thumb|Grób Tycjana w Wenecji. Tycjan, właśc. Tiziano Vecelli lub Vecellio (ur. ok. 1488–1490Według innych biografów Anonyma Tizianella, Ridolfiego i samego Tycjana, który o swoim wieku wspomina w liście do króla Fillipa II, urodził się w 1476 lub 1477 roku. w Pieve di Cadore, zm. 27 sierpnia 1576 w Wenecji) – włoski malarz, czołowy przedstawiciel szkoły weneckiej włoskiego malarstwa renesansowego. Uczeń Giovanniego Belliniego oraz Giorgiona.
Od imienia artysty wywodzi się słowo tycjanowski używane na określenie koloru rudopomarańczowego, często wykorzystywanego w obrazach.
Okres nauki Urodził się w rodzinie kapitana Gregorio Vecellia. W wieku dziesięciu lat został wysłany razem ze swoim bratem Franceskiem w celu rozwijania zdolności artystycznych do stryja Antonio Vecellego mieszkającego w Wenecji. Młody Tycjan najpierw praktykował u Sebastiana Zuccato specjalizującego się w mozaice, następnie u Gentile Belliniego aby ostatecznie pobierać nauki od Giovanniego Belliniego, twórcy tzw. weneckiej szkoły malarskiej. W warsztacie Belliniego poznał Giorgiona, uznanego już malarza weneckiego. Wpływ Giorgiona widoczny jest we wczesnych dziełach Tycjana. W roku 1508 obaj artyści otrzymali zlecenie ozdobienia gmachu Fondaco dei Tedeschi (domu handlowego kupców niemieckich). Tycjan pokrył malowidłami ściany od strony lądu, natomiast Giorgione od strony Wielkiego Kanału Weneckiego. W roku 1510 Tycjan wyjechał do Padwy, gdzie ozdobił Scuola del Santo trzema freskami przedstawiającymi sceny z życia św. Antoniego. Około roku 1512 powrócił do Wenecji, gdzie w 1516 po śmierci Giovanniego Belliniego objął funkcję państwowego malarza Republiki Weneckiej.
Od 1534 był nadwornym malarzem Karola V i Filipa II. W latach 1545–1546 pracował w Rzymie, dla papieża Pawła III. W okresie 1550–1551 przebywał na dworze cesarskim w Augsburgu. Począwszy od 1556 r. realizował zamówienia Filipa II. Obrazy wysyłane drogą morską ozdobiły rezydencje królewskie w Madrycie i okolicach (Alkazar w Madrycie, Eskurial, El Pardo, Valsaín i Aranjuez)
Prace malarskie mały|300px|Pierwszy obraz Marii Magdaleny Tycjana z 1533 r. We wczesnych swych dziełach pozostawał pod wpływem Giorgiona. Późniejsze płótna wykazują wpływy Palmy il Vecchio, co odzwierciedla się przede wszystkim w kompozycjach Sacra Conversazione, których kilka odnaleźć można w muzeach w Dreźnie, Londynie, w Madrycie, Wiedniu. W latach 1512–1515 powstają takie arcydzieła jak: Amore sacro e profano (Rzym, Borghese), Grosz czynszowy (Drezno) i Trzy epoki życia (Londyn); przejawia się w nich wykształcony już tycjanowski typ piękności kobiecej, pełne nastroju tła krajobrazowe i charakterystyczna harmonia barw. Dalszy etap rozwoju artystycznego Tycjana cechuje się wzmożeniem ruchu w kompozycjach, przeważnie wielofigurowych, przy czym jednak osiąga punkt szczytowy zrównoważenia, do jakiego dążyła sztuka renesansowa. Należą tutaj: Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (1518, Wenecja), Bachanalia (ok. 1520, Madryt) i Madonna rodziny Pesaro (ok. 1529, Wenecja). W latach 1530–1550 zaznacza się stonowanie kolorytu Tycjana (Wniebowzięcie NMP, 1540 r. w Weronie, Ecce homo z 1543 w Wiedniu), ostatni, zaś okres jest okresem impresjonistycznej niemal swobody i szerokości traktowania, w połączeniu z silnym światłocieniem (Męczeństwo Świętego Wawrzyńca z 1565 roku), kościół jezuitów w Wenecji, Zwiastowanie z ok. 1567, także w San Salvatore, Koronowanie cierniem w Monachium z ok. 1570 roku. Ważną częścią twórczości Tycjana są jego dzieła o tematach mitologicznych, spośród nich zaś obrazy Wenus przyniosły mu sławę najznakomitszego malarza aktów (Wenus (1527) i Wenus i Amor z ok. 1546-1548, oba w Wenecji, 2 inne z Madrytu i Berlina). Akty te są przypuszczalnie portretami dam z arystokracji włoskiej (np. Wenus z Uffizi jest portretem Leonory z Urbino). Portretów dopatrują się też w postaciach alegorycznych, jak Flora (ok. 1515-1516, Florencja), Vanitas, ok. 1528, Monachium, Wenus w futrze (1515, Petersburg). Sławne są także portrety Tycjana, głównie męskie, pełne doskonałej charakterystyki. Najsławniejsze z nich: Mężczyzna z rękawiczką (Paryż), Ariosto (Londyn), Federigo Gonzaga (Madryt, ok. 1523), Autoportret, Portret Karola V z psem i Portret konny Karola V. Duchowym związkiem między przedstawianymi osobami odznaczają się portrety zbiorowe (Papież Paweł III ze swymi nepotami 1545, Neapol, „Generał del Vasto przemawiający do swych wojsk 1541, Madryt). Działalność Tycjana jest przełomowa również na polu krajobrazu, który użyty w obrazach jako tło, stwarza potęgę ich nastroju, np. w Noli me tangere (1512, Londyn), Święty Hieronim (Luwr). Prócz tego wymienić należy Krajobraz z owcami (ok. 1534, Londyn) i rysunki. Znaczenie Tycjana dla malarstwa odpowiada znaczeniu Michała Anioła dla rzeźby, jest niedoścignionym wzorem czystego malarstwa dla każdej epoki i każdego stylu, które po nim nastąpiły. Wpływ jego, widoczny nawet u Rubensa, Antoon van Dycka i Velazqueza, trwa nieprzerwanie po dziś dzień. Tycjan był kolorystą, operował początkowo tonacją ciepłą, z czasem zwrócił się ku chłodnym zestawieniom błękitów i żółcieni. Tematyką płócien Tycjana, jak zresztą również większości ówczesnych malarzy, były sceny religijne i mitologiczne oraz alegorie. Tworzył też portrety, na których przedstawione postacie wyglądają, jakby zanurzone były w półmroku (m.in. portret cesarza Karola V).
Twórczość Obrazy zapoczątkowane lub stworzone wraz z Giorgionem Madonna z Dzieciątkiem – ok. 1508 olej na desce 45,7 × 55,9 cm, Metropolitan Museum of Art Waszyngton Śpiąca Wenus – ok. 1508 – 1510, wraz z Giorgione Galeria Obrazów Starych Mistrzów w Dreźnie, Drezno Koncert wiejski – 1509, olej na desce 110 × 138 cm, Luwr
Obrazy TycjanaPodział na okresy i wykaz dzieł za „Tycjan”, wyd Arkady Warszawa 1979 Datowanie obrazów za dwu tomową monografią Tiziano R Pallucchini, Firenze 1969. Do roku 1516 Tytuł obrazu Rok powstania Metoda Wielkość Miejsce przechowywania Grafika Święty Piotr z papieżem Aleksandrem VI i biskupem Jacopem Pesaro ok. 1510 olej na płótnie145 × 183 cmAntwerpia80px Madonna z Dzieciątkiem, świętym Antonim z Padwy i Rochemok. 1510olej na płótnie92 × 133 cmMadryt, Prado80pxMadonna z Dzieciątkiem *ok. 1511olej na płótnie45,7 × 55,9 cmNowy Jork, Metropolitan Museum of Art80px Cudowne uzdrowienie nogi *ok. 1511olej na płótnie340 × 207 cmPadwa, Scuola del Santo80px Portret mężczyzny (Ariosto)ok. 1510 – 1511olej na płótnie81,2 × 66,3 cmNational Gallery w Londynie80pxCud świętego Antoniego1511fresk320 × 315 cmPadwa, Scuola del Santo80pxPortret kobiety (La Schiavona)ok. 1511olej na płótnie118 × 97 cmNational Gallery w Londynie80pxŚw. Marek w otoczeniu św. Kosmy, Damiana, Rocha i Sebastianaok. 1510 – 1511olej na drewnie230 × 119 cmWenecja, Santa Maria della Salute80pxNoli me tangereok. 1511 – 1512olej na płótnie107 × 90 cmNational Gallery w Londynie80pxKoncert1510olej na drewnie109 × 123 cmFlorencja, Galleria Palatina80pxDwaj młodzieńcy w krajobrazie*rysunek pióremWiedeń, AlbertinaZazdrosny mąż*1511fresk320 × 315 cmPadwa, Scula del Santo80pxSalome z głową Jana Chrzciciela1512 – 1515olej na płótnieRzym, Galleria Doria80px Alegoria życia ludzkiego (Trzy okresy życia)1512olej na płótnie106 × 182 cmEdynburg, National Gallery of Scotland80pxChrzest Chrystusaok. 1512 olej na płótnie115 × 80 cmRzym Pinacoteca Capitolina80px Madonna cygańska (Madonna z Dzieciątkiem) –1512 – 1513olej na płótnie65,8 × 83,8 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu80px Madonna z Dzieciątkiem i z Św. Katarzyną, Dominikiem i donatorem *1512 – 1516olej na płótnieParma, Fundacja Magnani-Rocca80px Święta rodzina z donatoremok. 1513 – 1514olej na płótnieStara Pinakoteka, Monachium80px Młoda kobieta podczas toaletyok. 1514 – 1515olej na płótnie96 × 76 cmParyż, Luwr80pxFloraok. 1515olej na płótnie79 × 63 cmFlorencja, Galeria Uffizi80pxŚwięta Rodzina z modlącym się pasterzemok. 1515olej na płótnie99 × 137 cmNational Gallery w Londynie80px Miłość niebiańska i miłość ziemska1515 – 1516olej na płótnieRzym, Galeria Borghese100pxPortret kobietyok. 1515 – 1516olej na drewnie64 × 51 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu80pxTarkwiusz i Lukrecja1515 – 1516olej na drewnie84 × 68 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu80pxLudovico Ariosto1516olej na płótnie59,5 × 45,5 mIndianapolis John Herron Art InstituteGrosz czynszowyok. 1516 – 1518olej na drewnie75 × 56 cmDrezno Gemäldegalerie80pxVanity *1516olej na płótnie97 × 81,2 cmMonachium, Stara Pinakoteka80pxMadonna z czereśniami1516 – 1518olej na płótnie81 × 99,5 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu80pxAssunta1516 – 1518olej na drewnie690 × 360 cmWenecja, Santa Maria Gloriosa dei Frari80px
Od roku 1517 do 1539 Tytuł obrazu Rok powstania Metoda Wielkość Miejsce przechowywania Grafika Święto Wenery 1518 olej na płótnie 172 × 175 cm Prado 80pxBachanalie1518 – 1519olej na płótnie175 × 193 cmPrado80pxAdoracja Dzieciątka ze świętymiok. 1519olej na płótnie100 × 137 cmMonachium, Stara Pinakoteka80pxZwiastowanieok. 1519 – 1520olej na drewnie199 × 176 cmTreviso, Kaplica Malchiostro80pxMadonna z Dzieciątkiem i świętymi1520olej na drewnie313 × 215 cmAnkona, Museo Civoco80pxMadonna z Dzieciątkiem i świętym Janem Chrzcicielem1520olej na drewnieFort Worth, Kimbell Art Museum80pxŚwięty Sebastian *1520-1522olej na desce 170 × 65 cmSan Nazzaro e Celso80pxNazariusz i Celsus *1520-1522olej na płycie 170 × 65 cmSan Nazzaro e Celso80pxBachus i Ariadna 1520 – 1523olej na płótnie176,5 × 191 cmNational Gallery w Londynie80pxFederico II Gonzaga ok. 1523 olej na drewnie 125 × 99 cmPrado80px Święty Krzysztofok. 1523fresk 300 × 179 cmPałac Dożów80pxMężczyzna z rękawiczką1520olej na płótnie Luwr80px Lukrecja ok. 1523 Hampton Court, Royal Collection Portret Vincenzo Mosti ok. 1523 – 1525olej na płótnieobraz przeniesiony z drewna na płótno 85 × 66 cm Palazzo Pitti80pxMadonna rodziny Pesaro1519 – 1526olej na płótnie478 × 268 cmWenecja, Santa Maria Gloriosa dei Frari80pxWenus Anadiomeneok. 1525 (1520) olej na płótnie76 × 57 cm National Gallery of Scotland80px Alfonso I d’Esteok. 1525 – 1528olej na płótnie 127 × 99 cm Metropolitan Museum of Art80pxZłożenie do grobu1525,olej na płótnie148 × 225 cmLuwr80pxPortret mężczyzny z 15281528olej na płótnie106 × 96,5 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu 80px Madonna z Dzieciątkiem, św. Katarzyną i św. Janem1530olej na płótnieNational Gallery w Londynie Madonna z królikiem1530olej na płótnie71 × 87 cmParyż80px Alegoria Alfonsa d'Avalosok. 1530 – 1532olej na płótnie345 × 775 cmGallerie dell’AccademiaKrajobraz z trzodą1530olej na płótniePałac BuckinghamMaria Magdalena 1531 – 1535olej na drewnie 85 × 68 cmPalazzo Pitti80pxDziewczyna w futrze 1534olej na płótnie95 × 63 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu80px Izabela d’Este1534 – 1536olej na płótnie102 × 64 cmMuzeum Historii Sztuki w Wiedniu80px Portret Karola V z psem1533olej na płótnie192 × 111 cmPrado80px Portret kobiety (La Bella) 1536olej na płótnie89 × 75,5 cmPalazzo Pitti80pxPrezentacja Marii w świątyni 1534 – 1538olej na płótnie 335 × 775 cmGallerie dell’Accademia80pxZwiastowanie*1535olej na płótnieScuola Grande di San Rocco80px Francesco Maria della Rovere, książę Urbino1536 – 1538olej na płótnie 345 × 775 cmGaleria Uffizi80pxMężczyzna z sokołemok. 1537olej na płótnie 109 × 94 cmOmaha, Joslyn Art Museum80px Portret Eleonory Gonzaga1538olej na płótnie114 × 102,2 cmGaleria Uffizi80pxWenus z Urbino1538olej na płótnie119 × 165 cmGaleria Uffizi80px Franciszek I 1538olej na płótnieLuwr80px
Od roku 1540 do 1549