Tertulian, właśc. Quintus Septimius Florens Tertullianus (ur. między 150 a 160 w Kartaginie, zm. między 230 a 240 tamże) – wczesnochrześcijański egzegeta, teolog, filozof i pisarz. Poglądy jego wywarły wpływ na całą zachodnią teologię III wieku. Nauczanie Tertuliana jest cennym źródłem dla teologii, szczególnie dla teologii dogmatycznej.

Życiorys Informacje o życiu Tertuliana pochodzą głównie z pism jego samego oraz z krótkiej notki Hieronima ze Strydonu.

Urodził się między 150 a 160 rokiem w pogańskiej rodzinie w Kartaginie, jako syn centuriona. Odebrał wykształcenie w rodzinnym mieście z zakresu greckiej literatury i języka. W młodości brał udział w obrzędach pogańskich i chętnie oglądał walki gladiatorów. W tym okresie odwiedził także Rzym. Ożenił się, a w 190 albo ok. 193 albo ok. 195 roku przeszedł na chrześcijaństwo. Na tę decyzję wpłynęła najprawdopodobniej obserwacja codziennego życia chrześcijan i lektura Pisma Świętego. Według informacji Hieronima, Tertulian został kapłanem, jednak wiarygodność tego przekazu jest niepotwierdzona. Między 203 a 207 rokiem przystąpił do montanistów. Twierdził, że jedyną godną chrześcijanina śmiercią jest śmierć męczeńska. W ramach surowej ascezy, zaprzestał pożycia małżeńskiego. Skupiał się także na szerzeniu wiedzy na temat Parakleta, jak określił Ducha Świętego Jezus w Ewangelii Jana. Około 213 roku Tertulian odszedł z Kościoła, a po kilku latach także z sekty montanistów, by założyć własną wspólnotę – tertulianistów. Zmarł w Kartaginie między 230 a 240 rokiem.

Nauczanie Tertulian odrzucił próby uzgodnienia objawienia i wiedzy rozumowej i położył nacisk na przeciwieństwo między chrześcijaństwem a kulturą świecką. Usiłował wykazać, że wiedza rozumowa jest bezużyteczna, gdyż prawda i bez niej jest znana, będąc objawiona i przekazana w Piśmie Świętym; jest niemożliwa, gdyż prawda przekracza rozum; jest szkodliwa, gdyż prowadzi do błędnych nauk i zguby moralnej.

Według Tertuliana prawda chrześcijańska jest jedyną potrzebną i osiągalną prawdą, a dostęp do niej uzyskuje się nie rozumem, ale wiarą. Stąd wywodziła się formuła Tertuliana, zawarta w dziele De Carne Christi (O Ciele Chrystusa):

Zdanie to stało się źródłem popularnego powiedzenia „wierzę, ponieważ to absurd” (credo, quia absurdum), którego autorstwo stąd można pośrednio przypisać Tertulianowi.

Inne jego znane twierdzenia to: „Krew męczenników jest nasieniem chrześcijan” (łac. Semen est sanguis christianorum) zapisane w słynnej apologii Apologeticum 50, 13 (PL 1, 603). Tertulian miał też powiedzieć: „Jednością heretyków jest schizma”.

Po przejściu na pozycje montanistyczne (ok. 207 r.), cechujące się rygoryzmem moralnym, jego nauczanie zaczęło odbiegać od powszechnego nauczania Kościoła – szczególnie w odniesieniu do zagadnień grzechu, przebaczenia oraz małżeństwa. Tertulian był pierwszym teologiem chrześcijańskim, który posługiwał się łaciną. To dzięki niemu zrodziła się tzw. łacina kościelna. Dla Tertuliana chrześcijanie byli ludźmi obdarzonymi nową wyższą naturą, kierowanymi przez Ducha, co zgadzało się z wizją Pawłową życia chrześcijańskiego (por. Rz 8,14). Wyznawał poglądy millenarystyczne. Zwalczał sektę walentynian w dziele Przeciw Walentynianom (Adversus Valentinianos).

Jako jeden z pierwszych zauważył też problemy związane z przeludnieniem i degradacją środowiska naturalnego przez człowieka: „Staliśmy się dla świata ciężarem... przyroda już dłużej nie jest w stanie nas wyżywić. Zaiste, zarazę i głód, i wojny, i trzęsienia ziemi należy postrzegać jako lek dla narodów, sposób na ograniczenie nadmiernego rozrostu rasy ludzkiej”.

W kwestii duszy odrzucał dychotomizm i trychotomizm. Krytykował platońskie spekulacje o duszy, uważał, że zmartwychwstanie ciało.

Tertulian zaliczany jest do najwybitniejszych pisarzy starochrześcijańskich.

Dzieła thumb|Opera omnia, 1598

Katolickie (ortodoksyjne) Napisane przed ok. 207 r., określane jako katolickie, czyli ortodoksyjne, w jedności z wiarą Kościoła: Ad martyras Ad nationes Apologeticum De testimonio animae De praescriptione haereticorum De spectaculis De oratione De baptismo De patientia De cultu feminarum Ad uxorem Adversus Hermogenem Adversus Marcionem

Montanistyczne Napisane po ok. 207 r.: De Pallio (ed. A. Gerlo) Adversus Valentinianos (ed. Aem. Kroymann) De Anima (ed. J.H. Wasznik) De Carne Christi (ed. Aem. Kroymann) – (O Ciele Chrystusa). De resurrectione mortuorum (ed. J. G. Ph. Borleffs) De exhortatione castitatis (ed. Aem. Kroymann) De corona (ed. Aem. Kroymann) Scorpiace (ed. A. Reifferscheid, G. Wissowa) De idolatria (ed. A. Reifferscheid, G. Wissowa) Ad Scapulam (ed. E. Dekkers) De fuga in persecutione (ed. J.J. Thierry) Adversus Praxean (ed. Aem. Kroymann et Ern. Evans) De virginibus velandis (ed. E. Dekkers) De monogamia, CCL 2, 1227–1253, ed. E. Dekkers; przekład polski: O jednożeństwie, tłum. E. Stanula, w: Wybór pism (3), s. 57-82. De ieiunio (ed. A. Reifferscheid, G. Wissowa) De pudicitia (ed. E. Dekkers) De fato aliaque fragmenta (ed. A. Harnack) Adversus Iudaeos (ed. Aem. Kroymann)

Przekłady polskie Lista: Apologetyk Pisma Ojców Kościoła 20 Do męczenników Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 Do pogan Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29 Do Skapuli Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29 Do żony Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29 Lekarstwo na ukłucie skorpiona Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29 Napomnienie o czystości Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29 O chrzcie Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 O cierpliwości Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 O modlitwie Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 O pokucie Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 O świadectwie duszy Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29 O widowiskach Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 Preskrypcja przeciw heretykom Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 5 Przeciw Marcjonowi Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 58 Przeciw Prakseaszowi Źródła Myśli Teologicznej 4 Przeciw Żydom Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 29

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Tertullian.org – internetowa baza tekstów Tertuliana. Do żony – przekład polski. Q. Septimi Florentis Tertvlliani Carthaginensis Presbyteri, Opera Qvæ Hactenvs Reperiri Potvervnt Omnia... w bibliotece Polona

Kategoria:Filozofowie starożytnego Rzymu Kategoria:Ojcowie Kościoła Kategoria:Urodzeni w II wieku Kategoria:Zmarli w 230 Kategoria:Montanizm Kategoria:Rzymscy teolodzy chrześcijańscy