thumb|Grób Tadeusza Kotarbińskiego i jego żony Janiny na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (23 lipca 2008) Tadeusz Marian Kotarbiński (ur. 31 marca 1886 w Warszawie, zm. 3 października 1981 tamże) – polski filozof, logik i etyk, czołowy przedstawiciel szkoły lwowsko-warszawskiej, autor koncepcji reizmu, twórca etyki niezależnej oraz koncepcji opiekuna spolegliwego.
Przewodniczący Polskiego Towarzystwa Filozoficznego (1927–1975), dziekan Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Warszawskiego (1929–1930), pierwszy rektor Uniwersytetu Łódzkiego (1945–1949), prezes (1946–1966) i członek honorowy Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, członek rzeczywisty (1953) i prezes (1957–1962) Polskiej Akademii Nauk, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1929–1951) i Polskiej Akademii Umiejętności (1946–1951), przewodniczący Towarzystwa Kultury Moralnej (1946), przewodniczący Rady Naukowej Towarzystwa Naukowego Organizacji i Kierownictwa (1957–1968), przewodniczący Międzynarodowego Instytutu Filozoficznego (1960–1963), członek honorowy Towarzystwa Naukowego Płockiego.
Członek Towarzystwa Wiedzy Powszechnej (1956), wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1958–1968), Budowniczy Polski Ludowej.
Nauczyciel akademicki, wykształcił szereg filozofów kontynuujących tradycje szkoły lwowsko-warszawskiej. Wśród jego uczniów był m.in. Alfred Tarski.
Życiorys Początki Tadeusz Kotarbiński urodził się 31 marca 1886 r. w Warszawie. Był synem Miłosza Kotarbińskiego – malarza i Ewy Koskowskiej – pianistki. Jego stryjem był Józef Kotarbiński. Uczęszczał do V Gimnazjum Rządowego (filologicznego rosyjskojęzycznego), którego nie ukończył, gdyż tuż przed maturą, został relegowany za udział w strajku szkolnym w 1905 r. Jako nastolatek porzucił światopogląd religijny, uznając go za ułudę, i już do końca życia pozostał ateistą. Studia rozpoczął jako wolny słuchacz w Uniwersytecie Jagiellońskim, uczęszczając na wykłady z matematyki i fizyki. W tym czasie mieszkał na stancji w domu państwa Malinowskich, gdzie poznał Bronisława Malinowskiego, Leona Chwistka i Stanisława Ignacego Witkiewicza. Maturę uzyskał rok później w prywatnym polskim Gimnazjum gen. Pawła Chrzanowskiego. Następnie podjął studia na Politechnikach we Lwowie i Darmstadt (architekturę 1906–1907). Podczas pobytu Kotarbińskiego za granicą pojawiły się wątpliwości związane z ważnością jego świadectwa maturalnego uzyskanego w prywatnej polskiej szkole. Państwową maturę, wymaganą przez władze zaborcze, uzyskał eksternistycznie w 1907 r. w rosyjskim rządowym gimnazjum filologicznym w Parnawie (Estonia).
Studia we Lwowie Następnie wrócił do Lwowa i rozpoczął studia z zakresu filozofii i filologii klasycznej w Uniwersytecie Lwowskim, słuchał też wykładów z logiki i psychologii. Studia ukończył w 1912 r., uzyskując doktorat pod kierunkiem prof. Kazimierza Twardowskiego na podstawie pracy Utylitaryzm w etyce Milla i Spencera. Jego wykładowcami byli także m.in. Jan Łukasiewicz, Stanisław Witkowski i Władysław Witwicki. Czas spędzony na studiach wspominał między innymi w swoim dziele Sprawność i błąd, wydanym po raz pierwszy w 1956 roku, którego celem było określenie właściwej metodyki pracy umysłowej nauczycieli:
W 1912 roku wstąpił w związek małżeński z ewangeliczką reformowaną Wandą Magdaleną Baum (1887–1946), z którą miał dwóch synów – Adama (1914–2010), później znanego architekta i Kazimierza (1919–1938).
Nauczyciel i działacz społeczny Po studiach rozpoczął pracę jako nauczyciel języków klasycznych w Gimnazjum Mikołaja Reja w Warszawie. Zanim jednak to nastąpiło, Kotarbiński musiał zdać ponownie egzamin z zakresu gimnazjum, gdyż doktorat filozofii uzyskany we Lwowie, jako zagraniczny nie został uznany w zaborze rosyjskim, a świadectwo maturalne uzyskane w Parnawie, które dawało pewne uprawnienia nauczycielskie uległo po 5 latach przedawnieniu. Od 1918 roku zastępca wykładowcy, a następnie mianowany 1 kwietnia 1919 roku profesorem nadzwyczajnym filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1 kwietnia 1929 roku profesor zwyczajny. W roku akademickim 1929/30 dziekan Wydziału Humanistycznego UW.
W dwudziestoleciu międzywojennym zaangażowany w sprawy społeczne, występował m.in. przeciwko antysemityzmowi, nacjonalizmowi oraz klerykalizmowi. Pisał głównie w miesięczniku „Racjonalista”, organie Polskiego Związku Myśli Wolnej. W trakcie prześladowań studentów pochodzenia żydowskiego na polskich uczelniach, kiedy organizacje prawicowe próbowały wyznaczać osobne sektory na salach wykładowych dla studentów nie-Polaków solidarnie dołączył do ich protestuStudenci sprzeciwiający się takim działaniom uczestniczyli w wykładach stojąc., w ramach którego swoje wykłady prowadził na stojąco. Był przeciwnikiem wprowadzonemu na Uniwersytecie Warszawskim w roku akademickim 1937/1938 gettu ławkowemu. W swojej działalności zbliżony do lewicy socjalistycznej był członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego będąc w latach 1937–1939 prezesem Sekcji Szkół Wyższych.
Działalność w czasie II wojny światowej W czasie okupacji brał udział w tajnym nauczaniu Uniwersytetu Warszawskiego. W 1943 roku jego nazwisko pojawiło się na liście wrogów narodu polskiego stworzonej przez prawicowe organizacje podziemne. Ze względów bezpieczeństwa wyjechał z Warszawy i przebywał kilka miesięcy w Krężnicy Okrągłej koło Lublina, w majątkach Zofii Kuźnickiej i Zofii Klarnerowej. Tam rozpoczął pisać Traktat o dobrej robocie. Powrócił do Warszawy i kontynuował pracę na Uniwersytecie podziemnym. Na przełomie 1943/1944 roku zachorował na awitaminozę i w wyniku ropnych komplikacji musiał poddać się operacji. Do momentu wybuchu powstania warszawskiego przebywał na Starym Mieście, w swoim domu na ul. Brzozowej 13. Tam też odbywały się przez jakiś czas zebrania szkolne i naukowe. W trakcie powstania dom wraz z notatkami i rozpoczętymi pracami uległ zniszczeniu. Wśród nich było m.in. przetłumaczone i opatrzone komentarzem dzieło Francisa Bacona, Novum OrganumW trakcie działań wojennych zniszczeniu uległy 4 egzemplarze Novum Organum zlokalizowane w różnych miejscach Warszawy., a także słownik filozoficzny rozpoczęty we współpracy z innymi autorami. Zniszczeniu uległy także maszynopisy monografii pt. Prakseologia ogólna, które zrekonstruowane i poszerzone o nowe treści zostały wydane w 1955 roku pt. Traktat o dobrej robocie. Po powstaniu wysiedlony, przeniósł się najpierw do Gorzkowic, potem do Radomia, gdzie prowadził konspiracyjny kurs filozofii wspólnie z Januszem Chmielewskim. 29 grudnia 1945 jako poseł bezpartyjny został dokooptowany do Krajowej Rady Narodowej.
Dnia 4 października 1946 r. zmarła pierwsza żona profesora, Wanda z Baumów, została pochowana na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Łodzi. 20 października 1947 r. Kotarbiński wstąpił w związek małżeński z Janiną Kamińską, dr filozofii, profesor Uniwersytetu Łódzkiego.
Organizator życia akademickiego PRL Po zakończeniu II wojny światowej przeniósł się do Łodzi, gdzie współorganizował nowo utworzony Uniwersytet Łódzki, którego został pierwszym rektorem. Był nim w okresie od 3 lipca 1945 r. do 31 sierpnia 1949 r. Jednocześnie prowadził wykłady i kierował katedrą filozofii na Uniwersytecie Warszawskim. Po kilku latach pracy w Łodzi wrócił na stałe do Warszawy i był z tamtejszym Uniwersytetem związany do emerytury w 1961 r. Od 1951 r. kierował także tamtejszą katedrą logiki. W 1956 wybrany przez Senat UW na rektora, tej funkcji jednak nie przyjął.
Prezes Polskiej Akademii Nauk w latach 1957–1962. Członek wielu towarzystw naukowych, polskich i zagranicznych, m.in. członek zagraniczny: British Academy, francuskiej Académie de Philosophie de Sciences, Akademii Nauk ZSRR, Bułgarskiej Akademii Nauk, Mongolskiej Akademii Nauk, Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk, Fińskiego Towarzystwa Naukowego oraz przewodniczący Polskiego Towarzystwa Filozoficznego i prezes Institut International de Philosophie w latach 1960–1963.
Odznaczony m.in. Orderem Budowniczych Polski Ludowej (1959) oraz Krzyżem Wielkim (1962), Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą (1954). i Krzyżem Oficerskim (1946) Orderu Odrodzenia Polski. W 1965 otrzymał Komandorię francuskiej Legii Honorowej. W latach 1958–1968 wiceprzewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W 1972 otrzymał nagrodę państwową I stopniaDziennik Polski, rok XXVIII, nr 172 (8835), s. 3., a w 1979 nagrodę państwową specjalną.
Był członkiem Stowarzyszenia Mieszkaniowego Spółdzielczego Profesorów UW, mieszkał w domu stowarzyszenia przy ul. Brzozowej 12, a po wojnie – na Sewerynowie.
Zmarł 3 października 1981 roku w Warszawie. Został pochowany z honorami 8 października 1981 na Powązkach Wojskowych w Warszawie (kwatera B32-tuje-4). W pogrzebie wzięli udział przedstawiciele ówczesnych władz, w tym przewodniczący Rady Państwa PRL prof. Henryk Jabłoński, zastępca przewodniczącego Rady Państwa prof. Kazimierz Secomski, wicepremier Mieczysław Rakowski, minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki Jerzy Nawrocki oraz kierownik Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR Eugeniusz DuraczyńskiPogrzeb prof. Tadeusza Kotarbińskiego, "Trybuna Robotnicza", nr 202, 9-11 października 1981, s. 1-2..
Uczniowie Wśród jego uczniów można wymienić takich filozofów jak: Alfred Tarski, Maria i Stanisław Ossowscy, Leszek Kołakowski, Klemens Szaniawski, Jarosław Rudniański, Jerzy Pelc, Andrzej Grzegorczyk, Henryk Hiż i Tadeusz Wójcik, Wojciech Gasparski, Andrzej Nowicki oraz ekonomistę Witolda Kieżuna.
Dorobek naukowy i literacki Tadeusz Kotarbiński był twórcą reizmu – materialistycznej (przy czym termin fizykalizm uznaje się tu czasem za bardziej precyzyjny) koncepcji filozoficznej, pionierem i współtwórcą ogólnej teorii sprawnego działania, zwanej prakseologią oraz autorem etycznej koncepcji opiekuna spolegliwego. Jeden z najbardziej znanych polskich filozofów analitycznych. Międzynarodową pozycję zawdzięczał swoim oryginalnym koncepcjom: systemowi filozoficznemu zwanemu konkretyzmem – rodzajowi materialistycznego monizmu mającemu swoje źródła w semantycznych analizach pojęć filozoficznych; i prakseologii – nowej dziedzinie nauki będącej teorią sprawnego działania. Dodatkowo, w Polsce, rozgłos uzyskał dzięki oryginalnej kontynuacji Twardowskiego zasad ścisłego myślenia oraz aktywnej działalności społecznej i wrażliwości na wszelkie przejawy społecznej niesprawiedliwości. Był on filozofem na starożytną modłę, z jednej strony tworzył i propagował teorie filozoficzne, z drugiej był przykładem godziwego życia.
W jego dorobku odnaleźć można utwory poetyckie. Wydał trzy zbiory poezji: Wesołe smutki, Rytmy i rymy, Wiązanki. Był także autorem licznych aforyzmów i sentencji. Biblioteka Narodowa przechowuje korespondencję Tadeusza Kotarbińskiego z profesorami, Stefanią Skwarczyńską, Zbigniewem Raszewskim, Janem Szczepańskim, Stefanem Żółkiewskim oraz inne materiały dokumentujące jego działalność uniwersytecką.
Metoda analityczna zastosowana do rozwiązywania problemów filozoficznych Czym jest filozofia?