejszy ośrodek gospodarczy i intelektualny Greków okresu archaicznego był ojczystym miastem Talesa i miejscem narodzin europejskiej filozofii i nauki. Polis ta stanowiła jedną z kolonii greckich na wybrzeżu Azji Mniejszej, założoną przez osadników z plemienia Jonów. W czasach Talesa (działającego w pierwszej połowie VI w. p.n.e., zob. rozdział Datowanie) było to miasto, słynące z handlu i żeglugi, sąsiadujące z ludami niegreckimi, stanowiło ośrodek kontaktów gospodarczych i kulturowych między Grekami a cywilizacjami Wschodu (Egiptem, Mezopotamią i Fenicją). Początkowo skonfliktowane z sąsiadującym imperium lidyjskim, za rządów tyrana Trazybula (VII w. p.n.e.) zawarło sojusz z władcą Lidów Alyattesem, co na długo zapewniło mu bezpieczeństwo ze strony azjatyckich sąsiadów. Pół wieku później, gdy słynący z wielkich bogactw władca Lidów Krezus podporządkował sobie inne miasta jońskie, Milet nadal cieszył się niezależnością. Stolica Lidów, Sardes, ściągała greckich mędrców [Her. I 29] – wzajemne oddziaływania lidyjsko-greckie były bardzo znaczne. Także sam Tales (jako inżynier) współpracować miał z Krezusem. Lidia, w której silne były także wpływy cywilizacji mezopotamskiej, uczestniczyła w transferze do Grecji osiągnięć matematycznych i astronomicznych Babilończyków – stało się to jedną z przyczyn zapoczątkowania przez Talesa i jego następców, Anaksymandra i Anaksymenesa, filozofii i nauki greckiej właśnie w Milecie. Jako miasto handlowe Milet utrzymywał bardzo żywe stosunki także z Egiptem.
Imię Imię Tales występuje w języku greckim w dwóch formach. Częstsza jest forma , o genetywie attyckim , a jońskim . Prócz niej występuje jeszcze forma , gen. . Łacińska forma imienia to Thales. Prócz Talesa z Miletu notowano w źródłach jeszcze kilka innych postaci o tym imieniu. Etymologia od czasownika θάλλω, θάλλειν 'rozwijać się, kwitnąć'Θαλῆς.
Datowanie Tales miał przepowiedzieć wspomniane przez Herodota [DK A 5 = Hist. I,74] zaćmienie słońca, które miało zdarzyć się pod koniec wojny Medów i Lidyjczyków. Pozwala to określić czas, na który przypadał szczyt działalności Talesa. Według obliczeń astronomicznych w czasach bliskich Talesowi w Azji Mniejszej zaćmienie słońca miało miejsce 28 maja (22 maja kalendarza gregoriańskiego) 585 p.n.e. Jeśli informację o przepowiedzeniu zaćmienia słońca przez Talesa uznać za prawdziwą, szczyt jego działalności przypadać musiał w pierwszej połowie VI w. p.n.e.
Herodot żył w czasach bliskich Talesowi, ok. 150 lat po nim, i wiadomość o przepowiedzeniu zaćmienia słońca przekazał jako pierwszy, przez co jego informacje cieszą się autorytetem – wiadomość tę podają jednak także autorzy późniejsi (zob. rozdz. Badania astronomiczne). Należy do nich Pliniusz Młodszy, według którego [DK 11 A 5 = N.H. II,53] zaćmienie miało miejsce w czwartym roku 48. olimpiady, tj. w 585/4 p.n.e. – informacje te Pliniusz zaczerpnął prawdopodobnie od Apollodora. Według obliczeń Euzebiusza [DK 11 A 5] miało ono jednak miejsce co najmniej rok później. Na dokładne podanie daty zaćmienia na 28 maja 585 p.n.e. pozwoliły dopiero obliczenia współczesne.
P. Tannery wysunął konkurencyjny pogląd, że Tales przepowiedział nie zaćmienie w 585 p.n.e., lecz zaćmienie w 610 p.n.e. Pozwoliłoby to przesunąć datowanie działalności Talesa wstecz. Pogląd Tannery'ego jest jednak obecnie szeroko odrzucany.
Ustalenie daty narodzin i śmierci Talesa nie jest natomiast możliwe. Datę urodzenia i śmierci przekazał wprawdzie Diogenes Laertios [DK 11 A 1 = I 37-8], są to jednak informacje błędne. Diogenes Laertios podaje, że według Apollodora Tales urodził się w pierwszym roku 35. olimpiady, tj. w 640 p.n.e., zmarł zaś w 58. olimpiadzie, tj. w okresie 548–544 p.n.e., w wieku 78 lat. Przedstawione przez Apollodora daty są jedynie typową dla niego spekulacją. Apollodor przyjmuje floruit na podstawie jakiegoś szczególnie istotnego wydarzenia w życiu człowieka – w przypadku Talesa wydarzeniem tym jest zaćmienie, a następnie wyznacza datę urodzenia zwyczajnie odejmując od daty floruit 40 lat. Przyjmując takie założenia dotyczące obliczeń Apollodora, Tales urodzić musiałby się w pierwszym roku 39. olimpiady, tj. w 624 p.n.e. Niezgodność tych obliczeń z przekazem Diogenesa Laertiosa wyjaśnia fakt, że w starożytności często mylono etę z thetą: tę samą pomyłkę popełnił zapewne Diogenes Laertios pisząc o Talesie.
Datę śmierci Apollodor wyznacza prawdopodobnie w przybliżeniu, wiążąc ją z „epokową” datą upadku Sardes. Śmierć Talesa miała miejsce przypuszczalnie jeszcze przed upadkiem Sardes w 546/5 p.n.e. – na przypuszczenie takie pozwala brak informacji o emigracji Talesa do Wielkiej Grecji, co było częste wśród filozofów jońskich po upadku Sardes.
W sumie w myśl spekulacji Apollodora floruit Talesa przypadało na zaćmienie słońca, urodzić się miał zgodnie z jego założeniami 40 lat wcześniej, a zmarł w czasie istotnego historycznie upadku Sardes.
Istnieje także inna informacja pozwalająca umieścić czas działalności Talesa w pierwszej połowie VI w. p.n.e. Według Diogenesa Laertiosa [DK 11 A 1 = I,22] Demetrios z Faleronu przekazał, że kanon siedmiu mędrców, do którego należał Tales ustalono za archontatu Damasiosa w Atenach – archontat ten przypadał na 582–581 p.n.e. Istnieją ponadto przekazy późne przypisujące Talesowi długowieczność, według których miał on żyć 90 lub 100 lat.
Pochodzenie Tales pochodził z Miletu, wywodził się z zamożnej i wpływowej rodziny Thelidów.
Herodot mówi, że przodkowie Talesa pochodzili z Fenicji [I, 170] – przekaz Herodota jest jednak wysoce niepewny. Jest on zresztą przy tym jedynie wzmianką –„... Talesa, człowieka z Miletu, którego ród miał fenickie początki” – nawet jeśli z omówionego niżej przekazu Diogenesa Laertiosa zdaje się wynikać, że Herodot powiedział więcej. W czasach Herodota anegdoty o „siedmiu mędrcach” były już zresztą w obiegu, mimo że jest on czasom Talesa dość bliski, nie można mieć pewności co do autentyczności przekazu.