Neokonfucjanizm – termin używany w odniesieniu do rodzaju konfucjanizmu, którego kształtowanie się przypada na okres panowania dynastii Song (960 – 1279) i Ming (1368–1644). Szkoła dominowała w Chinach do dynastii Qing włącznie (1644 – 1911), dokładny zakres jest jednak współcześnie przedmiotem kontrowersji.
Pojęcie Termin „neokonfucjanizm” powstał wśród uczonych europejskich w celu wyróżnienia konfucjanizmu dominującego w Chinach od czasów dynastii Song. Początków neokonfucjanizmu szuka się wśród filozofów późnej epoki Tang, takich jak Han Yu (768 – 824) i Li Ao (zm. ok. 844), którzy postulowali powrót do „pierwotnego” konfucjanizmu, nieskażonego przez wpływy taoizmu i buddyzmu. Dojrzałość neokonfucjanizm osiągnął w epoce Song, kiedy ukształtowały się jego dwie główne szkoły – szkoła zasad i szkoła umysłu. Najważniejszymi przedstawicielami pierwszej byli Cheng Yi (1033 – 1107) i Zhu Xi (1130 – 1200), zaś drugiej Lu Jiuyuan (1139 – 1193) i Wang Yangming (1472 – 1529). Zgodnie z nauczaniem szkoły zasad wszystkie rzeczy we wszechświecie składają się z zasady (li) i siły materialnej (qi), ponad którymi istnieje Najwyższa Granica złożona z sumy wszystkich zasad we wszechświecie. Człowiek dzięki samodoskonaleniu się, polegającemu w szczególności na studiowaniu konfucjańskich klasyków, powinien stopniowo dążyć do oczyszczenia swojego li z naleciałości qi i uświadomić sobie że jego właściwa tożsamość jest identyczna z tożsamością wszechświata, w ten sposób wyzbywając się egoizmu. Doktryna szkoły zasad wywarła trudny do przecenienia wpływ na chińską cywilizację, ponieważ od roku 1313 filozofia Zhu Xi stanowiła bazę dla egzaminów urzędniczych w Chinach, aż do ich zniesienia w roku 1905, i tym samym była podstawą oficjalnej ideologii państwa. Przedstawiciele szkoły umysłu uważali, że ludzki umysł od początku jest czysty i tożsamy z zasadą, stąd w naszym życiu powinniśmy polegać raczej na posiadanej przez nas władzy moralnej intuicji, niż na studiowaniu klasyków, którzy są co najwyżej tej intuicji ucieleśnieniem. W szczególności Wang Yangming kładł nacisk na fakt, że doskonałość moralną można zdobyć jedynie poprzez praktykowanie cnót, nie zaś poprzez intelektualne studia. Uczeni epoki Qing winili wcześniejszych neokonfucjanistów o upadek dynastii Ming i za pomocą szczegółowych studiów filologicznych wykazywali, że ich interpretacja klasyków jest nieuzasadniona oraz wbrew ich własnym twierdzeniom wynika z wpływu idei buddyjskich i taoistycznych.
Początków określenia „neokonfucjanizm” należy szukać w myśli jezuitów, którzy zetknęli się z Chinami w XVII wieku. Matteo Ricci (1552 – 1610) w swoim dziele Tianzhu Shiyi argumentował, iż konfucjanizm uczonych epoki Song i Ming nie jest wierny oryginalnemu konfucjanizmowi uczonych starożytnych. Ten argument był rozwijany przez późniejszych jezuitów, którzy we wstępie do Confucius Sinarum philosophus „pogardliwie odnosili się do konfucjanistów epoki Song i Ming jako Neoterici Interpreters (nowocześni interpretatorzy)”. Tak zapoczątkowane rozróżnienie pomiędzy konfucjanizmem czasów Song i Ming a konfucjanizmem wcześniejszym, przyjęło się wśród europejskich uczonych, chociaż nie miało ono odpowiednika w samych Chinach. Być może pierwszym, który użył terminu neokonfucjanizm, był francuski jezuita Jean Joseph Marie Amiot (1718 – 1793), w roku 1777 w drugim tomie swoich Mémoires concernant les Chinois piszący o współczesnych mu chińskich uczonych „les neo-confuceens”, a także używający określenia „cosmogonie neo-confuceenne” (kosmogonia neokonfucjańska).
Współczesne użycie terminu „neokonfucjanizm” wiąże się jednak przede wszystkim z osobą chińskiego filozofa Feng Youlana (1895 – 1990). Po raz pierwszy użył on go w roku 1922 w swojej pisanej w USA dysertacji doktorskiej w odniesieniu do filozofii Wang Yangminga (1472 – 1529). Później Feng Youlan zaczął jednak na oznaczenie tej szkoły filozoficznej używać chińskiego terminu „daoxue” (道學) – „badanie dao”. Kiedy Derk Bodde (1909 – 2003) przełożył jego Historię Filozofii Chińskiej na angielski, oddał „daoxue” jako „neokonfucjanizm” (ang. neoconfucianism) i stąd Feng Youlan mógł twierdzić, iż „Określenie «neokonfucjanizm» jest nowo utworzonym zachodnim odpowiednikiem terminu daoxue”. Określenie „daoxue” było początkowo stosowane w odniesieniu do nauczania braci Cheng Hao (1032 – 1085) i Cheng Yi (1033 – 1107), by zostać przyjęte przez wielu konfucjanistów tego okresu. Stopniowo jednak jego znaczenie zostało zawężone do wiązanej z Zhu Xi (1130 – 1200) jednej z dwóch głównych szkół neokonfucjanizmu, zwanej także „lixue” (理學) – „szkołą zasad” (zobacz poniżej). Z kolei uczeni epoki Qing zaczęli je stosować w odniesieniu do całego konfucjanizmu epoki Song-(Yuan)-Ming. Podsumowując, „chińskie użycie tych terminów nie jest bardziej spójne niż sinologiczne używanie terminu neokonfucjanizm”.
Neokonfucjanizm, tak samo jak sam konfucjanizm, jest terminem pochodzenia europejskiego, a nie chińskiego. Wielu historyków filozofii chińskiej, w szczególności zaś Hoyt Tillman, zwraca uwagę na niespójność pojęcia „neokonfucjanizm”, które stosuje się do myślicieli o zasadniczo różnych poglądach. Inni jednak, w tym tak zasłużeni jak Wm. Theodore de Bary, nie chcą rezygnować z tego terminu, który przyjął się już w piśmiennictwieNa ten temat zobacz polemikę Hoyta Tillmana z Wm. Theodorem de Barym na łamach Philosophy East and West: ; .. Podejmowane są także próby doprecyzowania znaczenia terminu. W szczególności Liu Shuxian proponuje, by zawęzić jego stosowanie do myślicieli okresu Song do Ming, uznając za ostatniego przedstawiciela szkoły Huang Zongxi (1610 – 1695). Wszystkich tych myślicieli łączy bowiem uznawanie zasady „tian-dao-xing-ming-xiang-guan-tong” (天道性命相貫通) „Wzajemnego Powiązania pomiędzy Drogą Nieba a ludzką naturą i przeznaczeniem”, podczas gdy tacy filozofowie okresu Qing jak Yan Yuan (1635–1704) i Dai Zhen (1723–77) porzucili tę zasadę i przeszli do poglądu całkowicie naturalistycznego.
Początki i źródła neokonfucjanizmu Tradycyjnie powstanie neokonfucjanizmu jest postrzegane jako reakcja konfucjańskich uczonych na dominację myśli buddyjskiej. W połowie VIII wieku cesarstwo Tang (618 – 907) zaczęło się pogrążać w coraz głębszym kryzysie i Han Yu (768 – 824) jego przyczyn zaczął szukać w buddyzmie, który jego zdaniem osłabił Chiny umożliwiając inwazję obcym najeźdźcom. Postulował on by Chińczycy pozbyli się obcych wpływów i powrócili do swoich prawdziwych korzeni, to jest Konfucjusza (trad. 551 – 479 p.n.e.) i reprezentowanej przez niego, idealizowanej przez Han Yu dawnej kultury. Według Han Yu bowiem zarówno taoizm, jak i buddyzm były zbyt oderwane od świata by dostarczyć wskazówek co do życia w ziemskiej rzeczywistości. Jednocześnie Han Yu wraz z innym uczonym tego okresu, Li Ao (zm. ok. 844) sformułował teorię linii przekazu prawdy (dao), która miała biec od legendarnego króla-mędrca Yao poprzez szereg kolejnych postaci, w tym Konfucjusza, aż do Mencjusza (ok. 371 – ok. 289 p.n.e.), po którego śmierci miała zostać przerwana. Dopiero Han Yu i Li Ao mieli na powrót rozpocząć przekazywanie prawdziwej konfucjańskiej nauki. Późniejsi neokonfucjaniści „zgadzali się z koncepcją ortodoksyjnej linii przekazywania prawdy, sformułowaną przez Han Yu, i twierdzili, że sami są ogniwami w tym łańcuchu”.
Pomimo programowego odcinania się od buddyzmu w koncepcji linii przekazu można odnaleźć wyraźny wpływ buddyzmu chan, z jego przekazem w linii patriarchów. Wpływ buddyzmu można odnaleźć także w wielu innych aspektach neokonfucjanizmu. Tradycyjnie interpretowano te zapożyczenia jako świadomą strategię mającą na celu uzupełnienie tradycyjnego konfucjanizmu o te składniki, których mu brakowało w porównaniu do buddyzmu, a także taoizmu. Prawdopodobnie jednak rozbudowa konfucjanizmu podjęta przez neokonfucjanistów miała swoje źródło w dużym stopniu raczej w innym punkcie widzenia, który zajmowali oni wyrastając w kulturze przesiąkniętej wpływami buddyjskimi i taoistycznymi, co powodowało, że posiadali oni odmienną hierarchię ważności poszczególnych kwestii niż ich starożytni poprzednicy i stąd inne spojrzenie na klasyczne teksty, co skutkowało ich odmienną interpretacją. Stąd oprócz samego konfucjanizmu podstawowym źródłem myśli neokonfucjańskiej był także buddyzm, a w szczególności buddyzm chan, oraz taoizm, który wpłynął szczególnie na neokonfucjańską kosmologię.
Szkoła zasad Pierwszym ważnym neokonfucjanistą epoki Song był Shao Yong (1011 – 1077), który poświęcił się głównie numerologicznym spekulacjom na temat Księgi Przemian, mającym odkryć zawartą w niej kosmologię. Poświęcał on niewiele uwagi kwestiom istotnym dla późniejszych neokonfucjanistów i Zhu Xi nie zaliczył go później do ortodoksyjnej linii przekazu. Inaczej rzecz miała się z Zhou Dunyi (1017 – 1073), którego Zhu Xi uznał za pierwszego mistrza neokonfucjanizmu. Zhou Dunyi tak samo jak Shao Yong był zainteresowany kosmologią Księgi Przemian. W swoim traktacie Taiji tushuo (Objaśnienie Diagramu Najwyższej Granicy), który był zainspirowany taoistycznym diagramem będącym przedstawieniem ezoterycznych zasad tej doktryny, objaśnił on jak Najwyższa Granica (Taiji, 太極) zawiera sama w sobie zarówno ruch, jak i bezruch, które pozwalają jej na podział na yin i yang. Z nich rodzi się Pięć elementów (Wu xing, 五行), które z kolei wytwarzają dwie zasady: Niebo (Tian, 天) i Ziemię (Kun, 坤). To z nich ostatecznie powstają wszystkie rzeczy. Według Zhou Dunyi dwie podstawowe formy materialnej siły (qi, 氣), która przenika cały wszechświat, yin i yang, pomimo procesu różnicowania się, który doprowadza do powstania świata, zachowują jedność z pierwotną Najwyższą Granicą. Stąd wszystkie rzeczy są w rzeczywistości jedną, a ta jedna jest obecna we wszystkich rzeczach. Celem człowieka powinno być doskonalenie swojego umysłu, tak by był on w stanie osiągnąć stan spokoju (jing, 靜), właściwy dla samej Najwyższej Granicy. Dzięki temu człowiek może pozostawać w zgodzie ze sobą i ze wszystkimi rzeczami, zgodnie z Doktryną Środka (Zhongyong, 中庸).